sant dnyaneshwar maharaj

संत ज्ञानेश्वर गाथा ५९८ते९०३

संत ज्ञानेश्वर गाथा ५९८ते९०३ विडिओ सहित  श्रीज्ञानेश्वर महाराजांची गाथा म्हणजे विठ्ठल प्राप्तीचा एक सोपा मार्ग. यात विठ्ठ्लाच्या सगुणनिर्गुण रूपाचे मोहक वर्णन केलेले आहे.


ज्ञानपर – अभंग ५९८ ते ७०३

५९८
एकत्त्व बाही उतरला भक्त ।
द्वैताद्वेषा विरक्त पाहोनि ठेली ॥१॥
द्वैताची काजळी क्रोधु दशा पाजळी ।
नाहीं ते उजळी तमदृष्टी ॥२॥
जंववरी कामना आसक्ती मोहो ।
तंववरी ग्रहो कल्पनेचा ॥३॥
ज्ञानदेवा चित्तीं आनंदमय हरी ।
द्वैताची कामारी नाईके कानीं ॥४॥

५९९
आत्मरुपीं रुप रंगलें सहज ।
रिगोनि निजगुज सतेजीलें ॥१॥
तेज बीज बिवडा पेरिलेंनि वाडें ।
उगवलें चोखडें ब्रह्मरुप ॥२॥
शांतिची गोफ़ण उडविला प्रपंच ।
धारणा आहाच स्थिर केली ॥३॥
वेटाळिलें धान्य खळे दान दिठी ।
दिधलें शेवटीं भोक्तियासी ॥४॥
देते घेते जीवें नुरेचि शेखीं ।
शिवमेव खोपी समरसीं ॥५॥
ज्ञानदेव म्हणे निवृत्ति उदारा ।
ऐसा एकसरा तुष्टलासी ॥६॥

६००
आदि मध्य आंत टाकोनि अवसान ।
करुं हरिध्यान सोहंभावें ॥१॥
दिवसा कामान रात्रीचा बडिवारु ।
हरिसपरिवारु हरि आम्हां ॥२॥
जातीची विजाती नाहीं पैं कुळधर्म ।
कुळींचा कुळधर्म हरी आम्हां ॥३॥
ज्ञानदेव सांगे वेदशास्त्र थोर ।
सांगतसे विचार आम्हां तुम्हां ॥४॥

६०१
अवघ्या बाहीं म्यां व्योम कवळिलें ।
अवघां ह्रदयीं अरुप धरिलें ॥१॥
अवघेपणें मी त्याचीच जालें ।
तेंचि पावलें तदाकारें ॥२॥
कांहीं नहोनियां कांहीं एक जाले ।
अवघाचि शोशिला ब्रह्मरसु ॥३॥
रखुमादेविवरु अवघाचि धरिला ।
अवघाचि गिळिला अवघेपणें ॥४॥

६०२
तनु चोरिली कोठें मी पाहों ।
भूक लागली काय मी खावों ॥१॥
पाहणें नाहीं काय पाहों ।
ध्यान नाहीं काय ध्यावों ॥२॥
भिंत नाहीं काय चित्र लिहों ।
चित्र सरलिया तया नाहीं
ठावो जी देवा ॥३॥
निवृत्तिदास म्हणे कैसें हो काई ।
रखुमादेविवरा विठ्ठला ध्यायीं ॥४॥

६०३
तुडतालेवांचूनि अवस्था काईसी ।
दुजे तरी बोलों कवणासिगे माये ॥१॥
अनुमानालागीं नुरिजे उरी ।
सांगतां लोकाचारी लाजिजे ॥२॥
अबोलणेंसी बोलणें विनोदें ।
बापरखुमादेविवरा विठ्ठला
गुणनिधी ॥३॥

६०४
मन सुमन घालूनि माळा ।
करुनि सकळा कळा गळां
पुर्ण वो माये ॥१॥
आउट पिठींची दुरुगिळी घातली ।
तेथें दोघें पुजे बैसविले
पुजे वो माये ॥२॥
तेथें अद्वैत अंगारु परोपरी वासु ।
करुनियां सायासु वैराग्य
ज्ञाने वो माये ॥३॥
ऐसा ह्रदयमंदिरीं दुर्गादेवीअंतरीं ।
रखुमादेविवरु निर्धारी
वो माये ॥४॥

६०५
दुधावरिली साय निवडुनि दिधली ।
तैसी परी जाली आम्हां तुम्हां ॥१॥
धालों मी ब्रह्में उदार सब्रह्में ।
अनुदिनीं प्रेमें डुल्लतसे ॥२॥
नाठवे आशा देहावरी उदास ।
मीतूंपण भाष चोजवेना ॥३॥
रखुमादेविवर विठ्ठलीं मुरोनि राहिला ।
तो आनंदु देखिला संतजनीं ॥४॥

६०६
जगासि गौसणी ब्रह्मरुपें देखिली ।
ते मी अंतरीं पांगुरली अंतरामाजि ॥१॥
अंतरींचे सुख अंतरीं निमालें ।
अंतर बैसविलें ब्रह्मपदीं ॥२॥
बापरखुमादेविवर ब्रह्मपदीं देखिला ।
मजमाजी सामावला अद्वैतपणें ॥३॥

६०७
आधींच तू ज्ञान वरी जालें ।
उन्मन हरि हें जीवन ह्रदयीं आलें ॥१॥
स्थिरावलें ध्यान ज्ञानाचीये वृत्ति ।
विज्ञानसंपत्ति साधलिया ॥२॥
अंधकारपट नासला समतेज ।
रामरुपी पैज दीपज्ञान ॥३॥
संत शांतशांति उलथिचा ठसा ।
कृष्णरुपीं दिशा तेजो तेज ॥४॥
अलक्ष लक्षिते अगोचर पर ।
तेथेंही गव्हर संचलें ॥५॥
ज्ञानदेव सुखी जालीसे विश्रांति ।
परमानंद चित्तीं निरंतर ॥६॥

६०८
करीं वो अद्वैत माला केले
इसन्यो सहिंवर ।
सिध्दपुरासि गयो ।
वोलु नाहीं तया दादुला
भवसागरीं न सरत कीयो ॥१॥
माह्या वर्‍हाडिणी नवजणी
सांगातिणी सवें बारा सोळा ।
अनुहात तुरे वाजोनि गगनीं
जगीं जया सोहळा ।
मान्हा पतीपर्यंत त्याले
देखि वो जग जाया आंथला ॥२॥
बाप दिन्हो ज्या घरीं
त्या लेवो नाहीं ।
जाति ना कुळ त्यान्हा
पालऊ धरि गयो तंव
तो सूक्ष्म ना स्थूळ ॥३॥
बिहति बिहति मी गये तंव
त्यान्हे माले धरे वो हाती ।
पाठिमोरा वरु वोलख्या
त्याने मी बैसे पाठी ॥४॥
निरंजनीं मंडप ध्याल्यावो ।
लज्ञविण जाया पाणिग्रहण ब्रह्मक्षरीं ।
बोलीनें तंव त्यान्हे नेत्रीं
दिन्हीं वो खुण ॥५॥
पांचजणी सावधान म्हणीयावो ।
आशा सवती अडधरी ।
जननिककरंडिये देहे समाविन
त्यान्हे माल दिन्हे चिर ॥६॥
त्याचि सखिया मान्हीया
येरि वों चौघीजन्हे ।
मिले सुमले येकी करोलीले ।
जासो यापरी चालविजे सुघरवासु ॥७॥
जान्हे सेजे मी पहुडणे तंव
तो नपुंसकू वो ।
जया इंद्रियांविण जान्हा विस्तारु तो
पुरुष जगी कैसा वो जाया ॥८॥
सोहं वो घरदारीं नांदतां बोला
धन्यो येक पुत नाराज तोही योगिया
चालवा व्याईसने मिवो जाया वांझ ॥९॥
पांच तान्ही वो पांच पारिठि
पांच वो सत्य मान्हा पोटीं ।
अझुणी मी करणकुमारी वो
परपुरुवेंसी नाहीं जाया भेटी ॥१०॥
मज चौघे दीर भावे राखती
चौघी नणंदा आटिती ।
तेणें लागलें मज पिसें ।
बाईये वो तत्त्वमसी
डोळां लेती ॥११॥
ज्यानें माझें मन सुखी
जाया निरालंबीं निरंतरी ।
राणे रखुमाई भ्रतार श्रीकृष्ण तो
म्या दिठी ठो अंतरीं ॥१२॥
दशदिशा दाही जाण दस
वो अकरावें मन ।
बारा सोळा मान्हा सखिया
वेचिवोनी निजसजन ॥१३॥
करिं वो कांकण शिरीं बासिंग
दाखडाव्या पंढरपुरासि गयो ।
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु
त्यांणें चरणीं समरस गयो ॥१४॥

६०९
मी माझें मोहित राहिलें निवांत ।
एकरुप तत्त्व देखिलेंगे माय ॥१॥
द्वैताच्या गोष्टी हरपल्या शेवटीं
विश्वरुपें मिठि देतु हरी ॥२॥
छाया माया काया हरिरुपीं ठाया ।
चिंतीता विलया एक तेजीं ॥३॥
ज्ञानदेवा पाहा ओहंसोहंभावा ।
हरिरुपीं दुहा सर्वकाळ ॥४॥

६१०
आत्मतेजें तेज रवि तेज बिंबे ।
जीवशिवी बिंबे ज्ञान तेजें ॥१॥
तैसें तुज ज्ञान जालेंरे हें काज ॥
केशवीं विराज चित्त झालें ॥२॥
समाधिचें रुप रुपासि आलें काह्या ।
पसरुनी बाह्या देता क्षेम ॥३॥
प्रवृत्ति निवृत्ति दोहींची तटाक ।
उतरालासि एक सिंधोदक ॥४॥
क्षीर नीर हरि जाला असे स्वादु ।
अवघाचि गोविंद नाना देहीं ॥५॥
निवृत्तिसंपत्ति आलिया पैं हाता ।
तत्त्वीं तत्त्व निमथा उलथा तूं ॥६॥

६११
प्रथम नमूं तो गुरुदेवो ।
जेथें निमाले भावाभावो ।
अनादि स्वरुप स्वयमेवो ।
तो आदि देवो नमियेला ॥१॥
जे हें मनाचें पैं मूळ ।
जेथे द्वैताचा दुष्काळ ।
स्वरुपीं स्वरुप केवळ ।
तो अढळ नमियेला ॥२॥
हें जग जेणेंसि संचलें ।
परी कोठें नाहीं नाडलें ।
जेविं हालिया अंतराळें ।
तैसा सर्व मेळे असतांही ॥३॥
ऐसा सर्वांअतीत ।
परी ऐसा हा जगभरी होत ।
कनक कांकणीं रहात ।
तैसा अविकृती निरंतर ॥४॥
जो मनबुध्दि अगोचर ।
तोचि झाला चराचर ।
हा आत्मसुखाचा विचार ।
आपविस्तार केला जेणें ॥५॥
तो जाणावा ज्ञप्तिरुप ।
निवृत्तिनाथाचें स्वरुप ।
एकदंत नामें ज्ञानदीप ।
बोध स्वरुप ज्ञान देवा ॥६॥

६१२
मी तूं प्रवृत्तिसी आलें ।
समग्र गिळिलें वासनेसी ॥१॥
नाहीं त्यासि मेरु कैसा विवेकु ।
जनवन लोकु ब्रह्म दिसे ॥२॥
उजडली शांति मावळली निशी ।
अवघा ब्रह्मरसीं पाजळलें ॥३॥
ज्ञानदेवा चित्तीं क्षमाचि उपजली ।
प्रवृत्ति सामावली निवृत्ति रया ॥४॥
६१३
दुरि ना जवळी त्रिभुवनमंडळी ।
ते मनाचा मुळीं बैसलेंसे ॥१॥
पाहतां न दिसे भानुप्रकाशें ।
येर्‍हवी तें असे मशकिं रया ॥२॥
बोलों जातां येणें जिव्हाचि खादली ।
पाहातां पाहातां नेली चर्मदृष्टी ॥३॥
दांतेविण जेणें स्थूळदेह खादले ।
शस्त्रेविण छेदिले लिंगदेह ॥४॥
त्त्वंपदिं सिध्द निवृत्ति लाधलें ।
गुरुलक्षीं लक्ष हारपलें ॥५॥
निवृत्तिदासा तुम्ही बहुत न बोला ।
रखुमादेविवरा ध्याइजेसु उगला ॥६॥

६१४
अधीक देखणें तरी निरंजन पाहाणें ।
योगराज विनवणें मना आलें वो माये ॥१॥
देहबळी देउनि साधिलें म्यां साधनीं ।
यानें समाधान मज जोडलें वो माये ॥२॥
अनंगपण फ़िटलें मायाछंदा सांठवलें ।
सकळ देखिलें आत्मस्वरुप वो माये ॥३॥
चंदन जे जेविं भरला अश्वत्थ फ़ुलला ।
तैसा म्यां देखिला निराकार वो माये ॥४॥
पुरे पुरे आतां प्रपंचा पाहाणें ।
निजानंदीं राहणें स्वरुपीं वो माये ॥५॥
ऐसा सागरु ।
रखुमादेविवरु विठ्ठलु निर्धारु ।
म्यां देखिला वो माये ॥६॥

६१५
पंधरयाची खाणी अनर्घ्यरत्नाचें पाणी ।
तें निरंजनीं वनीं शोभतसे वो माय ॥१॥
गुणांची लावणी लाविली गगनीं ।
निरंजनीं निर्गुणीं आथिले वो माय ॥२॥
पूर्णानंद सच्चिदानंदकंदु तो निरंजनीं
स्वादु आळवीतो माय ॥३॥
लक्ष कोटी एकला अनंतगुणी जाहाला ।
तो अंगें अंगवला निजस्वरुपीं वो माय ॥४॥
ब्रह्मरसें भरला दाहीं दिशा व्यापिला ।
आनंदु सच्चिदानंदी वोसंडला वो माय ॥५॥
ऐसा सुखसंवादु सागर भरला ।
रखुमादेविवरा विठ्ठला वो माय ॥६॥

६१६
पुरे पुरे वो आतां जिणे निमालें ।
मज निरंजनी आफ़ाविले गोंवळें वो माय ॥१॥
आणिकाची चाड न लावावो मातें ।
एकल्या अनंतें मज बरवें केलें वो माय ॥२॥
तें परदीपीं उसळलें अंधारें फ़ेडिलें ।
कोडे कवतिकें जोडलें स्वरुप वो माय ॥३॥
आतां मी वेगळावलें पांचाहुनी जाहालें ।
परब्रह्म जोडलें किरु वो माय ॥४॥
ऐसा जगजीवनु जोगावला
जगमूर्ति देखिला ।
तो जगदेश्वरु फ़ळला निरंजनी वो माय ॥५॥
भुक्तीभरीं निडारला निजानंदु घनावला ।
रखुमादेविवरु स्थिरावला ह्रदयीं वो माय ॥६॥

६१७
ठसावलीं देहीं परब्रह्म मूर्ति ।
सोहं शब्दीं गती प्राप्त जालीवो माय ॥१॥
सहजीं सहज स्थिति ।
जाली वो माये ॥२॥
विरालीं अष्टांगे देखोनि गोमटें ।
पाहातां प्रेम फ़ुटें पातीं
श्रमती वो माय ॥३॥
अष्टभुजांचिया रिघालिये खेवा ।
तंव विश्वाचा बाहुवा
देखिला वो माय ॥४॥
नसमाय लेववितां लेविविजे कैसेनि ।
निरंजन अंजनीं लेईजे वो माय ॥५॥
हे भुली सांडूनि भुलवी परमबोध बोधवी ।
तोहा रखुमादेविवरु विठ्ठल वो माय ॥६॥

६१८
अमित सूर्य प्रकाशले तेज उदयो जाहाले ।
ज्ञानज्योति फ़ांकले दुणावोनि वो माय ॥१॥
दामोदर नामें मना बांधिलें दावें ।
निरंजन म्हणावे आपणा वो माय ॥२॥
गुणचि नाहीं त्यासी काय लाऊं गुण ।
अतीत निरंजन देखिला वो माय ॥३॥
डोळा जरी पाहीं तरि पारु
न कळे खेवोवो माय ॥४॥
आतां असे हव्यासु लागला निजध्यासु ।
निरंजनीं सौरसु करीतसे वो माय ॥५॥
आतां आहे तैसा असो
माझ्या ह्रदयींच वसो ।
हा रखुमादेविवरु विठ्ठलु वो माय ॥६॥

६१९
थोकलें याच्या गुणीं तनुमनासहित ।
त्या निजतत्त्वीं प्रीत निमालें वो माय ॥१॥
साहीं संवादले चौघे अनुवादले ।
पुरोनि उरलें म्या देखिले वो माय ॥२॥
कापुराची भांडुली परिमळें भरली ।
दीपीं उजळी रुप नासले वो माय ॥३॥
तेथें नाहीं ल्याया रुप ना छाया ।
ऐसी ज्योती कर्पूराची
उजळल्या वो माय ॥४॥
तेथें नाहीं उरवणी एकला एकपणीं ।
देखतांचि नयनी उमळला वो माय ॥५॥
ऐसी जाली प्राप्ती खुंटली मागिल गती ।
रखूमादेवीपती जोडला वो माय ॥६॥

६२०
ठकपरी धरिला मनोवेगें बांधला ।
तो ठेंगणाचि जाहाला अनिवाड वो माय ॥१॥
समाधि ध्यान निजध्यासिं आरुढलें ।
तंव अवघेंचि पारुषलें अभाव वो माय ॥२॥
हा असो जैसा तैसा ह्रदयमंदिरीं ऐसा ।
परपुरुषीं अपैसा अनुसरलें वो माय ॥३॥
बरवा देखोनि न्याहाळीं दिव्य
कांति झळाळी ।
परब्रह्मीं दिवाळी चहुदिशांची
वो माय ॥४॥
त्यानें निवाला मनु भेटला जगजिवनु ।
तो आनंद सुख गहनु
उचंबळे वो माय ॥५॥
हा निरालंब वोळवा भक्ति
भावें मिळाला ।
रखुमादेवी दादुला विठ्ठल
राणा वो माय ॥६॥

६२१
पाहातां सप्त पाताळें एकविसांवेगळें ।
तें निरंजन आगळें खुतलें डोळांगे माय ॥१॥
पांवा वाहे तळालोरी नादु उमटे अंबरीं ।
तया सुखसागरीं बुडालें वो माय ॥२॥
सुखसंवादु लागला जिवनी
जिवनु भेटला ।
भेटीं देऊनि गुंतला
मनोमंदिरीं वो माय ॥३॥
आतां न सोडी न राहे
आणिकु न पाहे ।
तंव हाचि लवलाहे मिळाला वो माय ॥४॥
आवडी रिघालें घर आपुलें ।
सहजीं सामावलें स्वरुपीं वो माय ॥५॥
वैराग्य-भक्तिज्ञानाची माउली ।
ते रखुमादेविवरविठ्ठली भेटलीं
वो माय ॥६॥

६२२
जनीं वनी हरी आहे निरंतरी ।
बोलिलीं वैखरीं व्यासमुखें ॥१॥
जगजीवईंश्वर क्षरला चराचर ।
लक्षालक्ष पार अलिप्तपणें ॥२॥
चहूं देहां ग्रासी व्याला
तत्त्वें तत्त्वेसी ।
हरि वैराटेसी एक वृक्ष ॥३॥
ज्ञानदेवो म्हणे वृक्षही वृक्ष न होणें ।
असोनि नसणें सुमनीं जैसें ॥४॥

६२३
संसारसातें आलों मी पाहुणा ।
दिसे दोन्ही आनंदा पाहवयासी ॥१॥
तव त्याचे तेजें झडपिलें मज ।
मजमाजि काज होऊनि ठेलें ॥२॥
चित्त जव निवडी तव आपणहि पळे ।
अवचितें जवळ येतु असे ॥३॥
जाऊं पाहे परता तव नेतु असे पंथा ।
वैकुंठीच्या कथा आपण सांगे ॥४॥
एकरुप दिसे तव सभोंवता आपण ।
अवघा नारायण अवघा नारायण ज्ञानदेवा ॥५॥

६२४
आदिमध्यअंत तुजमाजि बिंबे ।
ब्रह्मीं ब्रह्म थांबे लवण जळीं ॥१॥
तैसें झालें ज्ञाना उन्मनी उलथा ।
प्रपंच चळथा उडालिया ॥२॥
रिगु निगु काज जालें तुझे घर ।
अवघाचि संसार कळला आम्हां ॥३॥
गोप्य गुजराज उमजलासे हरि ।
दिसे अभ्यंतरीं आत्माराम ॥४॥
न दिससि ज्ञाना देहीं तुझ्या राम ।
घेतला विश्राम ऐसे दिसे ॥५॥
निवृत्ति निवांत समरसें पाहात ।
अवघाचि दीसत देहीं विदेही ॥६॥

६२५
सुखीं सुख मुरे तेथें कोण झूरे ।
जळी लवण विरें तैंसे जालें ॥१॥
ज्ञान ते विज्ञान प्रंपचेंसि भान ।
तेजोरुप गगन बिंबलें दिसे ॥२॥
आत्मा आत्मरुप परमात्मा समीप ।
कोटि कोटिरुप एकलेंचि दिसें ॥३॥
नाना तेजी भासे प्रपंचप्रकाशे ।
विरुळा समरमें ध्याये त्यासी ॥४॥
ऐसे जालें तुज प्रगटलें निज ।
कासवीचें बीज अंकुरलें ॥५॥
निवृत्ति निजबोध आनंदादि कंद ।
शाखाद्वमभेद हरि जाला ॥६॥

६२६
सुवेळेची शेज आवेळे घातली ।
निवृत्ति मोहिली निसंदेह ॥१॥
मोह न खुंटले ममते तुटलें ।
एकरसी भरलें तत्त्वीं तत्त्व ॥२॥
प्रपंचाचे घरीं दिसतें कारण ।
अवघे निराकारण तत्त्वीं तत्त्वमय ॥३॥
बापरखुमादेविवर त्रिपुटीं न दिसें ।
रसीं सर भासे ह्रदय दीपीं ॥४॥

६२७
जुगादीचें जुग युगादिचें युग ।
लक्षा आदिलक्ष मावळलें गे माये ॥१॥
मावळल्यावीण भ्रांति जाल्या कोण्ही ।
निजब्रह्माची खाणीं ठायीं
न पडेगे माये ॥२॥
रखुमादेवीवर निघोनि घेतला ।
निर्गुणचि जाला
तयासहितगे माये ॥३॥

६२८
आत्मा आंगे प्रसिध्द देखिला ।
अंतर्बाह्य अलिप्त व्यापला ॥१॥
देखिजेसें नाहीं देखिला
म्हणती काई ।
देखणें तें देहीं देखतुसे ॥२॥
रुपरेखा नाहीं लक्षावा कवणें ठायीं ।
लक्षीं लक्षितांही परतल्या दृष्टी ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणें आनंद होईल पूर्ण ।
अनुभवें तेचि खुण देखतसे ॥४॥

६२९
गगन डोळां भासलें तें
वाहाटुळीनें कवळिलें ।
तेथें काहीं एक उगवलें रुप
अरुप वो माये ॥१॥
पूर्ण पीठिका टाकुनी मायास्तंभ
उभउनी ।
निजानंदी माळ घालुनी तंव
तो वरिला वो माये ॥२॥
हा कामीं कामरंजनु गुणहि निर्गुण ।
पाहातां परिपूर्ण तरी तो सहज वो माये ॥३॥
हा पुरोनि उरला नयनीं वोसंडला ।
बापरखुमादेविवरा विठ्ठला तरि
तो वरिला वो माये ॥४॥

६३०
चहूंदारवंटा वोलांडुनि वोजा ।
अंतरीं आत्मकाजा बोधिलें वो माय ॥१॥
आनंदाचे चक्षु उघडी पातीं ।
शब्दा नि:शब्दां अतीति
मी जाहालिये वो माये ॥२॥
पांगुळें इंद्रियेग्रामु संवादे
आत्मरामु ।
तो ईश्वरु पूर्णकामु मज
भेटवा वो माय ॥३॥
तेथें गोरस जालालें ज्ञाना
अंतरी वोजावलें ।
सदेवपण आलें मज वो माय ॥४॥
पाहतां ठेंगणे डोळे
न्याहाळितां आगळें ।
ते पदप्राप्तीवेगळें
सगुणनिर्गुण वो माय ॥५॥
ऐसा हा दिपीं दीपपरनायकू ।
रखुमादेववरु एकु जोडला
वो माय ॥६॥

६३१
गगन डोळां भासलें ।
तें बाहुलिनें कवळिलें ।
कांही एक उरलें रुप
अरुपीं वो माय ॥१॥
पूर्वपिठिका सांडूनि मायास्तंभ
उलंघुनी ।
निजानंदी माळ घालूनि
म्यां वरिलें वो माये ॥२॥
तो कामिक निरंजन
निर्गुण निर्गुणी ।
पाहातां पूर्णापूर्ण सहज
वो माय ॥३॥
हा भरोनियां पुरला
नयनीं वोसंडला ।
रखुमादेवीवरु विठ्ठला
मिळाली वो माये ॥४॥

६३२
नव्हे त्याची दुराश म्यां
सांडिली वो आस ।
ज्ञानवैराग्यभक्तिसार वोळला वो माय ॥१॥
संभोगवोवरीं होतिये निदसुरी ।
योगिणी खेचरी मज
जागविलें वो माय ॥२॥
ऐसा हा योगुराजु
तो विठ्ठल मज उजू ।
बापरखुमादेविवर देऊं ठेलें
वो माय ॥३॥

६३३
दृष्टीचें गुज संच्चिदानंद सहज ।
तें चक्षूच्या अंतर निज निरोपिलें
वो माये ॥१॥
अनुवादु खुंटला एकपणें एकला ।
संबंधु तुटला मागिलाचा
वो माय ॥२॥
पुरती दृष्टी पूर्ण ब्रह्मींच भासली ।
त्या सुखा दोंदुलीं वाढलीवो माय ॥३॥
अवलोकितां न अवलोकवे बोलिजे
तैसा नव्हे ।
हा रखुमादेविवरु भावें
माथिला वो माय ॥४॥

६३४
ब्रह्मपदाची प्राप्ति उमगेल दृष्टी ।
परम चैतन्यांचे पोटीं विश्वंभरु
वो माय ॥१॥
अवघाचि देखिला अवघा मालवला ।
देखोनि निवाला जीवगे माय ॥२॥
कापुराची पुतळी कर्पुरदीपु पाजळी ।
तैसी मी त्याच्या मेळीं
जाहाले वो माय ॥३॥
तेथें रुप ना छाया त्रिगुण
ना माया ।
रखुमादेविवराचिया उपाये
वो माय ।

६३५
अंजनी अंजन साधिलें निधान ।
द्वैताद्वैतघन विज्ञानेसी ॥१॥
सारिलेसें द्वैत अद्वैत सफ़ळ ।
निर्गुण निर्मळ निवळलें ॥२॥
साध्य साधक वस्तु
आलिया पैं हातां ।
मुरडोनि पाहतां वस्तुमय ॥३॥
ज्ञानदेवीं साध्य अज वस्तुचें ।
देहीं देह साचें नुरे तरी ॥४॥

६३६
न चुकतां चुकलें ।
संसार वाटे भांबाविलें ।
अवचितें पडले ज्ञानपेठे
वो माय ॥१॥
माझा निवृत्ति तूं सारा
लाधला विकरा ।
गिर्‍हाइक पुरा विठ्ठल गे माय ॥२॥
कांहीं नाहीं उरले प्रेम वो माय ॥३॥
हा पुरोनिया उरला निजानंदु सांवळा ।
रखुमादेविवरु जोडला
कष्टीं वो माय ॥४॥

६३७
न गणवे परिमाणें
न बोलवे अनुमानें ।
तो सहज निर्वाणी ज्ञानें
फ़ळला वो माय ॥१॥
मुक्ताची साउली मजवरी पडली ।
ढेसी ढेसी वोल्हावली
अमूर्तधारी वो माय ॥२॥
तेथें एक नवल
वर्तलें वो साजणी ।
सांगतां मिठी मौनी
पडली वो माय ॥३॥
ऐसा परोपरी फ़ळला
दिव्यरुपें फ़ावला ।
तो रखुमादेविवरु जोडला
वो माय ॥४॥

६३८
ज्ञानाचें गरोदर वाढलें परपुरुषें
व्यभिचारिणीं ऐसें म्हणती
लोक वो माय ॥१॥
नव्हे व्यभिचारिणी नाहीं मज कोणी ।
पाहतां निर्वाणी सहज
जोडलें वो माय ॥२॥
निवृत्ति पुराडला देहेभाव चोखाळला ।
अंगेंसि मर्दिला ब्रह्मरसु
वो माय ॥३॥
आतां उजरणी येई भ्रांती
नलगे माझ्या चित्तीं ।
उजरणी सहजगती
जाली वो माय ॥४॥
आतां असो हें बोलणें
दुर्जना हें सांगणें ।
चिदानंदघन तेणें वाढ्लें
वो माय ॥५॥
ऐसा देखणिया देखिला
निजगुप्त प्रकाशला ।
तो रखुमादेविवरु मज
फ़ावला वो माय ॥६॥

६३९
आपला गुणग्राम सांडूनियां गेलिये ।
निवांत राहिलिये निर्गुणी वो माय ॥१॥
परोपरी पहातां सर्वरुपीं गोपाळ ।
तो मजपासीं परी खेळ
न लगतां वो माय ॥२॥
अनुवाद खुंटला सर्वांगे भेटला ।
गुणग्राम तुटला सहज वो माय ॥३॥
ऐसें म्यां रुप आपुलें
आपणचि केलें ।
रखुमादेवीवरे विठ्ठलें वो माय ॥४॥

६४०
पुरे जरी म्हणों तरी अमित पुरला ।
पुरोनिया उरला तेज:पुंज वो माय ॥१॥
ज्ञानाचे खाणीं माणिके निर्वाणी
लाधले मी निर्गुणी निरालंब वो माय ॥२॥
आत्मवाचिया परी खेवणिलीं भूषणें ।
तें मी आवडीचें लेणें
लेईलें वो माय ॥३॥
हा सुजडु जडला विटेसि लाधला ।
त्या रखुमादेविवरा विठ्ठला मी
न्याहाळी वो माय ॥४॥

६४१
जाणोनि नेणपण अंगी बाणले ।
नेणोनियां जाणपण सहज नेणवलें वो माय ॥१॥
आत्मज्ञानाची गति जाली वो निवांत ।
प्रबोधतत्त्व मी पावलें वो माय ॥२॥
पाचारिलें अवस्था स्वभावें जाहल्या ।
म्हणोनि विसरल्या देहभाव माय ॥३॥
गुरुमुखें जै जोडे तें फ़िटे सांकडे ।
रखुमादेविवर कोडें
कवतिके वो माय ॥४॥

६४२
अंजनी संपूर्ण ठेऊनियां जन ।
ज्ञानी ज्ञानघन निरालंबीं ॥१॥
आदि मध्य आंतु दिसोनियां दिसे ।
पाठीं पोटीं दिसे निघोट रया ॥२॥
श्रवणनयन जातिगोतपूर्ण ।
जीवशिवा खुण आसपणें ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणें वाच्य वाचक योगें ।
हरिविण वाउगें नाहीं रया ॥४॥

६४३
ज्ञानध्यानपटीं तंतु पै मनाचा ।
हरिरुप वाचा सारीपाट ॥१॥
स्वरुपकामारी वागपुष्पें चारी ।
विरळा मापारि जाणें खुण ॥२॥
त्रिगुण सवडी घालुनि उलथी ।
एकरुपपंक्तिजेवि नरु ॥३॥
ज्ञानदेवा घर तत्त्वता निर्गुण ।
परेचें संपूर्ण घर केलें ॥४॥

६४४
मृत्युचेनि मापें जे जे प्राणी ।
तयाची शिराणी यम करी ॥१॥
यम नेम धर्म आम्हां नाहीं कर्म ।
अवघेंचि ब्रह्म होउनि ठेलों ॥२॥
द्वैतभाव ठेला अविनाश संपन्न
आपेंआप जनार्दन येईल घरा ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे काज सरलें संसारी ।
चारीही मापारी गिळुनि ठेलों ॥४॥

६४५
स्वरुपी पाहातां लक्षलिही घेतां ।
अरुप अनंता गुणी नाहीं ॥१॥
कैसेनि स्वरुप प्रकाश पैं दीप ।
एकीं एका सोप आकळे कैसें ॥२॥
नाहीं या आधार आधारासि निर्धार ।
परेसि परे पार परमतत्त्व ॥३॥
ज्ञानदेवघरीं पश्यंती वोवरी ।
वेदश्रुती घरीं दीप केले ॥४॥

६४६
लवण पवन जळापासाव धीर ।
पावन समीर रवी तया ॥१॥
तेज दीप्तीं आत्मा इंद्रिया प्रकाशी ।
अमरसुनी ग्रासी दिव्य तेज ॥२॥
पंचक दशकत्त्वता वि़चारी ।
एकरुपें सरी ग्रास त्याचा ॥३॥
ज्ञानदेवा जप हरि आत्मा माझा ।
चिंततां नलजाये तूं वेगीं ॥४॥

६४७
सायुज्य सदन श्यामाचिये घरीं ।
ह्रदयकल्हारीं श्यामतनु ॥१॥
सचेत अचेत नित्यता विरक्त ।
असोनि अलिप्त जन्ममरणा ॥२॥
नारायण साध्य साधक साधिता ।
विग्रह पूर्णता आंगी लागे ॥३॥
ज्ञानदेवी मौनीं गुणग्रास धाम ।
सर्वत्र आराम हरी माझा ॥४॥

६४८
मोहाचें मोहाळ सांगितले एकीं ।
पाहतां परिपाकीं मोहाळ नाहीं ॥१॥
मोहिलेची दिसे मोहामाजी रसें ।
नसोनियां भासे तदात्मक ॥२॥
बिजीं बिज हरि दिसोनि अविट ।
विटोनीयां नीट कळिका फ़ाकें ॥३॥
बापरखुमादेविवरा आबोला सवळे ।
अवघेचि निवळे गुरुकृपा ॥४॥

६४९
एकि म्हणे ग्रह दुजी म्हणे मोहे ।
एकीनें सोहं सांगीतलें ॥१॥
कोहं वाचे वारी सोहं ममतें सारी ।
वैकुंठीची दरी उघडली ॥२॥
ककार भेदीला मकार शोधीला ।
ओंकार निमाला तये स्थानीं ॥३॥
ज्ञानदेवीं ओहं सोहं गिळिलें पैं कोहं ।
नाहीं आम्हां मोह कल्पनेचा ॥४॥

६५०
दुजेपणीचा भावो आम्हां नाहीं ठावो ।
सर्वी सर्व देवो आकारला ॥१॥
कैसें याचें करणें सांग
आम्हां माय ।
कामधेनु होय कल्पनेची ॥२॥
नित्यसुखवेधें वेधली कामना ।
कृष्णीं कृष्णनयना एक तेजें ॥३॥
निवृत्ति साचार ज्ञानदेवीं आचार ।
कृष्णचि परिवार क्षरलासे ॥४॥

६५१
अवघेनि मनें दोहीलिया धेनु ।
प्राणापानीं प्राणु जीवविला ॥१॥
तें रुप परब्रह्म प्राणे प्राण सम ।
करुनियां नेम जपों आम्ही ॥२॥
नेणो धूर्ति मूर्ति कैची हे प्रवृत्ति ।
कृष्णेंचि समाप्ति सर्व करुं ॥३॥
निवृत्तिचें तारुं कृष्णीं कृष्णसुख ।
ज्ञानदेवा चोख दिधलें नाम ॥४॥

६५२
निर्गुणाची छाया सगुणीं बिंबली ।
तत्त्वीं तत्त्वे गेली अनुठाया ॥१॥
निश्चळीं निश्चळ नलगे आळुमाळ ।
तत्त्वता अढळ तें वेगळेची ॥२॥
नातळतां पंथी शब्दाचा सुहावा ।
परेसहित दोहावा भरला दिसे ॥३॥
ज्ञानदेवी रम्य दिसोनि न दिसे ।
निराकारी भासे तदाकारें ॥४॥

६५३
दिपाचेनि तेजें पैस घेती माया ।
जाय सांगावया द्वैतभावो ॥१॥
द्वैत नाहीं अद्वैत नाहीं ।
ठाईंचा ठायीं एकतत्त्व ॥२॥
तैसे रसमय तेज स्नेहार्णव बीज ।
छाया मोहबीज अकळ दिसे ॥३॥
बापरखुमादेविवरु वोतली पैं कळा ।
न दिसोनि सोंविळा दिस दिसो ॥४॥

६५४
सगुणीच्या रातीं निर्गुण दिवटा ।
सांगती चोहटा वागपंथे ॥१॥
वागेश्वर हरि वाचेचा वाचक ।
आधीचाही अर्क दीपतेजें ॥२॥
साकारीं निराकार बिंबी बिंबाकार ।
अवघे माजघर बिंबलेंसे ॥३॥
बापरखुमादेवीवरु ॐतत्सदाकार ।
निवृत्ति निर्धार माजीवटा ॥४॥

६५५
सामता वसोनी मायेसी पर ।
विज्ञान हें घर जीवी वसे ॥१॥
ज्ञानीं वसोनि ज्ञानी न दिसे ।
बिंबी बिंब रसें समता शांति ॥२॥
आपी आपरस जनवनदारा ।
विज्ञान उभारा भावी दीसे ॥३॥
बापरखुमादेवीवरु उभारण हरि ।
दिपु माजघरीं ठेविला असे ॥४॥

६५६
वृत्तीचा उच्छेद मना निग्रह ।
धारण विग्रह तेजतत्त्वीं ॥१॥
बिंबामाजि बिंब हरपलें स्वयंभ ।
मायेचा पैं लोभ अरता जाला ॥२॥
नाहीं तेथें छाया मायेचा विलास ।
घरभरीं पैस दीपीं रया ॥३॥
बापरखुमादेविवर ज्ञानदेवा धन ।
वस्तूची विवरण तेजाकारें ॥४॥

६५७
ज्योतिस ज्योती मेळउनी हातीं ।
तव अवचिति झोंबिन्नली ॥१॥
अद्वैत पाहतां न दिसे गुणमेळु ।
गुणा गुणीं अडळु ठाउका नोहे ॥२॥
शून्याहि परता आदि अंतु नाहीं ।
तो असोनियां देहीं धांवो सरे ॥३॥
बापरखुमादेवीवरु विसरता धांव ।
हरिरुपभाव दीपकळा ॥४॥

६५८
कापुराची सोय कापुरीची माये ।
परतोनि घाये नेघे तैसी ॥१॥
असोनि नसणें सर्वत्री दिसणें ।
हरि प्रेम घेणें पुरे आम्हां ॥२॥
सुखरुप जीव असतांची शिव ।
हरपले भाव विज्ञानेंसी ॥३॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठल सुखाचा ।
तरंगुही नांवाचा परतेचिना ॥४॥

६५९
आदि मध्य अंत सर्वसम हरि ।
घटमठचारी भरला दिसे ॥१॥
देखिलागे माये अलक्ष लक्षीतां ।
शांति पक्षवाता समबुध्दि ॥२॥
भावबळें धन अलोट अभंग ।
चित्संगें भंग प्रपंचाचा ॥३॥
ज्ञानदेव बोले नित्य नाम प्रेम ।
तेथेंचि विश्राम हरिचा असे ॥४॥

६६०
अंतरींचा विस्तारु ब्रह्मीं पाल्हायिला ।
तेथें एक मनु सिध्द साधकु भला ॥१॥
तेणें केलें अनारिसें केलें अनारिसें ।
पाहों गेलें सरिसें सार पावलेंगे माये ॥२॥
तेथें ऋग्यजु:साम भुलले ।
तें माझ्या ठायीं फ़ुलले ब्रह्ममय ॥३॥
रखमादेविवर अंतरब्रह्मीं तरंगु जाला ।
ब्रह्मउदधी सामावला मज घेऊनि माये ॥४॥

६६१
निर्गुणीचे हातीं व्यवहारु पडिला ।
दाइजपणें मुकला साभिलाषे ॥१॥
निरंजनवनीं धरीन मुरारी ।
भाग अभ्यंतरीं घेईन देखा ॥२॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु सोविळा ।
भाग मज आला हरिहरु ॥३॥

६६२
एकभान गिळुं दुजें द्वैत उगळूं ।
कासेवी चामे गिळूं सगळा ॥१॥
पोटभरु येणें वैकुंठीचें पेणें ।
सेवासुख जाणे कृष्णसुखीं ॥२॥
डोंगर सकळे मायेचे मोकळे ।
प्रपंचा नाकळे या हेतु ॥३॥
ज्ञानदेवा साध्य ज्ञानाचे उपाध्य ।
येर तत्त्व बोध्य मुक्त कैचें ॥४॥

६६३
ध्यानधारणामंत्र साधन ।
त्रिकाळीं जपन अजपासिध्दी ॥१॥
नटकेचि अटकु ठाईंचेंचि निर्गुण ।
मज कवणें ठाईं घेऊनि गेले ॥२॥
देश वाढले देश आटले ।
चहूंद्वारी कोंदलें ब्रह्मतेज ॥३॥
रखुमादेविवरु अठांगी आगळा ।
सप्तधातूं वेगळा ब्रह्मउदधि ॥४॥

६६४
विश्वाचे आर्त माझे मनीं प्रकाशलें ।
अवघेचि जालें देहब्रह्म ॥१॥
आवडीचें वालभ माझेनी कोंदाटलें ।
नवल देखिलें नभाकारगें माये ॥२॥
बापरखुमादेविवरु सहज निटु जाला ॥
ह्रदयीं नटावला ब्रह्माकारें ॥३॥

६६५
अनुभव जाला प्रंपच बुडाला ।
आपुला आपण देखिला सोहळावो माये ॥१॥
आपण जाणतां आपण मी जालिये ।
आपणापैं विसरलिये नेहटीं वो माये ॥२॥
आपुला म्हणोनि अवघा आलिंगिला ।
अवघा देखिला अवघेपणें वो माये ॥३॥
ऐसे जाणोनि ठकलें ठकोनियां ठेलें ।
रखुमादेविवरेविठ्ठलें वो माये ॥४॥

६६६
दुजेपणींचा भावो ।
माझिये ठाउनि जावो ।
येर सकळिक वावो ।
म्यां त्याजियेला ॥१॥
माझें मी जाणें ।
अनु कांही नेणें ।
अनुभविये खुणें संतोषले ॥२॥
माझा मीचि श्रोता ।
माझा मीचि वक्ता ।
मीचि एकु दाता ।
त्रिभुवनीं ॥३॥
एकल्यानें एकला ।
अनंतरुपें देखिला ।
दुजेपणा मुकला ।
ज्ञानदेवो ॥४॥

६६७
योगिया दुर्लभ तो म्यां
देखिला साजणी ।
पाहातां पाहातां मना नपुरे धणी ॥१॥
देखिला देखिला माये देवाचा देवो ।
फ़िटला संदेहो निमालें दुजेपण ॥२॥
अनंतरुपें अनंतवेषें देखिलें म्यां त्यासी ।
रखुमादेविवरीं खुण बाणली कैसी ॥३॥

६६८
नादबिंदकळाज्योति स्वरुपीं
विलया जाती ।
श्रुति नेति नेति म्हणती जेथें ॥१॥
नाहीं मज चाड सकळ उपाधी ।
एका मंगळनिधि वांचूनियां ॥२॥
श्रीरामीं रमतां मनु निवडितां
नये तनु ।
सुखश्री सांगतां सिणु हारतु असे ॥३॥
पदापिंडा दाटणी रुपानिरुपा निरंजनी ।
विठ्ठला चरणीं ज्ञानदेवो ॥४॥

६६९
अद्वैताची झडपणी ब्रह्मीं निमाली ।
तन्मय तत्त्वतां ब्रह्मचि मुरालीं ॥१॥
परतोनि पाहणें परतोनि पहाणें ।
नाहीं त्या ठाया जाणें रुपेंवीण ॥२॥
बापरखुमादेविवरु रुपेंविण देखिला ।
आटकु टाकला द्वैताकारे रया ॥३॥

६७०
पाहातां वटाचा विस्तारु कैसा ।
शाखा फ़ुटलिया कळिया तैसा ॥१॥
सांगा लपणें तें काय जालें ।
वटीं विस्तार दोही हारपले ॥२॥
विशुध्दचक्रीं मेरु हा नेडे ।
तेथें परदीपीं साहित्त्य जोडे ॥३॥
बापरखुमादेविवरा विठ्ठला ।
मनोमानसी तयां सामावला ॥४॥

६७१
जाणों गेल्यें तंव जाणणें राहिलें ।
पाहो गेलिये तंव तेंचि जालेंगे माये ।
इंद्रियांसहित चित्त ठकलेंचि ठेलें ।
मी माझें विसरलें स्वयें भाव ॥१॥
ऐकोनि देखोनि मन होय आंधळे ।
परतोनि मावळे नाहीं तेथें ॥२॥
अविद्या निरसली माया तुटली ।
त्रिगुण साउली तेथें रुप कैचें ।
चांग विचारीलें विवेकें उगवलें ।
ज्ञान हारपलें तयामाजी ॥३॥
मुकियाचे परी आनंदु भीतरी ।
अमृत जिव्हारीं गोड लागे ।
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु जाणे ।
संत ये खुणें संतोषलें ॥४॥

६७२
माझें स्वरुप म्यांचि श्रृंगारिलें ।
निर्वाणी म्या केलें लयाकार ॥१॥
आपुली सोसे वाढवावया गेलें ।
तव आपणाचि ठेलें आपण्याठायीं ॥२॥
सहजगुणाचे निर्गुण वो केलें ।
माझें म्या पाहिलें मन
मावळुनिगे माये ॥३॥
तीन चारी मिळोनि येके
ठायीं घातलीं ।
बापरखुमादेविवरा विठ्ठलीं फ़ावलीं ॥४॥

६७३
येकी सांगे मातु येकी सांगे रेतु ।
तो कोण दृष्टांतु सखिये सांगे ॥१॥
बाई येक सरें नाहीं पैं दुसरें ।
निवृत्ति दातारें सांगीतलें ॥२॥
पांचांची मिळणी साही चक्रपाणी ।
दशमाची कहाणी येकादश ॥३॥
ज्ञानदेवी सार चौवेदीं पार ।
येकत्त्वीं विचार विज्ञानेसी ॥४॥

६७४
सुखादिसुख तें जाले अनमीष ।
पाहाणें तेंचि एक पारुषलें ॥१॥
काय सांगु मातु वेगळीच धातु ।
जिवा हा जिवांतु व्यापुनि ठेला ॥२॥
नचले नचले कांही कौटाल कामान ।
देहींच विंदान रचलेंगे माये ॥३॥
बापरखुमादेविवरें विठ्ठलें निटें ।
वायांविण विटे मिस केलें ॥४॥

६७५
आस्वादु स्वादु ये दोन्ही नाहीं ।
तेरावें पाही साहवा ठायीं ॥१॥
तेथें सातवें पंचाक्षरीं जपणें ।
संहार होंणें तमोरुपें ॥२॥
रखुमादेविवरु शुध्दसत्त्वेंविण ।
शुध्दबुध्दे मी जाण जालेंगे माये ॥३॥

६७६
बारावें वरतें तेरावें हारपलें ।
चौदावें देखिलें चौपाळां ॥१॥
चौघांची भाज मी नहोनियां गेलें ॥
तंव अनारिसें महाकारण देखिलें ॥२॥
रखुमादेविवरु भूतजाता वेगळें ।
पराहूनि परतें पर पांगुळलें ॥३॥

६७७
कापुराचें भांडे म्यां ब्रह्मरसें भरिलें ।
प्राणीं निमालें परिमळासहित ॥१॥
तेथें परिमळु नाहीं स्वादु पैं नाहीं ।
सुखदु:ख नाहीं कांहीचि नाहीं ॥२॥
रखुमादेविवरेंसि ठक पडिलें
कांहीच नाहीं ।
चौघे स्वभावीं बोलताती ॥३॥

६७८
पांचांची वाट पांचांसवे गेली ।
येरासि जाहली देशधडी ॥१॥
अकरावें होतें धरुनियां नेलें ।
बारा तेरा गिळिलें धन माझें ॥२॥
रखुमादेविवरु चोळु पैं घोटिला ।
निधन जाहाला शुध्दपणें ॥३॥

६७९
आस पुरऊनि आस पुरवावी ।
ऐसी भूक मज लागों द्यावी ॥१॥
तें अनुपम्य कैसेनी सांगावे ।
जीवा चोरुनि भोगिजें तें जीवें ॥२॥
दृष्टि कीर होय जरि निकें ।
द्रष्टा हो वेडावे जयाचेनि सुखें ॥३॥
ज्ञानदेवो म्हणे करुनियां निकें ।
विठ्ठल परमात्मा भेटेल या फ़ावेतें ॥४॥

६८०
मनाचिये वाती लाउं गेलीये ज्योती ।
ते अवघीच प्राप्ति ज्योतिरुपें ॥१॥
तेथें ब्रह्मगर्भा आलें ब्रह्मगर्भा आलें ।
लयलक्ष उरलें बाईयावो ॥२॥
रखुमादेविवरु अप्रमेय देखिला ।
तोही इच्छितां हारपला माझ्या ठायीं ॥३॥

६८१
अष्टही अंगें नवही व्याकरणें ।
सप्तही त्त्वचा भेदोन गेलेगे माये ॥१॥
तेथें वेदां वाट न फ़ुटे ।
वेदां वाट न फ़ूटे ।
येरासी कैंचे पुरपुढेगे माये ॥२॥
रखुमादेविवरु मज फ़ावला ।
देखोनि वोरसला पर पाहीं ॥३॥

६८२
जतनेलागीं जीवन ठेविलें ।
विश्वरुप हारपलें ज्ञानपंथी ॥१॥
माझी दोन्ही सामावली दोन्ही सामावली ।
निजब्रह्मीं गुंडाळिली मनेंरहित ॥२॥
अवघा कोल्हाळ एकनिष्ठ जाला ।
ब्रह्मरसीं बुडाला निवडेचिना ॥३॥
रखुमादेविवर जगाचें जीवन ।
त्याचेंही मीपण गेलें विठ्ठलनामें ॥४॥

६८३
स्मरों कैसेनि विस्मरों कैसेनि ।
दोहिपरि मज अटी रया ॥१॥
पाडु पडिला विषमें ठायीं ।
देतां घेतां नुरेचि कांही ॥२॥
रखुमादेविवरु विठ्ठ्लु नेणिजेसी ।
तवं तोचि तयासि आठवी रया ॥३॥

६८४
कूटाकूट अंती कूटस्थ पैं जालें ।
अशेष उरलें त्या वेगळे माये ॥१॥
गुणा भ्यालों म्हणौनि
निर्गुण पैं जालें ।
तें निराकार आथिलें माझ्या अंगी ॥२॥
बापरखुमादेविवरु अधऊर्ध्व वेगळे ।
अर्धमातृका सामावलें अशेष परेसहित ॥३॥

६८५
एकांतीचें गुज पुसों गेलिये सये ।
मी माझी नाहीं त्यासि
कीजे वो काये ॥१॥
ऐसी भेटी निवाडे सांगिजे कोणापुढें ।
मनासी सांकडें पडिलें रया ॥२॥
सुलभ सुकुमरु रुपें मनोहरु ।
रखुमादेवीवरु परेही परता ॥३॥

६८६
चातकेंविण अंतरींच ठसलें ।
तेथें एक वोळले ब्रह्ममेघ ॥१॥
तें जीवन अमृत जीवास जालें ।
त्याहुनि एक आगळेंगे माये ॥२॥
रखुमादेविवरु हातेंवीण स्पर्शलें ।
चक्षुविण देखिलें
निज ब्रह्मगे माये ॥३॥

६८७
तें अवघेचि नव्हें नव्हें अवघेचि होय ।
आवघ्याविण सोय आणिक असे ॥१॥
अवघे म्हणिजे तें व्योमाकार दिसे ।
त्याहुनि परतें असेगे माये ॥२॥
रखुमादेविवरु पाहता पाहावया गेले ।
पर तें पराहुनि देखिलें गे माये ॥३॥

६८८
तनुमनुधनें पूजन पैं केलें ।
आत्मलिंग पूंजिलें बाईये वो ॥१॥
तंव निराकार देखिलें निराकार देखिलें ।
मी पूजन लिंग तिन्हीं हारपलें ॥२॥
रखुमादेविवरु निजलिंग विवळलें ।
आवघी आवघे ठायी सामावलें बाईये वो ॥३॥

६८९
सगुणाची शेज निर्गुणाची बाज ।
सांवळी विराजे कृष्णमूर्ति ॥१॥
मन गेलें ध्यानीं कृष्णचि नयनीं ।
नित्यता पर्वणी कृष्णसुख ॥२॥
ह्रदयपरिवारीं कृष्ण मनोमंदिरीं ।
आमुच्या माजघरीं कृष्ण बिंबे ॥३॥
निवृत्ति निघोट ज्ञानदेवा वाट ।
नित्यता वैकुंठ कृष्णसुखें ॥४॥

६९०
आहे तें पाही नाहीं ते कांही ।
ठायीच्या ठायीं हरपलें ॥१॥
नाहीं आम्हां काज नाहीं
आम्हां चोज ।
आमुचें निज गोविंदराजा ॥२॥
बापरखुमादेवीवरु आनंदसोहळा ।
ब्रह्मानंदकळा भोगीतसे ॥३॥

६९१
निर्गुणाचा पालऊ लागला ।
लय लक्षीं हारपला देह माझा ॥१॥
वायांविण गेलें वायांवीण गेलें ।
अवघी बुडाले ब्रह्मेंसहित ॥२॥
रखुमादेविवरु विठ्ठ्लु मालाथिला ।
निजपद पावला जिऊ शिवीं ॥३॥

६९२
कोटीची भरोवरी सरोनी गेली शरीरीं ।
संसाराचि उरी कांही नुरेचिगे माये ॥१॥
लक्षाचा लाभ मज घडलागे माय ।
कवणें उपायें चरण जोडले वो ॥२॥
चिंतनीं चिंतिता काय चिंतावें ।
तें अवघेंचि मनीं रुप गिळावेंगे माये ॥३॥
बापरखुमादेविवरु देहेंवीण आलंगिला ।
तो समर्थ माल्हाथिला बाईये वो ॥४॥

६९३
मी बोल बोलें तो गेला
कवण्या ठायां ।
हें पुसों आलों लवलह्यां वो ।
कव्हणि न सांगति मागूं धावें काह्या ।
आतां लाजिलें ऐशा स्त्रेहागे माये ॥१॥
चला कांवो मज आडोनी ।
रुप पाहोंद्या कां माझें मजलागुनी ।
वेडावलें मज देखुनी ।
शेखीं मी माझें गेलें हारपोनिगे माये ॥२॥
मी बोला आंतु कीं बोल मज आंतु
सुखें मुरालें रुप रुपांतुवो ।
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलासि
येकांतु ।
आतां पुरला अंतु ।
दुजेपणागे माये ॥३॥

६९४
आम्हीं संन्यास घेतला ।
देहादिकांचा त्याग केला ॥१॥
आम्ही संन्यासी संन्यासी ।
सदा राहों एकांतेंसी ॥२॥
चित्तचतुष्टया निरसिलें ।
अज्ञाना तिळोदक दिधलें ॥३॥
ज्ञानाचें विज्ञान आलें हातां ॥
आम्हां नाहीं शरीरममता ॥४॥
ब्रह्माहमस्मि शुध्दज्ञान ।
तेथील सांडिला अभिमान ॥५॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठ्लु ह्रदयीं ।
तोचि सबाह्यअभ्यंतर ठाई असे रया ॥६॥

६९५
माझी प्रकृति निष्कृति जालीं ।
ब्रह्मीं सामावली बाईये वो ॥१॥
देहेविण ब्रह्म देखे
देहेविण ब्रह्म देखे ।
तेणें निर्गुण राखे रोखावलें ॥२॥
जाणतां म्हणौनि नेणतां पै गेलें ।
शेखीं आपणातें विसरलें बाईये वो ॥३॥
रखुमादेविवरु नेणोनि जाणीतला ।
जाणपणें निमाला माझ्या ठायी ॥४॥

६९६
समर्थ सोयरा बोळावा केला ।
परि मार्गु गमला सुखाचा बाईये ॥१॥
भय आमुचें गेलें न
व्हावें तें जालें ।
तो चोरुनि वोळखी
जाला बाई ये ॥२॥
लक्षाचा लाभु जोडला ठावो ।
रखुमादेविवरुविठ्ठ्ल नाहो ॥३॥

६९७
काळा लपंडाई काळेरात्री खेळे ।
मी स्वसवें वेधली जाय काळ्याछंदें ॥१॥
काळेंनिळें हें अभ्र भासलें ।
ऐसे रुप देखिलें निर्गुणाचें ॥२॥
ऐसा हा सांवळा माझिये
दृष्टी माल्हाथिला ।
ऊजरुनि गेला हा विठ्ठलुगे माये ॥३॥
ऐसे भुलविलें जाण काळेपणें आपणे ।
रखुमादेविवरु जाणे येर कांही नेणें ॥४॥

६९८
अद्वैत येणें अद्वैतपणें सांडिलें ।
थितें होतें माझें लया पैं गेलें ॥१॥
नाहीं तेंचि पाहावया
वायांविण गेले ।
तव पाहाणेंचि जाळे
बाईये वो ॥२॥
बापरखुमादेविवरु जुनाट जुनघडा ।
तोहि म्यां सांडिला अरुपसंगें ॥३॥

६९९
मन वाचा बंदु निर्वाणी घातलें ।
निर्माण होतें माझा
ठायीं माल्हाथिलें ॥१॥
चंचळ मन ब्रह्मीं निश्चळ जालें ।
अवघेंचि निमाले ब्रह्मार्पणीं ॥२॥
रखुमादेविवरुविठ्ठ्लु उघडा ।
व्योम पांघुरे फ़ुडां देखो निघाले ॥३॥

७००
पंचबाणें माझें ह्रदय भेदलें ।
पांचेंविण पावलें च्यार्‍ही सांडूनिया ॥१॥
सकळै माझें गोत आलें ।
ब्रह्मरसें जाले बाईयेवो ॥२॥
बापरखुमादेविवरु ब्रह्मरसें विवळला ।
मजसहित निमाला
ब्रह्मरुपीगे माये ॥३॥

७०१
साता व्योमपरतें पाहो गेलें ।
तव पाहणेंचि जालें ब्रह्मउदधी ॥१॥
साट मोट माझी
मोट बांधिली ।
नेऊनि टाकिली निर्गुणीगे माये ॥२॥
बापरखुमादेविवरु पंचविसावा
देखिला ।
तोही खुंटला तये पंथी ॥३॥

७०२
चक्राकार चक्ररुप चक्रधरु म्हणवी ।
पाहतां अंतरीं न दिसे कांही ॥१॥
पाहातां पाहातां मी परठाया गेले ।
तेथें एक देखिलें महदभूत ॥२॥
रखुमादेविवरु महदभूता वेगळा ।
त्याहुनि आगळा तो मनीं
मानलागे माये ॥३॥

७०३
कवतुक पाहावया निरंजना गेलीये ।
तंव निराकार जाले बाईये वो ॥१॥
अकरासहित पांच पांची मावळली ।
आदि अंती उदयो जालीं तेजाकारें ॥२॥
रखुमादेविवरु परतोनि देखे ।
तोही पारुषे तिये
ठायीगे माये ॥३॥

कूट – अभंग ७०४ ते ७१९

७०४
श्रृंगार करुनि हरिनामतांबूल
गुरुअंजन लेउन डोळा ।
भ्रातारु होता तो नि:शब्दीं खिळिला
परतोनि माघारि ठेलिये ॥१॥
काम निदसुरा कामिनी
जागे कांही के विपरित गमे ।
भोगत्याच्या ठाई निशब्दीं खिळिला
आपआपण्यातें रमे ॥२॥
पति पद्मिणीविणें गर्भ संभवला
सवेचि प्रसूति जाली ।
तत्त्वबोध उपजला तेणें
गुढी उभविली ॥३॥
तया पुत्राचेनि सुखें सर्वहि
विसरलें देहभावा पडला विसरु ।
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलीं
तेथें आणिकाचा नव्हे
संचारुगे बाईये ॥४॥

७०५
वडाच्या पानीं एक उभविलें देउळ
आधिं कळसु मग पायाहो ।
देव पुजों गेलों तंव देउळ
उडालें पान नाहीं तेथें वडुरे ॥१॥
चेत जाणा तुम्हि चेत जाणा ।
टिपरि वडाच्या साई हो ॥२॥
पाषाणाचा देवो पाषाणाचा भक्ति
पोहती मृगजळ डोहीं हो ।
वांझेचा पुत्र पोहों लागला
तो तारी देवां भक्ता हो ॥३॥
भवाब्धिसागर नुतरवे ते पडिलें
रोहिणी डोहीं हो ।
नसंपडे आत्मा बुडाले संदेहीं
ते गुंतले मायाजळीं हो ॥४॥
विरुळा जाणें पोहते खुणें
केला मायेसि उपावो हो ।
बापरखुमादेविवरुविठ्ठ्ल विसावा
तेणें नेलें पैल थडिये वो ॥५॥

७०६
चिंचेच्या पानि एक शिवालय
उभविलें आधि कळसु मग पायारे ।
देव पूजों गेलें तंव देउळ उडालें
प्रसिध्द सदगुरुराया रे ॥१॥
संतजना महंतजना तेथील तें
गुज गोडरे ।
अनुभव अनुभवितां कदांचि न
सरे पुरेल मनीचें कोडरे ॥२॥
उपजत नोवरी केळवली केळवला
नोवरा नवरी ।
पितया कंकण करि माता सुंदरी
विपरीतगे माय कोडियाची परी ॥३॥
विपरीत कोडे गुरुगम्य काहाणि
ऐके सगुणा विरुळा ।
बापरखुमादेविवरुविठ्ठ्लु पाहातां
पाविजे तो सुखसोहळा ॥४॥

७०७
देहा लाजिलिये शब्दा रुसलिये ।
कांसवीचें दूध देऊनियां बुझविलें माय ॥१॥
काय सांगों तिचा नवलावो ।
महालोभेंविण कैसा येतों पान्हावो ॥२॥
आवसेचे चांदिणे सांगों गेलिये ।
रखुमादेविवराविठ्ठ्लीं वरपडी जालिये ॥३॥

७०८
निशियेचे भरीं भानु प्रतिबिबीं बिंबला ।
बिंबचि गिळुनि ठेला बिंबामाजी ॥१॥
रात्रि सूर्य वाहे दिनु चंद्र जायें ।
विपरीतगे माये देखीयेले ॥२॥
उदय ना अस्तु तेथें कैचेंनि त्रिगुण ।
आपणचि दर्पण होऊनि ठेला ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे अनुभवी तोचि जाणे ।
संत ये खुणें संतोषले ॥४॥

७०९
पुरुषेविण नारी संचरली शरीरी ।
आपण्यावरी आळु आला ॥१॥
काय कोण्यासांगे सिणली अनुरागें ।
पडियेले पतिसंगें अवस्थाभूत ॥२॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठ्लु जैसा तैसा ।
व्यापूनि आकाशा उरला असे ॥३॥

७१०
अचिंत बाळक सावध जालें ।
निशब्दी बोभाईलें मीचि मीचि ॥१॥
गरोदरेंविण बाळक जालें ।
माया मारुन गेलें निरंजना ॥२॥
तेथें एक नवल पैं जालें ।
पेहें सूदलें निरालंब ॥३॥
छत्तीस अकरा घोंट पैं घेतला ।
उदरेविण भरलें पोट देखा ॥४॥
सहज गुण होतें निर्गुण जालें ।
भलत्या झोंबलें निराकारे ॥५॥
बापरखुमादेविवरु
शून्याशून्याहूनि वेगळे ।
त्या बाळका सामाविलें
आपुल्या व्योमीं ॥६॥

७११
उजव्या आंगें भ्रतार व्याली ।
डाव्या आंगें कळवळा पाळी ॥१॥
कवण जाणे कवण हे खूण ।
कवण जाणें काय ल्याली भूषण ॥२॥
दोहीं आंगीचें लेणें आपण ल्याली ।
ज्ञानदेव म्हणे विठो
आमुची माउली ॥३॥

७१२
देउळा आधीं कळसु वाईला ।
पाहोनि गेलो आपुले दृष्टी ॥१॥
विपरीतगे माये देखियेलें ।
कांसविचें दूध दोहियलें ॥२॥
आधीं पुत्रपाठी वांझ व्याली ।
लेणें लेऊनि ठेले साडेपंधरें ॥३॥
बापरखुमादेविवरु विपरीत
सुपरीत जाणें ।
संत तिये खुणें संतोषतील ॥४॥

७१३
मज स्वप्नी लेवविला श्रृंगारु ।
माझें उदरीं जन्मला भ्रतारु ॥१॥
जागि सुति ना मी निदसुरी ।
चोळी सुदली तोडूनि गळसरी ॥२॥
लक्षण म्हणे कीं सुलक्षण म्हणे ।
येके उदरींच आम्हीं दोघें जणें ॥३॥
सोईरिक पडिपाडें समसाटीं ।
मी वो बैसलें तयाचे पाठी ॥४॥
निकट कैसें आहेवपण ।
कैवल्या आधीं तेल कांकण ॥५॥
निवृत्ति दास तेथें नाहीं ।
लग्नमुहूर्त बहुलाठाई ॥६॥

७१४
पैलमेरुच्या शिखरीं ।
एक योगि निराकारी ।
मुद्रा लावुनि खेंचरी ।
तो ब्रह्मपदीं बैसला ॥१॥
तेणें सांडियेली माया ।
त्यजियेली कंथा काया ।
मन गेलें विलया ।
ब्रह्मानंदा माझारी ॥२॥
अनुहत ध्वनि नाद ।
तो पावला परमपद ।
उन्मनी तुर्याविनोदें ।
छंदें छंदें डोलतुसे ॥३॥
ज्ञानगोदावरीच्या तीरीं ।
स्नान केलें पांचाळेश्वरीं ।
ज्ञानदेवाच्या अंतरीं ।
दत्तात्रेय योगिया ॥४॥

७१५
सेजे सुता भूमी पालखा
निजलता उसांसया ।
गगन पासोडा मेरु कानवडा
ते सुख वाड पहुडलया ॥१॥
सहज संभोगु भोगु जाणवा ।
विजया होई मग भोगि राणिवा ॥२॥
कमळणी बाळा गुंफ़िती माळा
घालिती गळां देव कन्या ।
तिचिये शेजारीं सतरावी सुंदरी
चंद्रसूर्य दोन्ही चवरी ढाळिती ॥३॥
येकु त्यागी दुसरा भोगी
तिसरा योगी राजाइंद्र ।
चौथे द्वारीं अतीत पै
बैसले गुंफ़े ज्ञानदेवो ॥४॥

७१६
पर्वतु गोफ़णिये सोकरी लेकरु ।
ज्याचेनि तृष्णे आटले सप्तहि सागरु ।
ज्याचेनि स्वेदें बुडाला मेरु ।
तया माजी ने तया
मी काय करुं ॥१॥
कैसे नवल चोज जालेंगे माये ।
खांदी गंगा चोरु पळतु आहे ॥२॥
जयाचिया अंगावरी वडाचीं झाडें ।
तो हा मुरुकुटावरि बैसला कोडें ।
विवळादृष्टी पाहे निवाडें ।
घ्या घ्या म्हणोनि ठाकितो पुढें ॥३॥
मनगणिचे तंती वोविली धरणी ।
ते पिसाळ्यानें घेतली खांदा वाहुनि ।
त्यासी वोवाळिति चौघीजणी ।
बापरखुमादेविवराचीं करणी ॥४॥

७१७
ऐसा गे माये कैसा योगी ।
जे ठाई जन्मला तो ठाउ भोगी ॥१॥
माय कुमारि बाप ब्रह्मचारी ।
एकविस पुत्र तयेचे उदरी ॥२॥
आचार सांडुनि जालासे भ्रष्ट ।
माउसिसी येणें लाविलासे पाट ॥३॥
पितियाचा वेष धरुनियां वेगीं ।
मातेचें सुख भोगावया लागीं ॥४॥
आणि मी सांगो नवल काई ।
येणें बहिणी भोगिली एकेचि ठाई ॥५॥
ज्ञानदेव म्हणे अनुभवी जाणे ।
अनुभवावांचुनि कोण्हीच नेणें ॥६॥

७१८
सुकलिये गंगे व‍र्‍हाड आलें ।
उतार नाहीं म्हणोन मुरडोनी गेलें ।
मनगुणीचा तंती ओंविली धरणी ।
पिसोळिया ओझें वाईले रया ॥१॥
तुं ते कवण मी ते कवण ।
कवण बांधावे तोरण ।
योगी दिगंबर संन्यासिजे काय ।
वरमाये हातीं कांकण रया ॥२॥
आप तेज पृथ्वी वायो आकाश ।
या भासास उटणें केलें ।
वांझेचिया पुत्रा चोखणी मार्दिलें ।
ऐसें नवल ज्ञान जालें रया ॥३॥
वरबाप वोहबाप जन्मलेचि नाहीं ।
तंव नवरा नवरी कवणची काई ।
बापरखुमादेवीवर चिंतिता ।
तरि तें सुख निवृत्तिपायीं ॥४॥

७१९
माते आधि कन्या जन्म पावली तिच्या
वर्‍हाडा आईति केली ।
पाहों गेलों तये चरण ना तुम्ही
नेत्र संपुर्ण लक्षणें वोळखिलीं ।
नवरा गर्भवासि पहिले नामरसी
घटित आहे दोघांसीं ।
अर्थ याचा सांगा श्रोते हो
लग्नेविण आणिली घरासिरेरे ॥१॥
कवण कवणाचा विचारु करा उपजत
पुत्र म्हातारा युगें गेली तया
जाहलिया जन्म ऐसें एक अवधारा ॥२॥
पुत्रें मातेसि पय पाजिलें कीं
पितयासी कडे वाहिलें ।
तुम्ही म्हणाल शास्त्रें काय देखिलें
तरी उजुचि आहे बोलिलें ।
शास्त्र गूढ अध्यात्म गूढ वज्र
गूढी पाहे म्हणितलेरेरे ॥३॥
साहिशास्त्रें शिणलीं भारी
परि अर्थ नकळे कवण्यापरी ।
सुजाण श्रोते कविजन अपार
कवित्त्व करिती लक्षवरी ।
एक एक कवित्त्वीं हें काय
नवल ज्ञानदेवीं पाहिलें निरुतेरेरे ॥४॥

संसारताप – अभंग ७२० ते ७२३

७२०
पति जन्मला माझे उदरीं ।
मी जालें तयाचि नोवरी ॥१॥
पतिव्रता धर्म पाहाहो माझा ।
सर्वापरि पति भोंगिजे वोजा ॥२॥
निर्गुण पति आवडे मज आधीं माय ।
पाठीं झालीये भाज ॥३॥
मी मायराणी पतिव्रताशिरोमणि ।
ज्ञानदेवो निरंजनी क्रीडा करी ॥४॥

७२१
तापत्रयीं तापलीं गुरुतें गिवासिती
भगवे देखोनि म्हणती तारा स्वामी ।
तंव ते नेणोनि उपदेशाची रीति
आना न उपदेशिती ।
ठकलें निश्चिती तैसें जालें ॥१॥
संत ते कोण संत ते कोण ।
हे जाणवि खुण केशवराजा ॥२॥
कोण्हीं एक प्राणी क्षुधेंने पिडिले ।
म्हणोनि दोडे तोडूं गेले ।
खावों बैसे तों नुसधि रुयी उडे ।
ठकले बापुडें तैसे झालें ॥३॥
कोण्ही एक प्राणी प्रवासें पीडिला ।
स्नेहाळु देखिला बिबवा तो ।
तयाचें स्नेह लावितां अंगी ।
सुजला सर्वांगी तैसें जालें ॥४॥
कोण्ही एक प्राणी पीडिला झडीं ।
म्हणोनि गेला पैल तो झाडी ।
खा खात अस्वली उठली लवडसवडीं ।
नाक कान तोडी तैसें जालें ॥५॥
ऐशा सकळ कळा जाणसी ।
नंदरायाचा कुमर म्हणविसी ।
बापरखुमादेवीवर विठ्ठ्लीं भेटी ।
पडलि ते न सुटे जिवेंसी ॥६॥

७२२
धर्म अर्थकाम मोक्ष दान मागे श्रीगुरु ।
हस्त पाद शरीर व्यथा पंगु
जालों मी पुढारु ।
तिमिर आलें पुढें मायामोहो उदारु ।
तेणें मी जात होतों ।
मग सहज भेटला सदगुरु धर्म
जागो सदगुरु महिमा जेणें तुटें भवव्यथा ॥१॥
हाचि धर्म अर्थ काम येर तें
मी नेघे वृथा ॥२॥
एकनाम राम कृष्ण याचें दान
देई सदगुरु ।
वेदशास्त्र मंथनकेले परि
नव्हेचि पुढारु
शरण आलों निवृत्तिराया तोडी
माया संसारु ।
पाहतां इये त्रिभुवनी तुजहुनि
नाहीं उदारु ॥३॥
ज्ञानेसहित विज्ञान गिळी मी
माझें पागुळ ।
शंख चक्र पद्म गदा तुष्टे
ऐंसा तूं दयाळ ।
बापरखमादोविवरें ।
दान देउनि केले अढळ ॥४॥

७२३
देवा तुज चुकलों गा ।
तेणें दृष्टि आलें
पडळ विषयग्रंथीं गुंतलोसे ।
तेणें होतसे विव्हळ ।
अंध मंद दृष्टि झाली ।
गिळूं पाहे हा काळ ।
अवचितें दैवयोगें ।
निवृत्ति भेटला कृपाळ ॥१॥
धर्म जागो निवृत्तिचा ।
तेणें फ़ेडिलें पडळ ।
ज्ञानाचा निजबोधु ।
विज्ञानरुप सकळ ॥२॥
तिहीं लोकीं विश्वरुप ।
दिव्य दृष्टी दिधली ।
द्वैत हें हरपलें
अद्वैतपणें माउली ।
उपदेशु निजब्रह्म ।
ज्ञानांजन साउली ।
चिद्रूप दीप पाहे ।
तेथें तनुमनु निवाली ॥३॥
दान हेंचि आम्हा गोड ।
देहीं दृष्टी मुराली ।
देह हें हरपलें ।
विदेह वृत्ति स्फ़ुरली ।
विज्ञान हें प्रगटलें ।
ज्ञेय ज्ञाता निमाली ।
दृश्य तें तदाकार ।
ममता तेथें बुडाली ॥४॥
प्रपंचु हा नाहीं जाणा ।
एकाकार वृत्ति जाली ।
मी माझे हारपलें ।
विषयांधया बोली ।
उपरती सदगुरु बोधु ।
तेथें प्रकृति संचली ।
धर्ममार्गे शुध्द पंथ हातीं
काठी दिधली ॥५॥
वेद मार्गे मुनी गेले त्याच
मार्गे चालिलों ।
न कळेचि विषयअंध म्हणोनी
उघड बोलिलों ।
चालतां धनुर्धरा ।
तरंगाकारी हरलों ।
ज्ञानदेवो निवृत्तिचा ।
द्वैत निसरलों ॥६॥

वासुदेव – अभंग ७२४ ते ७२५

७२४
बाबा ममतानिशि अहंकार दाट ।
रामनामें वासुदेवीं वाट ।
गुरु कृपा वोळलें वैकुंठ ।
तेणें वासुदेवो दिसे प्रगटगा ॥१॥
वासुदेवा हरि वासुदेवा हरि ।
रामकृष्ण हरि वासुदेवा ॥२॥
आला पुंडलिक भक्तराज ।
तेणें केशव वोळला सहज ।
दिधलें विठ्ठलमंत्र बीज ।
तेणें जालें सर्व काजगा ॥३॥
रामकृष्णवासुदेवें ।
वासुदेवीं मन सामावेगा ॥४॥
शांतिक्षमादयापुरीं ।
वासुदेवो घरोघरीं ।
आनंदे वोसंडे अंबरी प्रेमे
डुलें त्रिपुरारिगा ॥५॥
वासुदेवीं वाहूनि टाळी ।
पातकें गेलीं अंतराळीं ।
वासुदेवो वनमाळी ।
कीर्तन करुं ब्रह्ममेळींगा ॥७॥
ज्ञानदेवा वासुदेवीं ।
प्रीति पान्हा उजळी दिवी ।
टाळ चिपळी धरुनि जिवीं ।
ध्यान मुद्रा महादेवींगा ॥८॥

७२५
घुळघुळा वाजती टाळ ।
झणझाणां नाद रसाळ ।
उदो जाला पाहाली वेळ ।
उठा वाचे वदा गोपाळरे ॥१॥
कैसा वासुदेव बोलतो बोल ।
बाळापोटीं माय रिघेल ।
मेलें माणूस जीत उठविल ।
वेळ काळांतें ग्रासीरे ॥२॥
आतां ऐसेंची अवघे जन ।
तें येतें जातें तयापासून ।
जगीं जग झालें जनार्दन।
उदो प्रगटला बिंबले भानरे ॥३॥
टाळाटाळीं लोपला नाद ।
अंगोअंगींची मुराला छंद ।
भोग भोगितांचि आटला भोग ।
ज्ञान गिळूनि गावा तो गोविंदरे ॥४॥
गांवा आंत बाहेरी हिंडे आळी ।
देवो देविची केली चिपळी ।
चरण नसतां वाजे धुमाळी ।
ज्ञानदेवाची कांति सांवळी ॥५॥

बाळछंद – अभंग ७२६ ते ७२७

७२६
बाळछंदो प्रेमडोहीं मन ।
जालें मनाचें उन्मन ।
उपरती धरिलें ध्यान ।
झालें ज्ञानपरब्रह्मीं ॥१॥
निमिषा निमिष छंद माझा ।
बाळछंदो हा तुझा ।
वेगि येई गरुडध्वजा ।
पसरुनीया भूजा देई क्षेम ॥२॥
तुटली आशेची सांगडी ।
ध्यानें नेली पैल तडी ।
सुटली संसाराची बेडी ।
क्षणु घडी रिती नाहीं ॥३॥
नाठवें द्वैताची भावना ।
अद्वैती न बैसें ध्याना ।
दिननिशींची रचना ।
काळगणना छंदे गिळीं ॥४॥
जप तप वृत्ति सहित ।
निवृत्ति होईन निश्चिति ।
समाधी बैसेन एकतत्त्व ।
मुखीं मात नामाची ॥५॥
ज्ञानदेवीं छंद ऐसा ।
बाळछंद झाला पिसा ।
दान मागतसे महेशा ।
दिशादिशा न घली मन ॥६॥

७२७
अलक्षलक्षीं मी लक्षीं ।
तेथें दिसती दोहीं पक्षी ।
वेदां शास्त्रां हे़ची साक्षी ।
चंद्रसूर्या सहित ।
मागेन स्वानुभवअंगुले ।
पांचा तत्त्वांचे सानुलें ।
व्यर्थ इंद्रिये भोगीलें ।
नाहीं रंगले संताचरणीं ॥१॥
बाळछंदो बाबा बाळ छंदो ।
रामकृष्ण नित्य उदो ।
ह्रदयकळिके भावभेदो ।
वृत्तिसहित शरीर निंदो ।
नित्य उदो तुझाची ॥२॥
क्षीरसिंधुही दुहिला ।
चतुर्दशरत्नीं भरला ।
नेघे तेथील साउला ।
मज अबोला प्रपंचेंसी ।
दानदेगा उदारश्रेष्ठा ।
परब्रह्म तूं वैकुंठा ।
मुक्ति मार्गीचा चोहटा ।
फ़ुकटा नेघे तया ॥३॥
पृथ्वीतळ राज्यमद ।
मी नेघे नेणें हेंही पद ।
रामकृष्ण वाचे गोविंद ।
हाची छंद तुझ्या पंथे ।
मंत्र तीर्थयज्ञयाग ।
या न करि भागा भाग ।
तूंचि होऊनि सर्वांग ।
सर्वासंग मज देई ॥४॥
वृत्ति सहित मज लपवी ।
माझें मन चरणीं ठेवी ।
निवृत्ति पदोंपदीं गोवीं तुं
गोसावी दीनोध्दारण ॥
सात पांच तीन मेळा ।
या नेघे तत्त्वांचा सोहळा ।
रज तमाचा कंटाळा ।
ह्रदयीं जिव्हाळा हरि वसो ॥५॥
श्वेत पीत नेघे वस्त्र ।
ज्ञानविज्ञान नेघे शास्त्र ।
स्वर्ग मृत्यु पाताळपात्र ।
नित्य वस्त्र हरी देई ।
चंद्रसूर्य महेन्द्र पदें ।
ध्रुवादिकांची आनंदें ।
तें मी नेघे गा आल्हादें ।
तुझ्या ब्रिदें करीन घोष ॥६॥
करचरणेंसे इंद्रियवृत्ति ।
तुझ्या ठायीं तूंचि होती ।
मी माझी उरो नेदी कीर्ति ।
हें दान श्रीपति मज द्यावें ।
शांती दया क्षमा ऋध्दी ।
हेहि पाहातां मज उपाधी ।
तुझी या नामांची समाधी ।
कृपानिधी मज द्यावी ॥७॥
बापरखुमादेविवरु तुष्टला ।
दान घे घे म्हणोनि वोळला ।
अजानवृक्ष पाल्हाईला ।
मग बोलिला विठ्ठल हरी ।
पुंडलिके केलेरे कोडें ।
तें तुवां मागीतलेरे निवाडें ।
मीं तुज ह्रदयीं सांपडे ।
हे त्त्वां केलें ज्ञानदेवा ॥८॥

कापडी – अभंग ७२८ ते ७२९

७२८
आम्हीं कापडीरे आम्ही कापडीरे । पापें बारा ताटा पळती बापडिरे ॥१॥
पंढरपुरीचे कापडिरे । उत्तरपंथीचे कापडिरे ॥२॥
आणि पाहालेरे । संतसंगति सुख जालेरे ॥३॥
समता कावडिरे समता कावडिरे । माजि नामामृत भरिलें आवडिरे ॥४॥
येणें न घडेरे जाणे न घडेरे निजसुख कोंदलें पाहातां चहूंकडेरे ॥५॥
नलगे दंडणेरे नलगे मुंडणेरे । नाम म्हणोनि कर्माकर्मखंडणेरे ॥६॥
दु:ख फिटलेरे । दु:ख फिटलेरे बापरखुमादेविवर विठ्ठलरे ॥७॥

७२९
ॐ नमो शिवा आदि । कावडि घेतली खांदी मिळाली संतमांदी । त्याचे रज रेणु वंदी ॥ध्रु०॥
शिवनाम शीतळ मुखीं । सेविं पां कापडियारे दडदडदडदड दुडुदुडुदुडुदुडु । पळ सुटला कळिकाळा बापुडीयारे ॥१॥
गुरुलिंग जंगम । त्यानें दाविला आगम । अधिव्याधि झाली सम । तेणें पावलों विश्रामरे ॥२॥
जवळीं असतां जगजीवन । कां धांडोळिसी वन । एकाग्र करी मन । तेणें होईल समाधानरे ॥३॥
देहभाव जेथं विरे । ते साधन दिधलें पुरे । बापरखुमादेविवरे विठठलुरे विठ्ठलुरे विठ्ठलुरे ॥४॥

मदालसा – अभंग ७३० ते ७३६

७३०
उपदेश उपरति ज्ञान ध्यानएकनिष्ठ । विज्ञान तें आटलेंरे दृश्यादृश्य तेथे दृष्ट । आदिअंत हरपला सर्व ब्रम्ह एक वाट । नित्य नेम चालतारे होय वैकुंठ ॥१॥
जे जो जे जो निजानंदे आत्माराम प्रसिध्द । उपदेश ऐसें बाळा मदालसा प्रबोध । उपजोनि संसारीरे एकतत्त्व तेंचि सिध्द ॥
द्वैताअद्वैत खोडी नि:शेष आटली आस । कल्पना हो बुडालीरे सर्वदिसे ह्रषिकेश । ममता हे समूळ माया हेही न दिसे उध्दस । हरपली स्वयंज्योति ऐसा होईरे उदास ॥२॥
विकृतिभान गाढें तेथें न दिसे बिरडें । इंद्रिय रसना दृढ याचें निरसलें कोडें । मिथ्या हे मोहपाश तोडी व्यसन सांकडे । मानस परिकर हेही शोधी निवाडे ॥३॥
प्रपंच झोंबो नेदी यांचे उठवी धरणें । शरीरजन्म मरण याचें करी कारे पारणें । निवटूनि सांडी बापा सर्वभरी नारायण ॥४॥
मी माझें दुजेपण तेथें वायां घेसी लाहो । निरशी ममता बापा करि हरिनामें टाहो । शून्य हें भेदि कारे जन्ममरण निर्वाहो ॥५॥
धारणा धीट करी ध्येय पणरे हें सांडी । अखंडता निजसुख कामधामरे मांडी । स्मरता नामावळी विषय हे शरीर सांडी । क्रुररे नव्हे बापा सदां आत्मा ने ब्रम्हांडीं ॥६॥
त्रिकाळज्ञान गुज अखंड आत्मारे चेतवी । नित्यता हरिकथा विष्णु कृष्ण मनरंजवी । सकळ परिपूर्ण होशी जीव शिवरे भावी । मन ध्यान एकरुप सर्वदा हरि हा गोसावी ॥७॥
शांति निवृत्ति क्षमा दया सर्वभूती भजन । आचरण एकपक्षें सर्वरुपी जनार्दन । अलक्षसंकल्प भावी सर्व होई नारायण । विसरे कामनारे सेवी ब्रम्हसनातन ॥८॥
एकट मन करी निवृत्ति धरी निर्वाहो । चेतवितां इन्द्रियांसी आत्मारामें नित्य टाहो । सेवा सुख करी बापा प्रसन्न लक्ष्मीचा नाहो ॥९॥
सुति मांडी नाममात्रे सेवी तत्पर रसना । उपरति तितिक्षारे लय लक्षि ध्यासि ध्याना । हारपेल मी माझें होशील ब्रह्मांडयेसणा । जिव्हा हें मन चक्षु करि श्रीगुर निरोपण ॥१०॥
तुझा तूचि विदेहि पां आत्मनाथ एकतत्त्वीं । हरपति इंद्रियेरे जिवशिव एकेपंक्ती । नाहीं नाहीं अन्य रुप स्वयें परात्माज्योती । सुटेल जन्ममरण उपजेल प्रत्यक्ष दीप्ती ॥११॥
आकाश तुज माजी हरपसि परब्रह्मीं । न भजतां इंद्रियांसी हरपति यया उर्मी । बीज तें निरुपिलें सहज राहेंरे तूं समी । दमशम रिगु निगु याचा दाहारे संगमीं ॥१२॥
तटाक देहभूमीरेचक कुंभक आगमी । चंद्रसूर्य ऐसे जाणा पूर्ण परिपूर्णरे रमी । लोलुंगता रिध्दिसिध्दि धारणाते मनोरमी । होसील तूंचि सिध्द गुरुशिष्य सर्वसमी ॥१३॥
राहो नेदी विषयसुख वायां उद्वेग विस्तार । प्रेमामृत हरिनाम हेंचि सेविरे तूं सार । भजतां नित्यकाळ तुटे विषयाचार ॥१४॥
उध्दट सुख साधी जेणें दिसे आत्मनाथ । बिंबामाजी बिंब पाहे सर्व होतुं सनाथ । निश्चित निराळारे निगम साधी परमार्थ । धिटिव ऐशी आहे सर्व पुरति मनोरथ ॥१५॥
उष्णाते घोटी बापासम चांदिणें धरी । तेथील अमृतमय होई झडकरी । लक्ष हें परब्रम्हीं सदा पूर्णिमा ते सारी । निवतील अष्टही अंगें वोल्हावति शरीरीं ॥१६॥
त्रिकाळज्ञानकळा येणें साधलेंरे निज । तितिक्षा मनोवेगें नित्य प्रत्यक्ष ब्रह्मबीज । साकार निजघटीं तो प्रगटे अधोक्षज । पर्वकाळ ऐसा आहे गुरुमुखेरे चोज ॥१७॥
हें ऐकोनिया पुत्र मातें विनविता पैं जाला । उपदेश ब्रह्म लक्षी सर्वत्र केला वो काला । सांडिल्ते संप्रधार आत्मा एकत्र वो केला । कैसे हें उपदेशणें वेदांसि अबोला ॥१८॥
ऐके तूं मदलसे मज आत्मरामीं । ऐकतां वो उपदेश बहुत संताषलो उर्मी । प्रेमामृतजीवनकळा वोल्हावतु असे धर्मी । नि:शेष विषये वोते समर्पीलें परब्रह्मीं ॥१९॥
विपरीत माते आप आपमाजि थोर । चैतन्य हें क्षरलेंसे हाचि धरिला वो विचार ॥२०॥
माझा मी गुरु केला मातेचा उपदेश । न दिसे जनवन सर्वरुप महेश । निराकारि एक वस्तु अवघा दिसे जगदीश । हारपले चंद्रसूर्यो त्याच्यामाजि रहिवास ॥२१॥
अनंत नाम ज्याचें त्याचा बोध प्रगट । गुरुखुण ऐसी आहे नित्य सेवी वैकुंठ । नेणें हें शरीर माया रामकृष्ण नीट वाट । उच्चारु वो एकतत्त्व सेवा सुख वो धीट ॥२२॥
हें ऐकोनि मदलसा म्हणे भला भला भला पुत्रराया । उपजोनि संसारी रे तोडि तोडि विषया । मुक्त तूं अससी सहज शरण जाय सदगुरु पाया । आदिनाथ गुरु माझा त्या निवृत्तिसी भेटावया ॥२३॥
तेथूनि ब्रह्मज्ञान उपदेश अपार । समरसें जनींवनीं राज्य टाकी असार । यामाजि हिंसा तुज द्वेषितारे चराचर । चैतन्य ब्रह्म साचे एकरुपें श्रीधर ॥२४॥
ज्ञानदेव निवृत्तीसी शरण गेला लवलाही । हरपली निज काया मन गेले ब्रह्मा डोहीं । निरसली माया मोहो द्वैत न दिसे कांही । अद्वैत बिंबलेसें जनवन ब्रह्म पाही ॥२५॥

७३१
उपदेश अगोचर उपदेशी अगोचर मदलसा पुत्रालागीं रहीवासु ।
ध्यानरुप येक करी सर्वाघटीं महेशु ।
जातिधर्म लोपि बा न करी तूं आळसू ।
उठि जाय योगपंथें जेथें वैकुंठ निवासु ॥१॥
जे जो जे जो नित्य हरि जनीं वनीं जो अहे ।
त्याचें तूं ध्यान करी नित्य तेथेंची राहें ।
परतोनी येवों नको प्रपंच न पाहे ।
जठराग्नीं पचों नको वेगीं तूं योगिया होय ॥२॥
जपतप वाचे एक अखंड श्रीराम उच्चार ।
नित्य धर्म संताचारे हाचि करीरे विचार ।
संगदोष बोधिती तुज म्हणोनि होई खेचर ।
अतळों नको द्वैतबुध्दि सदा अद्वैत निरंतर ॥३॥
एक लक्ष एक पक्ष एक तत्त्व ह्रदयीं ।
एक ध्यान एक मन याचे लागे तू सोयी ।
एक हरि हाचि खरा एक नेम तूं राही ।
अणिक जपों नको देवोदेवीं काहीबाहीं ॥४॥
देव तो वैकुंठींचा निरालंबीरे आहे ।
निराळा सर्व जीवां म्हणोनी ध्यातु आहे ।
जीव हा शिव करी ऐसे करुनियां राहे ।
रामनाम मंत्र ध्वनि कळिकाळ वास न पाहे ॥५॥
कोहं हे उपजतां टाकिलें तुवां सोहं ।
गर्भी होतासि सावध आतां म्हणतासि हूंहूं ।
अहंकार जपों नको मन मुंडि संमोहे ।
एकट मन करि रामनामीं धरी भाव ॥६॥
शांति करी जीवशिवी सर्व क्षरलासे हरि ।
क्षमा दया बहिणीं तुझ्या माया सांडी भीतरीं ।
बंधु पिता सखि जेंणें टाकि तूं दुरिच्या दुरी ।
मत्सर हा घेवों नको मद टाकी तूं दुरिच्या दुरी ।
मत्सर हा घेवों नकों मद टाकी हा बाहेरी ॥७॥
हरिरुप निखळ आहे योगी जाणती यासि ।
अंतर तें दुरांतर हें तूं जप मानसीं ।
कर्म हें ब्रह्म जाण ऐसा होई समरसीं ।
तत्काळ होशी योगी संदेह नाहीं त्यासी ॥८॥
सत्त्व रज तमीं गुंफ़ो नको एकतत्त्वीं आहे भाव ।
नानातत्त्वीं धरिसी व्यर्थ मग तुज न पवे देव ।
मी माझे वाहों नको व्यर्थ करिशी उपाव ।
शिणलासि येतां जातां हा तुज नाहीं आठव ॥९॥
शरीर हें नव्हें तुझें तरुण बाळरे वृध्द ।
जंववरी सावध आहे तंववरी करी प्रबोध ।
एकनामीं विष्णुचेरे जाणती तेचि सिध्द ॥१०॥
नि:शंक मार्ग चाली आडकाठी नाहीं तेथें ।
विहंगमी चाड धरी पिपीलिका नेघे हीत ।
अजप तेथें जपे सदापूर्ण अनंत ।
न धरी विकल्प कांही उध्दरसि त्त्वरित ॥११॥
कामना चित्तवृत्ति अनुग्रह हे उपदेश ।
ग्रहभूतपिशाचरे याचा नव्हे तुज त्रास ।
कळिकाळ पडेल तेथे पावसि परमपरेश ।
झणें हे पावसी शरीर न करी न करी आळस ॥१२॥
अंतीं अंत ऊर्ध्व अध दश दिशां नांदे एक ।
हरिविण न दिसे कांहीं संत जाणती विवेक ।
निरलसी त्यांची माया हरि भरला दिसे एक ।
नयनीं दृष्टि चोख जैसा अमृता चा मयंक ॥१३॥
योगिया तूंचि जाण योगयाग तयें हरि ।
न भजे हरिविण उगा नसे क्षणभरी ।
रामकृष्ण वाचे सदां नित्य जपे निरंतरी ।
हरि ध्यान ऐसें आहे पुत्रा हेंचि तूं स्वीकारी ॥१४॥
लोपतील मन संग संग भंग सांगडी ।
अवचिती पडेल कव जन्ममरणाची उडी न गिळे आयुष्य तुज
मनुष्य जन्मअर्ध घडी उठिचि उठोनिया जाय तूं तांतडी ॥१५॥
विवेक करि बाळा पुराणप्रसिध्द पाहे ।
वेदशास्त्रें बोलिले हरि हें पाहोनि उगा राहे ।
योगिये विसावले तेथें दिव्यचक्षू करुनि पाहे ।
सत्रावी हे संजीवनी उलट करी लवलाहे ॥१६॥
मातृका भेदुनियां षटचक्रे टाकी वेगी ।
तेथें तूं गुंफ़ो नको चाल विहंगममार्गी ।
अनंत सिध्द गेले ऋषीमुनीच्या संगीं ।
नारदादि अवधुत ते प्रपंची नि:संगीं ॥१७॥
हनुमंत कपिराज भीष्मादिक उत्तम ।
परिक्षित प्रल्हाद ते पैं जाले आत्मराम ।
ध्रुव आणि अंबऋषी पावले वैकुंठ धाम ।
यांचा तूं संग करी होईकारे नि:काम ॥१८॥
मदलसा म्हणे पुत्रा ऐसा आहे उपदेश ।
भाव गर्भीचारे तुज विचरे पृथ्वी नि:शेष ।
सरता होई संतामाजी चित्तीं ध्याई ह्रषीकेश ।
परब्रह्म तूंचि होसी ऐसें बोलियेले व्यास ॥१९॥
शुक्रादिक पुत्र ज्याचे तो साक्षात नारायण ।
अवतरले मनुष्यवेषें तारियेले अवघे जन ।
ऐसाचि होई तूरे विसरे मीतूं पण ।
उठी जाये उर्ध्व पंथे करिल कृपा हरि आपण ॥२०॥
नाम हें अमृतसिंधु ह्रदयीं जपे सदाकाळ ।
नाहीं तुज रोगराई तुज देखोनी पळेल काळ ।
हरिसि जो विनटला तयां नाहीं काळ वेळ ।
नामधारकाचें तीर्थ वंदी तीर्थकल्लोळ ॥२१॥
पुत्र म्हणो अवो माते गुरु तूंची जालीसी ।
नसवे क्षणभरी जपतप मानसीं ।
हरि हा श्रेष्ठ राणा तूंची तारक जीवासी ।
भवार्णवीं तारियेले म्यां दृढ धरिलें मानसीं ॥२२॥
खेचर बुध्दि केली खेळिनलों चौर्‍याशीं ।
खुंटल्या जन्मयोनी पावलों मोक्षसुखासी ।
खेचराखेचर माये मी तुझा वो उपदेशी ।
गुरुगम्यउपदेशिलें शिष्य निवाला मानसीं ॥२३॥

७३२
उपदेश ब्रह्मज्ञान पुत्रा ऐकरे बीज ।
सांडि सांडि मायामोहो मुक्त विचरेरे सहज ।
आशा मनसा गुंफ़ो नको सोहं धरिकारे नीज ।
अखंड गुरुचरणी मोन्य धरिकारे काज ॥१॥
उपदेशी मदलसा निजकारे आधीं ।
पूर्णबोधें उमजेरे हेंचि साधी समाधी ।
लटिका हा मायामोह लक्ष लावा गोविंदीं ।
सांडि मांडि कोहंवेगीं लीन होई परमानंदीं ।
जे जो जे जो जे जो बाळा ॥२॥
चौर्‍यांशीलक्ष जीव जंतु शिणले योनी येतां जातां ।
विरळा देखों परतला जो पारुषला संपूर्णता ।
मनबुध्दि एकचित्तें दृढधरी अनंता ।
उपरति चित्तें करी सावध होई त्त्वरिता ॥३॥
जन्म हें दुर्लभ जाणा मनुष्यजन्म अगाध ।
ज्ञानध्यान बुझिजे आधीं वरी गुरुचा प्रबोध ।
तरीच साधेल तुज नाहीं तरी होसी मूढ अंध ।
नेमिलें आयुष्य वेचे कोण कोण तोडी भवबंधकंद ॥४॥
नवमास होतासि गर्भी अधोवदनें दु:खित ।
तैं होता उमजुतुज कारें येथें निश्वित ।
परतोनि पाहे वेगीं मनीं धरी अच्युत ।
तुटेल योनिपंथू मग तूं सर्वातीत ॥५॥
जंववरी माझें माझें मन न संडी तुझें ।
तंववरी मोहोपाश व्यर्थ धरणिये ओझें ।
विष्ठामूत्र जंतगर्भी म्यां वाहिलें तुझें ओझें ॥६॥
उठीं पुत्रा सावध होई मी माझे सांडि धरी ।
कोशकिटके जन्मलासि तैसें तूं बा न करी ।
आपण्या आपण होसी तुझा तूंचिरे वैरी ।
जंव नाहीं आलें काळचक्र वेगी स्मरे मुरारी ॥७॥
इंद्रियें सावध अहाति तव करी धांवा धांवी ।
मग विस्मृति पडेल बुध्दि मगन साधे हरि गोसांवी ।
सर्वघटी हरि ध्याय मनचक्षु एकभावी नारायणनामपाठ वेदशास्त्र अनुभवी ॥८॥
दिननिशीं शरीर तुझें
बाळतरुणवृध्द होय । काया हे नव्हे तुझी
सांडी सांडी ममता माया । निर्गुणरुप हरिहरु त्यासि
तूं शरण जाय । सगुणीं झोंबों नको
हरिरुपीं तल्लीन राहे ॥९॥
मृगजळ मायपूर व्यर्थ इंद्रियांचि झोंबी ।
कामना लपवी आधीं लय लावी हरिच्या बिंबी ।
चक्षें पक्षें मन गोवी बिरडें घाली निरालंबी ।
शुध्दबुध्द तत्त्व हरि एकतत्त्व नितंबी ॥
गुरुगम्य आगमाचे हेंचि तत्त्व उत्तम ।
सत्त्व रज तमीं गुंफ़ो नको मा मार्ग धरी उत्तम ।
प्राण लपवी प्राणामाजी वासनाकारी नि:ष्काम ॥१०॥
हेंची साधन योगियांचें शिवाचें मनोगत ।
उठोनियां प्रातकाळीं तनुमनध्यान नित्य ।
जागरणिं हरिकीर्तनी उध्दरसी त्त्वरित ।
नाशिवंत शरीर जाण मग तुज न घडे हित ॥११॥
क्षणां एका शरीर नासे हें तुझें तुज न कळे ।
अवचिता येईल काळ झांकतील देखणे डोळे ।
मग हें नाठवे तुज करि गुरुमेळीं निर्मळ ।
सांडी मांडी करुं नको टाकिं टाकी मनीचे सकळ ॥१२॥
व्यर्थरे राहासी येथें पडशील मोहोफ़ांसा ।
दशदिशा हरि आहे ऊर्ध्व अध महेशा ।
मही हे अंथरुण आकाश करी अवकाश ।
या परि विचिरें रे राहवें प्रमाण सरिसा ॥१३॥
तत्त्व हें एकरुप हरिविण नाहीं कोठें ।
द्वैतभाव न धरी मनीं नीटजाय वैकुंठ ॥
हा मार्ग योगियांचा संत गेले नीट वाटे ॥१४॥
सनकादिकां पंथ हाचि सेविला उपजंता ।
नारदें विचार केला मग न राहे तो निवांता ।
गोरक्ष बुझला वेगी दृढ कास हनुमंता ।
अवधूत याचि परि दत्तामाजी पूर्णता ॥१५॥
उन्मनि साधी बाळा रुप न्याहाळी नयनीं ।
नासिकीं ठेऊनि दृष्टि खेंचरी मुद्रा निर्वाणी ।
शरीर हें असों जावों याची न करी तूं करणी ।
रामकृष्ण वाचा पाठ हेंचि धरी निर्वाणी ॥१६॥
अष्टदळ ह्रदयी आहे तोचि आत्मा ये करी ।
मन बुध्दि वित्त चित्त दिसों नेदी वोहरी ।
मातापिता प्राण तुझे तो दाखविल शरीरीं ।
स्त्रीपुत्र इंद्रियद्वारा सांडी परति माघारी मन हें
कोंडी पिंडीं तंतू तुटो नेदी याचा ।
मार्ग हे जिव्हे पारुषरे हरिरामकृष्ण वाचा ।
रिकामा क्षणभरी पंथ धरी प्रेमाचा ।
आदि मध्य हरि एक तोचि ध्यायीं ह्रदयींचा ॥१७॥
श्रवण स्मरण करि काळघाली आंकणा ।
भीष्में साधिलें हरि तो पावला नारायणा ।
लक्ष्मणें धरिली वृध्दि वोळगिला रामराणा ।
निमिष्य एक न भरतां शरीर सांडिले प्राणा ॥१८॥
हित तेंचि करी बाळा हरि प्रेमें मन करी ।
सावधान चित्त आहें तंव सर्व हे दृष्ट निवारी ।
भुली पडेल अंती तुज मग नाहीं कैवारी ।
ममतेचें बिरडें फ़ेडी उठे चाले योगरीतीं ॥१९॥
म्हणे माते परियेसी कैसे उपदेशिलें ज्ञान ।
गुरु हा कोण करुं अवघे दिसें विज्ञान ।
मज याचें स्मरण झालें सोहं होतें मज ध्यान ।
कोहं हें विसरलों जालें संसारमौन्य ॥२०॥
परतले प्रेमभाव उब्दोध आला धांवया ।
कळिकाळ न दिसे दृष्टि पापपुण्य राहावया ।
सभराभरित हरि दिसेमाझें कैचें उरावया ।
तूं तव विदेही माया मदलासा मज राखावया ॥२१॥
मदलसा म्हणे पुत्रा जो उपदेश करुणा ।
ब्रह्म हे जीवी शिवीं भोगि योनी नारायणा ।
शांति क्षमा बाणली तुज कैचें उमटलें गुज ॥२२॥
हे स्थिति बाणली ज्यासी तो मी परिपूर्ण योगी ।
दया मुक्ति जाली दासी नित्य उन्मनी भोग भोगी ।
त्याचिया दर्शनें जीव तरतील वेगीं ।
उठि पुत्रा जाय पंथे जेथें जेथें सत्रावी उगी ॥२३॥
मुक्तामुक्ता अभयदान मुक्त जाला अनुभवी ।
राहिली निरलंबी रातलासे सतरावी ।
मुक्ताई मुक्त ज्ञाने मदलसा नांवानांवी ।
मुक्तलग उपदेश चांगयास दिधला पाही ॥२४॥

७३३
उपदेश मदलसा देहो निर्मिला कैसा आलासी कवण्या
वाटां मातेचिया गर्भवासा ।
जो पंथ वोखटारे पचलासि कर्मकोठा ।
अविचार बुध्दि तुझी पुत्रराया अदटा ॥१॥
पर्ये दे मदलसा सोहं जोजोरे बाळा ।
निजध्यानीं निजपारे लक्ष लागों दें डोळा ।
निज तें तूं विसरलासि होसि वरपडा काळा ॥२॥
नवामास कष्टलासी दहाव्याने प्रसूत जाली ।
येतांचि कर्मजाड तुझीं मान अडकली ।
आकांतु ते जननी दु:खें धाय मोकली ।
स्मरे त्या हरिहराध्यायीं कृष्णमाउली ॥३॥]
उपजोनि दुर्लभुरे मायबापा जालासी ।
वाढविती थोर आशा थोर कष्टी सायासी ।
माझें माझें म्हणोनियां झणीवायां भुलसी ।
होणार जाणार रे जाण नको गुंफ़ों भव पाशीं ॥४॥
हा देहो नाशिवंत मळमूत्राचा बांधा ।
वरि चर्म घातलेरे कर्मकीटकाचा सांदा ।
रवरव दुर्गधारे अमंगळ तिचा बांधा ।
स्मरे त्या हरिहरा शरण जाई गोविंदा ॥५॥
या देहाचा भरंवसा पुत्रा न धरावा ऐसा ।
माझें माझें म्हणौनियां बहु दु:खाचा वळसा ।
बहुत ठकियेले मृगजळाच्या आशा ।
तृष्णा सांडुनियां योगी गेले वनवासा ॥६॥
या पोटाकरणेरे काय न करिजे एक ।
यालागि सोय धरीरे तिहीं भुलविलें लोक ।
ठाईचें नेमियलें त्याचें आयुष्य भविष्य ।
लल्लाटीं ब्रह्मरेखा नेणती ते ब्रह्मादिक ॥७॥
जळींचीं जळचरेंरे जळींचियारे रमती ।
भुललीं तीं बापुडीरे ते कांही नेणती ।
जंव नाहीं पुरलीरे त्याचि आयुष्यप्राप्ति ।
वरि घालुनि भोंवरजाळ बापा तयातें गिवसिती ॥८॥
पक्षणी पक्षीयारे निरंजनीं ये वनीं ।
पिलिया कारणेरे गेलिचारया दोन्ही ।
अवचिती सांपडली पारधिया लागुनी ।
गुंतोनि मोहोपाशीं प्राण त्यजिती दोन्ही ॥९॥
मृग हा चारियारे अतिमाने सोकला ।
अविचार बुध्दि त्याची परतोनि मागुता आला ।
तंव त्या पारधियानें गुणीं बाणु लाविला ।
आशारे त्यजूनियां थिता प्राण मुकला ॥१०॥
अठराभार वनस्पती फ़ुलीं फ़ळीं वोळती ।
बावित्या पोखरणी नदी गंगा वाहती ।
ज्या घरीं कुलस्त्रीयाराज्य राणीव संपत्ती ।
हें सुख सांडूनिया कासया योग सेविती ॥११॥
हें सुख सांडूनिया कोण फ़ळ तयासी ।
कपाट लंघूनियां योगी ध्याती कवणासी ।
योग तो सांग मज कवण ध्यान मानसीं ।
सर्वत्र गोविंदुरे ह्रदयीं ध्याई ह्रषिकेशी ॥१२॥
इतुकिया उपरि रे पुत्रा घेई उपदेशु ।
नको भुलों येणे भ्रमें जिवित्त्वाचा होईल नाशु ।
क्षीरा निरा पारखीरे परमात्मा राजहंसु ।
निर्गुण निर्विकार पुत्र सेवी ब्रह्मरसु ॥१३॥
इतुकिया उपरीरे मातें विनवितां जाला ।
संसार सोहळा हा थोरा कष्टीं जोडला ।
पंच भूतें निवती येथें म्हणौनि विश्रामु केला ।
वोखटा गर्भवासु कवणा कार्या रचिला ॥१४॥
गर्भाची यातनारे पुत्रा ऐके आपल्या कानी ।
येतां जातां येणें पंथे सांगाति नाहिरे कोण्ही ।
अहंभावो प्रपंचु पुत्र सांडीरे दोन्ही ।
चौर्‍यांशी जीवयोनी पर्तले मुनिजन तत्क्षणीं ॥१५॥
वाहतां महापुरी रे पुत्रा काढिलें तुज ।
रक्षिलासी प्रसिध्द सांपडले ब्रह्मबीज ।
मग तुज वोळखी नाहीं कारें नेणसि निज ।
आपेआप सदगुरु कृपा करील सहज ॥१६॥
उपजत रंगणारे पुत्रा तुवा जावें वना बैसोनि आसनीरे
पाहे निर्वाणीच्या खुणा ।
प्राणासी भय नाहीं तापत्रये चारणा ।
मग तुज सौरसु पाहारे परब्रह्मींच्या खुणा ॥१७॥
बैसोनि आसनीरे पुत्रा दृढ होई मनीं ।
चेतवी तूं आपणापे चेतविते कुंडलिनी ।
चालतां पश्चिमपंथें जाई चक्रें भेदुनी ।
सतरावी जिवनकळा पाहे आत्मा हा चिंतुनी ॥१८॥
मग तूं देखसी त्रिभुवन स्वर्ग पाताळ ।
नको भुलों येणें सांडीं विषय पाल्हाळ ।
आपणापे देखपारे स्वरुप नाहीं वेगळें ।
परमात्मा व्यापकुरे पाहा परब्रह्म सांवळें ॥१९॥
इतुकिया उपरीरे पुत्रा विनवीतें जननी परियेसि माउलिये संतोषलों ततक्षणीं ।
इंद्रायणी महातटीं विलासलों श्रीगुरुचरणीं ।
बोलियेले ज्ञानदेवो संतोषलों वो मनीं ॥२०॥

७३४
श्रीगुरु देवराया प्रणिजातु जो माझा ।
मनादि मूळ तूंचि विश्वव्यापक बीजा ।
समाधि घेइ पुत्रा स्वानंदाचिया भोजा ।
पालखी पौढलिया नाशिवंतरे माया ॥१॥
जागरे पुत्रराया जाई श्रीगुरुशरण ।
देह तूं व्यापिलासि चुकवी जन्ममरण ।
गर्भवासु वोखटारे तेथें दु:ख दारुण ।
सावध होईकारे गुरुपुत्र तूं सुजाण ॥२॥
मदलसा म्हणे पुत्रा ऐक बोलणें माझें ।
चौर्‍यांशी घरामाजी मन व्याकुळ तुझें ।
बहुत सिणतोसी पाहातां या विषयासी ।
जाण हें स्वप्नरुप येथें नाहीं बा दुजें ॥३॥
सांडिरे सांडि बाळा सांडि संसारछंदु ।
माशिया मोहळरे रचियेलारे कंदु ।
झाडूनि आणिकी नेला तया फ़ुकटचि वेधु ।
तैसी परी होईल तुज उपदेशे आनंदु ॥४॥
सत्त्व हें रज तम लाविती चाळा ।
काम क्रोध मद मत्सर तुज गोंविती खेळा ।
यासवें झणें जासी सुकुमारारे बाळा ।
अपभ्रंशी घालतील मुकसिल सर्वस्वाला ॥५॥
कोसलियानें घर सुदृढ पैं केलें ।
निर्गुण न विचारितां तेणें सुख मानियेलें ।
जालेरे तुज तैसें यातायाति भोगविले ।
मोक्षद्वारा चुकलासि दृढ कर्म जोडलें ॥६॥
सर्पे पै दर्दुर धरियेलारे मुखी ।
तेणेंहिरे माशी धरियेली पक्षी ।
तैसा नव्हे ज्ञानयोगु आपाआपणातें भक्षी ।
इंद्रियां घाली पाणी संसारी होईरे सुखी ॥७॥
पक्षिया पक्षिणीरे निरंजनीं ये वनीं ।
पिलिया कारणेंरे गेली चारया दोन्ही ।
मोहोजाळे गुंतलीरे प्राण दिधले टाकुनी ।
संसार दुर्घट हा विचारु पाहे परतुनी ॥८॥
जाणत्या उपदेशु नेणता भ्रांती पडिला ।
तैसा नव्हें ज्ञानप्रकाशु ज्ञानदेवो अनुवादला ।
अनुभवीं गुरुपुत्र तोचि स्वयं बुझाला ।
ऐके त्या उध्दरणा गायक सहज उध्दरला ॥९॥

७३५
मदलसा म्हणे पुत्रा तूं मुक्त होतासी ।
संसारमायामोहें कारे बध्द जालासी ।
सिध्द तें विचारी पां जेणें सुखिया होसी ॥१॥
चेईतूरे तानुलिया जाई श्रीगुरु शरण ।
देहभावीं व्यापिलासी मग तुज शिकविल कवण ।
अज्ञानपण सांडूनियां तूं चुकवी जन्ममरण ।
गर्भवास वोखटारे गर्भी दु:ख दारुण ॥२॥
जागृति आणि निद्रा तुज स्वप्नीं भरु ।
सुषुप्ति वेळोवेळां तुज पडिला विसरु ।
तें जव नेणसिरे तव तुज नाहीं निर्धारु ॥३॥
देह तव नाशिवंत तूं कारे भुललासी ।
अखंड तें विचारी पां जेणें सुखिया होसी ।
दु:ख तें आठवीरे गर्भी काय भोगिसी ।
कोसलियानें घररे सदृढ पैं केलें ।
रिगुनिगु न विचारीतां तेणें सुख मानिलें ।
जाहालें बाळा तुज तैसें यातायाति भोगविलें ।
मोक्षद्वार चुकलासी सकळही कर्मे संचिलें ॥५॥
सर्पे दुर्दर धरियेलारे मुखीं तंव तेणें माशी तोंडीं धरियेली शेखीं ।
तैसा हा मायामोहो तुज कारे नुपेक्षी ।
इंद्रियें व्यापुनियां संसारी सुखि दु:खी ॥६॥
मृगरे जळ जैसें हेलावत पैं दिसे ।
तैसें हे भ्रांति माया ।
तुज नाथिली आभासें ।
उत्पत्ति प्रळय दोन्ही ये तरी तुज सरिसे ।
स्थिर होऊनि विचारी पां आणिक नाहीं बा तैसें ॥७॥
मृग पक्षी कीटकु पतंग होसी ।
आक्षेपी संचरेरे नाना योनी पावसी ।
पूर्ण ज्ञानसुख जेणें तें तूं कारे नेणसी ।
अविनाश तेंचि तूरें वायां सबळ कां करिसी ॥८॥
परब्रह्म बाप तुझा इच्छा माया हे तुझी ।
अंशरे तूं तयाचा सबळ कारे बुध्दि तुझी ।
अज्ञान तुज व्याली ते नव्हे कारे वांझी बा नव्हेचि कां वांझी ।
तेणें तूं भुललासी ऐक शिकवण माझीं ॥९॥
परतत्त्वा आणि तुज बाळा नाहीरे भिन्न ।
अनादि तूं आहेसिरे परि हें न देखें मन ।
अकर्म कर्म केलें तेणें जालें अज्ञान ।
निष्कर्म होय जेणे तें तूं करी कांरे ज्ञान ॥१०॥
पुत्र म्हणे वो माते मी अनादि कैसा ।
मी माझें जाणता वो मी अज्ञान कैसा ।
उकलु केवि होय तुज कैसा भरंवसा ।
जीवनन्मुक्त होय दृष्टि दाखवी तैसा ॥११॥
पापपुण्य दोन्ही मजसवेंचि असती ।
करणी माते थोर त्याची ते आहे चालती ।
उकलु केंवि होये होय तें सांग मजप्रती ।
बुझावि वो माझे माते ऐसी करी विनंती ॥१२॥
केली कर्मे जरि तुवां न संडिवो पाठी ।
कवणतें प्रकासील हे विपरीत गोष्टी ।
उकलु केवि होय ते सांग मजप्रती ।
जेणें मी दृढ होय ते बुध्दि देई वो लाठी ॥१३॥
अनंत कर्मे मातें घडलीं वो मज ।
तीं तंव न संडिती ऐसें ज्ञान पैं तुज ।
तरी म्या काय कीजे केविं पावणें सहज ।
दुर्घट वाट आहे कैशानि निफजेल काज ॥१४॥
उठी पुत्रा जाई बाळा तीर्थरे हिंड ।
साधु आणि संत जेथें असती बा उदंड ।
तयामाजी आत्मज्ञानी जो कां न बोले वितंड ।
तो तूं गुरु करि तो तुज बुझवील प्रंचड ॥१५॥
ज्ञानविज्ञानरे गुरु मुखे बुझसी ।
विचारुनि अनुभउ आपेंआप जाणसी ।
जेणें जालें अनंत सिध्द तें तूं कारे नेणसी ।
हरिहर ब्रह्मादिक तेहि ध्याती तयासी ॥१६॥
नव्हतां बाळा नादबिंद तैं तूंरे सहज ।
तेंथेचि तूं होतासि ऐसें ज्ञान पैं तुज ।
तेथे तूं लीन होई करी आपुलें काज ।
संसार साभिमानें घेई तेथीचें व्याज ॥१७॥
उपजतां गर्भ अंधु जया नाहीं प्रकाशु ।
पूर्वी तो योगभ्रष्ट चुकवि गर्भवासु ।
गुरुवचनी भजे पुत्रा परब्रह्मी करि वासु ।
अमृत सेवि पारे झणी होसी उदासु ॥१८॥
तुज ऐसें रत्नबाळा कवणेरे केलें ।
आणिक अनंत जीव चराचर भुतले ।
तेणेरे इच्छामात्रें क्षणामाजी रचीलें ।
तें तूंरे नेणसीच येवढें कैसे चुकविलें ॥१९॥
सांडि बाळा काम क्रोधु हा दुजेन विचारु ।
जिहीं तुज अंतरविलें त्याचा करि हा संहारु ।
गुरुचरणीं भजे पुत्रा तो तुज देईल विचारु ।
अविनाशपद पावशी मग तुज होईल निर्धारु ॥२०॥
सहज यम नेम गुरुकृपारे करी ।
आसनें प्राणायाम प्रत्यहार उदरी ।
धारणा होईल तुज मग ध्यान विचारीं ।
समाधी होई पुत्रा तूं जाण निरंतरी ॥२१॥
षडचक्रा वेगळेरे तें जाणिजे कैसे ।
अनुभवें जाणसीरे तुज सहजे प्रकाशें ।
तैसा हा ज्ञानयोगु गुरुकृपारे दिसे ।
अज्ञान निरसूनियां ज्ञान पैं समरसें ॥२२॥
अव्यक्त तिहीं लोकीचें तुजमाजिरे असे ।
त्रैलोक्य जयामाजि तैं तुज पैं दिसे ।
अविनाशपद होंसी मग अज्ञान नासे ।
तुजमाजि अमूर्तरे आपेंआप प्रकाशे ॥२३॥
अव्यक्त अगोचर मज होईल निरंतर ।
इंद्रियें स्थिर होती हे तुझे अंकुर ।
अविनाशपद होसी मग नहीं येरझार ।
अष्टमहासिध्दि जया वोळगती तुझें द्वार ॥२४॥
ऋध्दिसिध्दि मायासिध्दि यासि दिधली ।
तुर्याचिया उपरिरे ज्ञान उन्मनी देखिली ।
आशापाश सबळ माया जीवबुध्दि निमाली ।
गर्भवास चुकलारे कैसी बुध्दि स्फुरली ॥२५॥
संतोषोनि कृपादृष्टी ज्ञान पैं लाधविला ।
आत्मतत्त्व बोधु तुज प्रकाशुरे जाला ।
समरसिं सोहंसिध्दि प्रबोधु निमाला ।
निवृत्ति प्रसारेरे ज्ञानदेवो बोलिला ॥२६॥

७३६
ॐ कार अक्षरबीजरे ।
अमित्य भुवनीं प्रकाशुनि गेलेंरे ।
तें मकराचे पोटीं आहेरे ॥१॥
उकाराचा शेंडा पाहीरे ।
एकविसा मंदराचळा भेदुनि गेलेरे ।
मा वेद बीज वेगळें परात्पर पाहेंरे ॥२॥
मागें बोलिलों तें ज्ञानरे ।
चोविसा अक्षरी संध्याकाळी सोंगरे ।
परी त्या अक्षराचें अमित्य आहेरे ॥३॥
चारि म्हणों तरी नव्हेरे ।
साही म्हणों तरी भूललीं बापुडी ।
मा अठरांची दशा ते काईरे ॥४॥
दाहा श्रुती शिऊ बोलरे ।
आठरा श्रुति विष्णुचें वचन परि कल्पांती अक्षर न सरेरे ॥५॥
पूर्णापूर्ण ऐसें ब्रह्म बोलतीरे ।
तेथें पूर्ण अपूर्ण दोन्ही नाहीं ।
मातें कांही बाहीं अक्षररे ।
तया रुप ना रेखा आहेरे ॥६॥
तेथें त्रिकाळ जतिगति नाहींरे ।
नाहीं इंद्र चंद्र नाहीं आकाश भूमीरे ।
नाहीं आप तेज वायो तेथेरे ॥७॥
तरी वेद अक्षर गिवसावें कैसेरे नगणित गुण गेलेरे ॥
सिध्दि ना साधक मंत्र ना तंत्र ।
मा तेथें जटा क्रम पद कैचेरे ॥८॥
स्थूळ न सूक्ष्म नव्हेरे धातु नव्हे मातु नव्हेरे ।
मा कांही नव्हे तें अक्षर होयेरे ॥९॥
पर नव्हें परतर नव्हेरे ।
जाति नव्हें अजाति नव्हे ।
मा कांही नहोनियां एक होयरे ॥१०॥
बुध्दि नव्हे शुध्दि नव्हेरे ।
वाट नव्हे घाट नव्हे मा घटाटीत नव्हें ।
मवाळा मवाळ नव्हे नव्हेरे ॥११॥
साच ना दृश्य नव्हेरे ।
दृश्य नव्हे मा अदृश्य नव्हेरे ।
वेदीं बोलिलें तें होयरे ॥१२॥
सप्तपाताळा तळ नव्हेरे ।
एकवीस स्वर्गाहुनी आगळेंचि आहेरे ।
बाविसांहुनी परतें पाहीरे ॥१३॥
तेथें नादु बिंदु नाहीरे ।
चक्षु पाद नाहीं कर देहरे ।
दिहादिक चतुर नाहीरे ॥१४॥
भ्रमु नाहीं भुली नाहीरे ।
ते सतराव्याचे कळे प्रकाशलेरे ।
परि तेथें मन होये ठायीरे ॥१५॥
आतां सातवें पांचवें बोलें ज्ञानरे ।
तेथें पांचही नाहीं मा सातही नाहीं ।
मा तें अक्षर शतसहस्त्रां वेगळे आहेरे ॥१६॥
मागें चौदा बोलियलीं साचरे ।
ज्ञानासि विज्ञान जाहालें मा शेखीं बुडाला तो वायारे ॥१७॥
मागें अक्षरें बोलिलीं बहुतेरे ।
पिंड ब्रह्मांड जयापासून जाहालें ।
परगुणीं व्यापिलें ज्ञान सुखरे ॥१८॥
सुखादि सुख तें म्हणोरे ।
तरि अमित्य वेदाची वाणी खुंटली ।
मा परीलक्षालक्ष नये परिमाणारे ॥१९॥
त्रिदशा त्रिदश पंचदशा पंचदश नेणतेरे तें
शतसहस्त्रांचे शेवटीं आहे नाहीं ऐसे दिसेरे ॥२०॥
आत्मा परमात्मा दोन्ही सखेरे ।
ऐसें चतुरी बोलतां लोक भुलविलेरे ।
परि अनुमाना नये वेगळा आहेरे ॥२१॥
पासष्टि पुढें अद्वैत नेमूरे ।
द्वैत ना अद्वैत भेद ना अभेद अक्षरझेंपकु तोचि भला रे ॥२२॥
बुझों गेला पाहों गेलारे ।
तेथें दुसनावना तयासि जाहालें ।
त्या ठकाठक मौन्या मौन्य पडिलेरे ॥२३॥
तेथें जाणोनी नेणे पै जाहालेरे ।
मन इद्रियां लयो जाहाला ।
अमित्य तेज ध्वनी उमटलेरे ॥२४॥
गगना परतें अक्षर दिसेरे ।
दिसोन न दिसे तें वेदांचें देखणें ।
तेथें साहांसी शुध्दबुध्द परतेरे ॥२५॥
नव्या नऊव्यासि शून्यरे ।
ऐसें राधा जंत्र भेदावें कवणें ।
तें कृष्णावतारी भेदियेलें पुरुषोत्तमेरे ॥२६॥
आता नव्या नउ भाग करीरे ।
ते अर्जुनामुखीं घालता भागला ।
तें अक्षर निराक्षर ।
आकार उकार मकार माते वळलेरे ॥२७॥
सात बेचाळीस घालीरे ।
पांच विसा तेथें गुणाकारी आटलें निरालंब ना पावलें घटाघटीरे ॥२८॥
तें व्योमाकार रुप नव्हेरे ।
तेज नव्हे त्रिकुट नव्हेरे ।
मा गोल्हाट नव्हे ।
मंडळा मंडळी मंडळा परतेरे ॥२९॥
अमित भुवनें चाकें त्यासिरे ।
निरालंब आंख घालूनिया बैसे ।
ते तुरंगेविण अक्षर कैसें चालेरे ॥३०॥
तें नित्य नव्हें अनित्य नव्हेरे ।
आकारा खूण गुढारु गुढारीलें ।
परि त्या विवरीं न दिसे अक्षररे ॥३१॥
बारावें भेदुनिया जायेरे ।
तेराव्याचें अग्राअग्रीं दिसे ।
तें परेहूनि परतें आहेरे ॥३२॥
आठ कोटी लक्षी पाहेरे ।
तें मुक्त नव्हेरे अमुक्त नव्हे मा अक्षरही नव्हे सिध्द आहेरे ॥३३॥
पिवळे नव्हे पांढरे नव्हे काळे नव्हेरे ।
रंग रंगाकार नव्हे अनंतध्वनि नव्हे ।
अक्षर नि:शब्द निरंजन नव्हेरे ॥३४॥
षष्ठ नव्हे सप्त नव्हेरे ।
मन नव्हे पर नव्हेरे ।
तें बुडालें बुडोनी नव्हेरे ॥३५॥
सत्ताविसें एकतिसें दाटूनि पाहेरे ।
छत्तिसांचा चौभागीं भागों तरी अप्रमिता ।
अप्रमीत जाहालारे ॥३६॥
सहस्त्र शून्य सहस्त्रां ठायीरे ।
बावन अक्षरीं गुण निवडति ।
ते कूटस्थ कुटाकुटीं नाहींरे ॥३७॥
मागें बोलिलासि भु:भुकारुरे ।
स्वर ना भेद सत्य वेद रुप बोलियेले तूं आपणयाते नेणतां ।
नेणोनि म्हणविसी ब्रह्मरे ॥३८॥
विकासलें व्योमाकारे ।
तिन्ही देव तिन्ही वेद जाहाले ।
मा तरी खुण चुकोनियां माघारे मागुति मुरडलेरे ॥३९॥
हा अनुवाद नको बोलोरे ।
नष्टा हातीं निजपद दिधले ।
ब्रह्मअन्वयें सोडून नको बोलोरे ॥४०॥
वाडा परिस वाड आहेरे ।
एकुणासवे अक्षरी मंत्रा साधु गेलासी परि तें काहीं ।
नाहीं ऐसे जालेरे ॥४१॥
रकारीं बोध बोलसीरे ।
तेथे घटीतेविघटीतें के न पडेची ।
त्या मंडळांमंडळीं गुंतलासीरे ॥४२॥
नकारु रुप शून्यरे ।
सहस्त्रचिये वाटे एक फांळले ।
माते अक्षरासि भेदु नाहीरे ॥४३॥
यम नेम काय करिसीरे ।
गुरुमुखें सांगतां वाया भ्रमलें ।
आपणपा नाहीं शुध्दिरे ॥४४॥
भांबाविले मन बुडविलेरे ।
मार्गू ठावा न पडता उगलें ।
मध्येंचि बुडोनि आलेरे ॥४५॥
गति मति वेदु बोलेरे ।
सातवी मातृका सहस्त्रीं वाटियेली ।
तेथें गुणलयो जाहालारे ॥४६॥
दिधलें मन पांचा ठायीरे पांचे पांच भागु विभागु जाहाला ।
तेथें ब्रह्मरसु रसीं मुरालारे ॥४७॥
वासुकीमणी मंथन केलेरे ।
तिहीं देव तेथें संध्यावळी ठायीं बुडाले ।
मातरि सहस्त्रमुखीं लेखा कायसारे ॥४८॥
साहाव्याचि गोठी वळून पाहेरे ।
अगाध ब्रह्माच्या गोष्ठी ।
करिती सत्य ब्रह्म त्याच्या पोटीरे ॥४९॥
ध्याना कल्पितां न पाविजेरे ।
आपुला आत्मा शुध्द चैतन्य देखिल्या तेंचि तें ।
ब्रह्म ब्रह्माकार होयरे ॥५०॥
मधुर मधुर अनुभव रसुरे ।
येथें संवादु ना गोडि तिखट ना पैत्यतें अंबर अंबराकाररे ॥५१॥
हरि म्हणिजे ठकार शून्यरे ।
पांचवे पूढें बिंदुलें दिधलें ।
तें नववें पुसूनि जायरे ॥५२॥
विधि म्हणसि ध्याना अगोचररे ।
जयाचा एक्याण्णउ मातृका भेदिल्या तें त्रिपुटी फुटोनी जायरे ॥५३॥
योगि मंत्र येकु साधूरे ।
आटि जनीं तेथें उभें राहूनियां ।
अकराव्याचें तोंड मारीरे ॥५४॥
येणें जाणें परि नाहीरे ।
सिध्द साकार भाविसी काय ।
मा अयोगायोगु तें नव्हेरे ॥५५॥
नाटटा भाविसि कायरे ।
नकारशब्दें नामात्मक नाहीं ।
तें नहोनि जायरे ॥५६॥
पराहूनि परता आहेरे ।
अमित व्योममंडळें भेदूनि तें मातृकेचें नांव कायरे ॥५७॥
चेउ आलिया निजसुदा नव्हेरे ।
निज चेतविलें जागें निजविलें ।
दगदगी फुटीं घालीरे ॥५८॥
तेथें बावन्न त्रेपन्न सक म्हणतीलरे ।
त्यासि लावावया मा आणिक बंधु नाही रे ॥५९॥
यासीं उपावो नाहीं अपावों नाहीं रे ।
नाहीं नाहीं तेथें कांहीं तें घेऊनि राहीरे ॥६०॥
तत्त्वातत्त्वा भेदु नाहीरे ।
महातत्त्वाचे सामर्थे जाशील तेथे आपण नाहीं कांही रे ॥६१॥
एका शेंडा येका डिरिरे ।
एकतत्त्वें महत्तत्त्व ते तळातळ भेदियेले ।
वोंकारें भेदियेले परात्पररे ॥६२॥
सत्य व्योमा शून्य देई रे ।
चौदावें बुडवूनि घालूनि पाहे ।
मा पुढें वेद बीज सांगेनरे ॥६३॥
जटि ब्रह्मऋषि बोलतिरे ।
पदपदार्थ कर्म खंडी विखंड ।
मा त्यासि नकळे त्या अक्षराचे पारुरे ॥६४॥
कर्मकांडी एक बीज आहेरे ।
संकल्पीं विकल्पीं एको विष्णु बोले ।
परि ब्रह्मार्पण नाहीं ठायी रे ॥६५॥
एकुपदार्थ बोलेरे ।
तें चोविसाक्षरी संध्यावळी बीज मिरवलें ।
एकु ध्रुव ध्रुव म्हणति यजुरिरे ।
यजन याजन अध्ययन अध्यापन ।
दान प्रतिग्रहो नाहीरे ॥६७॥
रुकारु म्हणती मूळरे ।
आब्रह्म म्हणती परतल्या दृष्टि मा साम मागति फळरे ॥६८॥
सत्यलोकीं विरिंचि विदरेरे ।
शंकरें विश्वाचि प्राहुति केली ।
हरि करि ठेवा ठेवीरे ॥६९॥
बोध्य म्हणती निज रुप जाणेरे ।
गण म्हणति सिध्धु पातलियां ।
शक्तु म्हणे शक्ति पोटीरे ॥७०॥
कमळें घेऊनि उभेरे ।
उदयो अस्तु नमस्कारु करिती ।
मातें असक्यासी न पडे अक्षर ठावेरे ॥७१॥
एक शैव म्हणति शिवज्योतिर्लींग पाहोरे ।
भगता भागवता न पडेचि ठायीं ।
माते पावलें निवृत्तिचे पाय प्रसादीरे ॥७२॥
निवृत्ति म्हणे सोपाना भलारे ।
अक्षराचें वर्म अवघे पूर्णपक्ष जाहाले ।
तें अक्षर तुम्हांसि भेदलेरे ॥७३॥
मूळ सांडि शेंडा सांडि रे ।
न घडतां घटण घटाघटीं केली ।
तरी ब्रह्मब्रह्मीं चोखाळलेरे ॥७४॥
अचिंतन चिंतन प्यालीरे ।
ज्ञान सोपानाचा निवृत्ति चोढळी ।
तें अक्षर त्रिपन्नी तिन्ही मोडलीरे ॥७५॥
ब्रह्मसमुद्र घोंटिलारे ।
तृषेक्षुधेवीण पंचप्राण पै खादलेरे ।
तिसाव्यासि मारिलें तुम्हीरे ॥७६॥
धगधगीत ब्रह्मशास्त्र आहेरे ।
अमित ब्रह्माचे तेज प्रकाशित ।
तेज तेजाठायीं विरेरे ॥७७॥
एक रोप कूपीं उगवलारे ।
त्याचे अनंत गुण मा अनंत पार मा ।
तो विष्णु भला भलाभलारे ॥७८॥
ते दोघे कर्मधर्म साधक भलेरे ।
ते अमित्य भुवनें धांडोळितां भागले ।
परी ते निर्गुण अक्षराचि नलगे सोयरे ॥७९॥
आदिदेवी माया जालीरे ।
एक वैष्णवी म्हणती अध्दती ।
म्हणती चौथी तिघांसि खायरे ॥८०॥
निरंजनीं एकी उभीरे ।
सिध्द साधक मा वेदांत बोलिजे ।
ते रंजना संध्यावळी मायारे ॥८१॥
अठरावर्ण अठरा न्यातिरे ।
चहूंची वेदीं सांगितली संमति ।
ते निरालंबी नाहीं स्थितिरे ॥८२॥
सुयीच्या अग्रीं दाभण ठेवावेंरे ।
अमित्य ब्रह्मांडे तयावरी जालीं ।
ऐसी निज ब्रह्माक्षरीची नकळे मायारे ॥८३॥
मायाकोश आड जालेरे ते तेजी तेज फोडुनी गेले ।
साते संस्वरुप अक्षर कवणे ठायीरे ॥८४॥
चौदा चारि चौदा घालीरे चौदा चौके चौदा वांटूनि गेले ।
माते ब्रह्मांडाची वाट कोणरे ॥८५॥
अक्षरा मागें अक्षरसहस्त्र जालेरे ।
लक्षलक्षाची क्रोडी क्रोडीची अनंत वाटाघाटी ।
निघंटीं पाहिल्यारे ॥८६॥
चतुर बुध्दि सांगवलेरे ।
चतुरानन चौमुखीं खांचावला ।
पंचमुख सहस्त्र मुख खुंटावलेरे ॥८७॥
तळवा घोंटी जानु नाभि वक्षस्थळी कंठ शेंडे गेलेरे ।
शेंडिच्या आग्रीं चौदा भुवनें मावळलीं ।
ते विराट लया लक्ष गेलारे ॥८८॥
अटत घाटत घटिलीरे ।
तेथे नादु नाहीं स्पर्श नाहीं ।
कांही नाहीं ते अवघी लया पाहिरे ॥८९॥
ऐसा उत्पत्ति गोळकु ।
पिंड ब्रह्मांड गोळकु सांगितलारे ।
ठाऊकें नव्हे म्हणोनि बुडालें ।
त्या अवताराचा काय ठावोरे ॥९०॥
देवऋषि मुनि शुकादिकारे ।
साही अंगें बोलोनि गेले ।
मा त्या चहूंचा गड संदेह पडालारे ॥९१॥
तेथें सत्तावन्ने सहस्त्र धातूरे ।
एक ज्यापासूनि मोवितां भागले ।
अमिता मुखीं वर्णितां गेलेरे ॥९२॥
शून्य वोढिलें निरशून्य भेदिलें पाहारे ।
देवादेवो दैवतें बोलती ।
तें ब्रह्मज्ञान सोपाना कर्णपुटीं पेरियेलें ब्रह्मरे ॥९३॥
श्रवणेंविण ऐकिलेरे ।
मनेंविण मन बुडालेरे ।
मागे गिवसितां गिवसितां स्वस्वरुपीं आहेरे ॥९४॥
निवृत्ति म्हणे ज्ञानसोपाना दोन्ही भागीं राहें ।
संध्यावळी अजपा मंत्रु साधन ।
त्याणें उपदेशें तें तें ब्रह्म पाहेरे ॥९५॥
म्हणती मनासी नयन आहेरे ।
ते मनचि नाहीं मा अवघे ब्रह्मचि पाहीं ।
मा माझा हस्तातळीं उभें राहारे ॥९६॥
अचिंतन चिंतूं नये ।
संध्या रागु मंत्र पंचकरणें मथिला ।
त्या अक्षरासि नाहीं भेदुरे ॥९७॥
तें ब्रह्माब्रह्म साररे ।
त्रिकुटा वेगळें गोल्हाटा वेगळें ।
न चुकत चुकलें पाहिरे ॥९८॥
रविसोममाथीं माथा बैसले ते आधारेवीण
उदरेवीण सामावले आहेरे ॥९९॥
चिदप्रचिद तेजा तेज नव्हेरे ।
अमित भुवनें जयाचेनि आहारळलीं ।
तेथुनि नि:शब्दापासुनी वेद जाहालारे ॥१००॥
ब्रह्मवृक्षव्योमीं फुललारे ।
त्यासि शाखा ना मूळ ना बीज ना अंकूर ।
तें अक्षर फळलें बीण फळ देखारे ॥१०१॥
सहस्त्र खांदियांचें एक झाडरें ।
जयाचीं विश्वपत्रें विश्वशाखा ।
मा त्याचें अंगकूपीं एक ब्रह्म फळरे ॥१०२॥
यजुरि ऐशा ऐशा शाखा जाहाल्यारे ।
ऋगीं सप्त शाखा जाण बोलियेले ।
ते अथर्वण राहें श्याम फळरे ॥१०३॥
परि त्या अक्षरासि नलगे फूल फळ ज्याचि
ते निष्कामीं निष्कर्मी फळेंविण कैसें फळेंरे ॥१०४॥
आणिक एक सांगेन गूढरे ।
त्यासि सोळा ना बारा ।
नवासि शून्य देतां दहा अकराही शून्य मिळेरे ॥१०५॥
ऐसें छत्तिसा गुणांचे बत्तिसावें वाटारे ।
मिळाले पंचीकरणीं मिळाले संध्यावळी
परि त्या नकळे अक्षराचा भेदुरे ॥१०६॥
एकावन्नें बावन्ने मिळालें सत्तावन्नेरे ।
परि तें अक्षर निरंजन निराकार निर्गुण ।
ऐसे गुणिती पैं ते शाहाणेरे ॥१०७॥
अडतीस पंचविशी पांच मारीरे ।
निरशून्याकारे भृंगा भेदून गेले ।
मा परि नि:शब्दीं परा वाट पाहेरे ॥१०८॥
धगधगित एक सुरि होतीरे ।
ते व्योमाचे पोटीं फोडूनि भेदली ।
ते अक्षरासि वाहे वाटरे ॥१०९॥
एक आप एक पररे ।
पिंडब्रह्मांडाचे अक्षरीं निवडलें ।
सातवें गोल्हाट भेदिलेंरे ॥११०॥
तेथें विजया एक राणीरे ।
काळातें खाउनी महाकाळ गिळिला ।
ब्रह्मवोवरीं तिचें नांवरे ॥१११॥
तेथें एक होता अक्षर सिध्दावळीरे ।
अंत काळ तप्त मुख जाला ।
शब्द ने देखे फिरोनी आलारे ॥११२॥
आतां एक सांगेन अमित व्योमावरि फुललेरे ।
त्या अक्षरा बांधूनि वदेंविण धरिलेरे ।
ज्ञान सोपानासि म्यां दिधलेरे ॥११३॥
ज्ञानज्ञानें भला म्हणवीरे ।
सोपान सिध्दि निधि ब्रह्म पावलारे ।
तेणे ज्ञाना ब्रह्मबोध जालारे ॥११४॥
अद्वैत पंथ कैसारे ।
ऐक्यवादु वेद बोल बोलतीं वचनें ।
ते मिळणी ब्रह्मीचे सांगेन त्रिसंध्याकाळीरे ॥११५॥
ते वर्ण कवणा नेघेपवेरे ।
अनुभविया अटक कुठले ।
मग ते ज्ञानी म्हणती वांयारे ॥११६॥
जेथें मौन्यामौन्य साध्य नव्हेरे ।
पांच माळनि सस्वरुप होतें ।
मा तेचि ते अनुभवची खुणरे ॥११७॥
मनीं शंका धरुं नको कांहीरे ।
चतुर्देहांसहित मन मावळी ।
मा तरि ब्रह्मबीज तूंचि होशीरे ॥११८॥
सा सा सा चौदावरि ठेवीरे ।
हां भेद कोणी जाणितला म्हणती ।
तरी त्यासी मानु मी देईन म्हणति निवृत्तीरे ॥११९॥
आतां एक गुह्य परम गुह्यरे ।
तें अक्षरां शेवटीं दाही दिशे नाहीं ।
तें सहस्त्र लक्षीं गुणी ते आहेरे ॥१२०॥
हें गुणीता शास्त्र जालें ज्योतिषीरे ।
ते वेदाच्या पोटीं धांडोळित अहाती ।
त्या अक्षराचा न कळे अंतीं अंतूरे ॥१२१॥
भडस्त्रिंग भडभिंग भयानक जालेरे ।
परि त्यासि सहस्त्रसिध्दि सहस्त्रमुखीं बुध्दि ।
मा बावन्नअक्षरा वेगळे तें वाटेरे ॥१२२॥
ऐसे अमित्य भुवनाचे साटे मावळलेरे ।
चंडाहुनि प्रचंड थोटावलें ।
तें अक्षराचे नकळे पारुरे ॥१२३॥
जै नि:शब्द अंकुर फुटेरे ।
वायुसी मोवणी आपासि भिजवणी ।
व्योमाचि ठेवणी कवण ठेवीरे ॥१२४॥
मनासि नाहीं मारणीरे ।
तेजासि नाहीं धरणी ।
धरुं गेला तो वांयाविण श्रमलारे ॥१२५॥
परि एक निर्वाण सांगेनरे ।
आम्ही तिघी मा जेथुनी तुषाकारलो ।
ते जीवनीं जीवन जैसें मिळोनि गेलें ।
मा तैसी परि जाली आम्हा तुम्हारे ॥१२६॥

हरिपाठ – अभंग ७३७ ते ७६३

७३७
देवाचिया द्वारीं उभा क्षणभरी ।
तेणें मुक्ति चारी साधियेल्या ॥१॥
हरि मुखें म्हणा हरिमुखें म्हणा ॥२॥
पुण्याची गणना कोण करि ॥३॥
असोनि संसारी जिव्हे वेगु करी ।
वेदशास्त्र उभारी बाह्या सदां ॥४॥
ज्ञानदेव म्हणे व्यासाचिये खुणें ।
द्वारकेचे राणे पांडवां घरीं ॥५॥

७३८
चंहूं वेदीं जाण साहिशास्त्री कारण
अठराहीं पुराणें हरिसी गाती ॥१॥
मंथुनि नवनीता तैसें घे अनंता ।
वायां व्यर्थ कथा सांडी मार्गु ॥२॥
एक हरि आत्मा जीवशिवसमा ।
वायां तूं दुर्गमा न घाली मन ॥३॥
ज्ञानदेवा पाठ हरि हा वैकुंठ ।
भरला घनदाट हरि दिसे ॥४॥

७३९
त्रिगुण असार निर्गुण हें सार ।
सारासार विचार हरिपाठ ॥१॥
सगुण निर्गुण गुणाचें अगुण ।
हरिवीण मन व्यर्थ जाय ॥२॥
अव्यक्त निराकार नाहीं त्या आकार ।
जेथोनि चराचर हरिसी भजे ॥३॥
ज्ञानदेवा ध्यानीं रामकृष्ण मनीं ।
अनंत जन्मोनि पुण्य होय ॥४॥

७४०
भावेवीण भक्ति भक्तिवीण मुक्ति ।
बळेंवीण शक्ति बोलूं नये ॥१॥
कैसेनि दैवत प्रसन्न त्त्वरित ।
उगा राहे निवांत शिणसी वाया ॥२॥
सायास करिसी प्रपंच दिननिशीं ।
हरीसी न भजती कोण्या गुणें ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे हरि जप करणें ।
तुटेल धरणें प्रपंचाचें ॥४॥

७४१
योग याग विधी येणें नव्हे सिध्दि ।
वायाचि उपाधि दंभ धर्म ॥१॥
भावेंवीण देव नकळे नि:संदेह ।
गुरुविण अनुभव कैसा कळे ॥२॥
तपेविण दैवत दिधल्यावीण प्राप्त ।
गुजेवीण हीत कोण सांगे ॥३॥
ज्ञानदेव सांगे दृष्टांताची मात ।
साधुंचे संगती तरुणोपाय ॥४॥

७४२
साधु बोध झाला तो निरोनिया ठेला ।
ठायींच मुराला अनुभव ॥१॥
कापुराची वाती उजळली ज्योति ।
ठायीच समाप्ती झाली जैशी ॥२॥
मोक्ष रेखें आला भाग्यें विनटला ।
साधूंचा अंकिला हरिभक्त ॥३॥
ज्ञानदेवा गोडी संगती सज्जनीं ।
हरि दिसे जनीं वनीं आत्मतत्त्वीं ॥४॥

७४३
पर्वताप्रमाणे पातक करणें ।
वज्रलेप होणें अभक्तांसी ॥१॥
नाहीं ज्यासी भक्ति तो पतित अभक्त ।
हरिसी न भजत दैवहत ॥२॥
अनंत वाचाळ बरळती बरळ ।
त्यां कैसेनि गोपाळ पावे हरि ॥३॥
ज्ञानदेवा प्रमाण आत्मा हा निधान ।
सर्वाघटीं पूर्ण एक नांदे ॥४॥

७४४
संताचे संगती मनोमार्गगती ।
आकळावा श्रीपती येणें पंथे ॥१॥
राकृष्ण वाचा भाव हा जिवाचा ।
आत्मा जो शिवाचा रामजप ॥२॥
एकतत्त्वनाम साधिती साधन ।
द्वैताचें बंधन न बाधिजे ॥३॥
नामामृत गोडी वैष्णवां लाधली ।
योगियां साधली जीवनकळा ॥४॥
सत्त्वर उच्चार प्रल्हादीं बिंबला ।
उध्दवा लाधला कृष्णदाता ॥५॥
ज्ञानदेव म्हणे नाम हें सुलभ ।
सर्वत्र दुर्लभ विरळा जाणे ॥६॥

७४५
विष्णुवीण जप व्यर्थ त्याचें ज्ञान ।
रामकृष्णीं मन नाहीं ज्याचें ॥१॥
उपजोनी करंटा नेणे अद्वैत वाटा ।
रामकृष्णी पैठा कैसेनि होय ॥२॥
द्वैताची झाडणी गुरुविण ज्ञान ।
तया कैचें कीर्तन घडेल नामीं ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे सगुण हें ध्यान ।
नामपाठ मौन प्रपचाचें ॥४॥

७४६
त्रिवेणी संगमी नाना तीर्थे भ्रमी ।
चित्त नाहीं नामीं तरि तें व्यर्थ ॥१॥
नामासि विन्मुख तो नर पापीया ।
हरिविण धावया नपवे कोणी ॥२॥
पुराणप्रसिध्दि बोलिले वाल्मीक ।
नामें तिन्ही लोक उध्दरती ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे नाम जपा हरीचें ।
परंपरा त्याचें कुळ शुध्द ॥४॥

७४७
हरि उच्चारणीं अनंत पापराशी ।
जातील लयासी क्षणमात्रें ॥१॥
तृण अग्निमेळें समरस झालें ।
तैसे नामें केलें जपतां हरि ॥२॥
हरि उच्चारण मंत्र हा अगाध ।
पळे भूतबाधा भेणें तेथें ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे हरि माझा समर्थ ।
न करवे अर्थ उपनिषदां ॥४॥

७४८
तीर्थ व्रत नेम भावेंविण सिध्दि ।
वायांचि उपाधी करिसी जना ॥१॥
भावबळे आकळे येर्‍हवीं नाकळे ।
करतळीं आंवळे तैसा हरि ॥२॥
पारियाचा रवा घेतां भूमीवरी ।
यत्न परोपरी साधन तैसें ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे निवृत्ति निर्गुण ।
दिधलें संपूर्ण माझ्यां हातीं ॥४॥

७४९
समाधी हरीची समसुखेंवीण ।
न साधेल जाण द्वैतबुध्दी ॥१॥
बुध्दिचें वैभव अन्य नाहीं दुजें ।
एक्या केशीराजें सकळ सिध्दि ॥२॥
ऋध्दि सिध्दि निधी अवघीच उपाधी ।
जंव त्या परमानंदी मन नाहीं ॥३॥
ज्ञानदेवीं रम्य रमलें समाधान ।
हरीचें चिंतन सर्वकाळ ॥४॥

७५०
नित्य सत्यमित हरिपाठ ज्यासी ।
कळिकाळ त्यासी न पाहे दृष्टि ॥१॥
रामकृष्ण उच्चार अनंत राशी तप ।
पापाचे कळप पळती पुढें ॥२॥
हरि हरि हरि हा मंत्र शिवाचा ।
म्हणती जे वाचा तयां मोक्ष ॥३॥
ज्ञानदेवा पाठ नारायण नाम ।
पावीजे उत्तम निजस्थान ॥४॥

७५१
एक नाम हरी द्वैत नाम दुरी ।
अद्वैत कुसरीं विरळा जाणे ॥१॥
समबुध्दि घेता समान श्रीहरि ।
शम दमा वैरी हरि झाला ॥२॥
सर्वाघटीं राम देहादेहीं एक ।
सूर्य प्रकाशक सहस्त्ररश्मीं ॥३॥
ज्ञानदेवा चित्तीं हरिपाठ नेमा ।
मागिलिया जन्मा मुक्त झालो ॥४॥

७५२
हरि बुध्दि जपे तो नर दुर्लभ ।
वाचेसि सुलभ रामकृष्ण ॥१॥
रामकृष्ण नामीं उन्मनी साधिली ।
तयासी लाधली सकळ सिध्दि ॥२॥
सिध्दि बुध्दि धर्म हरिपाठीं आले ।
प्रपंची निवाले सांधुसंगें ॥३॥
ज्ञानदेवी नाम रामकृष्ण ठसा ।
येणें दशदिशा आत्माराम ॥४॥

७५३
हरिपाठ कीर्ति मुखें जरी गाय ।
पवित्रचि होय देह त्याचा ॥१॥
तपाचे सामर्थ्ये तपिन्नला अमुप ।
चिरंजीव कल्प वैकुंठी नांदे ॥२॥
मातृ पितृ भ्राता सगोत्र अपार ।
चतुर्भुज नर होऊनि ठेले ॥२॥
ज्ञान गूढ गम्य ज्ञानदेवा लाधलें ।
निवृत्तीनें दिलें माझ्या हातीं ॥४॥

७५४
हरिवंश पुराण हरिनाम संकीर्तन ।
हरिवीण सौजन्य नेणें कांही ॥१॥
तया नरा लाधलें वैकुंठ जोडलें ।
सकळही घडलें तीर्थाटन ॥२॥
मनोमार्गे गेला तो तेथें मुकला ।
हरिपाठीं स्थिरावला तोचि धन्य ॥३॥
ज्ञानदेवा गोडी हरिनामाची जोडी ।
रामकृष्णीं आवडी सर्व काळ ॥४॥

७५५
वेदशास्त्र प्रमाण श्रुतीचें वचन एक नारायण सार जप ॥१॥
जप तप कर्म हरिविण धर्म ।
वाऊगाचि श्रम व्यर्थ जाय ॥२॥
हरिपाठें गेलें ते निवांतचि ठेले ।
भ्रमर गुंतले सुमन-कळिके ॥३॥
ज्ञानदेवी मंत्र हरिनामाचे शस्त्र ।
यमे कुळ गोत्र वर्जियेलें ॥४॥

७५६
नाम संकीर्तन वैष्णवांची जोडी ।
पापें अनंत कोडी गेलीं त्याचीं ॥१॥
अनंत जन्माचें तप एक नाम ।
सर्व मार्ग सुगम हरिपाठ ॥२॥
योग याग क्रिया धर्माधर्म माया ।
गेले ते विलया हरिपाठें ॥३॥
ज्ञानदेवीं यज्ञ याग क्रिया धर्म ।
हरिविण नेम नाहीं दुजा ॥४॥

७५७
काळ केळ नाम उच्चारितां नाहीं ।
दोन्ही पक्ष पाही उध्दरती ॥१॥
रामकृष्ण नाम सर्व दोषा हरण ।
जड जीवां तारण हरि एक ॥२॥
हरि नाम सार जिव्हा या नामची ।
उपमा त्या दैवाची कोण वानी ॥३॥
ज्ञानदेवा सांग झाला नामपाठ ।
पूर्वजां वैकुंठ मार्ग सोपा ॥४॥

७५८
नित्य नेम नामीं ते प्राणी दुर्लभ ।
लक्ष्मीवल्लभ तयां जवळी ॥१॥
नारायणहरि नारायणहरि ।
भक्ति मुक्ति चारी घरीं त्यांच्या ॥२॥
हरिवीण जन्म नरकचि पै जाणा ।
यमाचा पाहुणा प्राणी होय ॥३॥
ज्ञानदेव पुसे निवृत्तिसी चाड ।
गगनाहूनि वाड नाम आहे ॥४॥

७५९
सात पांच तीन दशकांचा मेळा ।
एकतत्त्वीं कळा दावी हरी ॥१॥
तैसें नव्हे नाम सर्वमार्गा वरिष्ठ ।
तेथें कांहीं कष्ट नलगती ॥२॥
अजपाजपणें उलट प्राणाचा ।
तेथे ही मनाचा निर्धारु असे ॥३॥
ज्ञानदेवा जिणें नामेंविण व्यर्थ ।
रामकृष्णी पंथ क्रमीयेला ॥४॥

७६०
जप तप कर्म क्रिया नेम धर्म ।
सर्वाघटीं राम भावशुध्द ॥१॥
न सोडी रे भावो टाकीरे संदेहो ।
रामकृष्णीं टाहो नित्य फोडी ॥२॥
जाती वित्त गोत कुळ शीळ मात ।
भजे कां त्त्वरित भावना युक्त ॥३॥
ज्ञानदेवा ध्यानीं रामकृष्ण मनीं ।
तेणें वैकुंठभुवनीं घर केलें ॥४॥

७६१
जाणीव नेणीव भगवंती नाहीं ।
हरि उच्चारणीं पाही मोक्ष सदां ॥१॥
नारायणहरी उच्चार नामाचा ।
तेथें कळिकाळाचा रीघ नाहीं ॥२॥
तेथील प्रमाण नेणवे वेदांसी ।
तें जीव जंतूंसी केंवि कळे ।
ज्ञानदेवा फळ नारायण पाठ सर्वत्र वैकुंठ केलें असे ॥३॥

७६२
एकतत्त्व नाम दृढ धरी मना ।
हरिसि करुणा येइल तुझी ॥१॥
तें नाम सोपेरे रामकृष्णगोविंद ।
वाचेशी सदद जपे आधीं ॥२॥
नामापरतें तत्त्व नाहीरे अन्यथा ।
वायां आणिका पंथा जाशी झणी ॥३॥
ज्ञानदेवा मौन जपमाळ अंतरी ।
धरोनी श्रीहरि जपे सदां ॥४॥

७६३
सर्व सुख गोडी सर्व शास्त्र निवडी ।
रिकामा अर्धघडी राहूं नको ॥१॥
लटिका व्यवहार सर्व हा संसार ।
वायां येरझार हरिवीण ॥२॥
नाम मंत्र जप कोटी जाइल पाप ।
कृष्णनामी संकल्प धरुनि राहे ॥३॥
निजवृत्ति काढी सर्व माया तोडीं ।
इंद्रिया सवडी लपु नको ॥४॥
तीर्थव्रतीं भाव धरी ते करुणा ।
दया शांति दया पाहुणा हरि करी ॥५॥
ज्ञानदेवा प्रमाण निवृत्तिदेवी ज्ञान ।
समधि संजीवन हरिपाठ ॥६॥

अप्रसिद्ध अभंग – अभंग ७८१ ते ९०३

७८१
संसार वो ग्रामीं गेला सांडुनी ।
माझे अंत:करणीं माहियेर ॥१॥
सासुरवासिनी मी वो परदेशिनी ।
कां नये अझुनी मूळ मज ॥२॥
आणिक एक अवधारा ।
मज दिधलें हीनवरा ।
माझें कांहीं सर्वेश्वरा न विचारिशी ॥३॥
व्याली वेदना जाणे वांझ कांही नेणें ।
बालक काय जाणे तहान भूक ॥४॥
तैसी ते नव्हे लेकुराची माये ।
कृष्ण माझी धाये मोकलिते ॥५॥
आशा मनशा तृष्णा कल्पना चौघी नणंदा ।
पापीण रे चिंता सासू माझी ॥६॥
सासुरा हा स्वार्थ कांही न विचारी परमार्थ ।
आतां करीन घात तयावरी ॥७॥
दुरळ हा प्रपंच दुष्ट भावे आणि दीर ।
इहीं मज थोर कष्टविले ॥८॥
काम क्रोध थोर बोलती बडिवार ।
मज म्हणती पोर निर्देवाचे ॥९॥
नैश्वर गहिवरु दाटतसे गळा ।
आसुवें ढळढळा गळताती ॥१०॥
सासुरयाचे घरीं करित होते काम ।
अवचित विंदान मांडियेलें ॥११॥
घरा सोळा सांधी बहात्तर कोठे ।
नवही दारवंटे झाडीत होते ॥१२॥
चोळी व साउले हिरोनि घेतलें ।
उघडे पाठविलें माहेराशी ॥१३॥
समर्थाची लेकी परि मी संताची पोसणी ।
विमानीं बैसोनि जाते देखा ॥१४॥
बाप चक्रधरा रुक्मादेवीवरा ।
उबगला संसारा येऊं नेदी ॥१५॥

७८२
पृथ:कारे कर्म आचरितां ।
विधि जिज्ञाशीं काय सत्ता ।
अष्टादश पुराणें नानामतें आचरतां ।
परि तयासी विधि विवेक न कळे तत्त्वता ।
कर्म कळा जयाची वाचा उच्चारिता ।
ऐशी नाना द्वंद्वें उपाधिकें जल्पती
परि एकही नेणे तेथींची वार्ता रया ॥१॥
ऐशी भ्रांती साम्य बोलती सकळे ।
परि नकळे नकळे पूर्ण सत्ता रया ॥२॥
निजब्रह्म बुध्दि नेणसी ।
गव्हारा वाउगा का शिणशी ।
या साठीं भ्रमुनिया बरळशी ।
पहिलें नव्हे तुजसंकल्पें करिशी ।
नाना गोष्ठी रया ॥३॥
आतां अथातो धर्मजिज्ञासा ब्रह्म जिज्ञासिक वचन ।
हें तंव वेदीचें प्रमाण ।
तरी वेदे जें वदवितें नकळे वेद कळा लय लक्ष धारण ।
पूजा समाधीचेनि यज्ञ यागादिके कर्मे ।
जपतप अनुष्ठान नाना उपासना मंत्रयंत्रादि साधनें ।
धांडोळितां परि ते एकही न घडे ब्रह्म जिज्ञासिक वचन ।
येणें सुखासाठीं बापा होशी पै हिंपुष्टी
स्वानंद जीवन सुख आहे अन रया ॥४॥
नाना अर्थवाद उपाधि शब्दज्ञानें तेणें ।
केविं शुध्द होती याचीं मनें ।
नाना मुद्रा संकल्पाचिया वाढविंता तेणें ।
केंवि पाविजे ब्रह्मस्त्रानें ।
मी ब्रह्म ऐसें शब्दें वाखाणु जाशी तरी तेणे ।
ब्रह्म ऐसें केंवि होणें ।
ब्रह्माहमस्मि बोध वाचे उच्चारितां हेहीं अहंकाराचें लेणें ।
आतां परतें सकळही वाव जाणोनिया कांही आपलें स्वहित करणे ।
बापरखुमादेवीवर विठ्ठल चिंतिता निजसुखाशीं येऊं नेदी उणें ॥५॥

७८३
आठवितों तूंचि जवळिके ।
नाठवशी तरी निजसुखें ।
आठऊं ना विसरु पाहे ।
तंव सगुणचि ह्रदयी एक रया ॥१॥
तुझ्या नामाचा आठऊ रुपाचा आठऊ ।
ध्यानांचा आठऊ ।
असे मना रया ॥२॥
विसर पडावा संसाराचा ।
आठऊ हो तुझिया रुपाचा ।
येथें नाम रुप ठसा ह्रदयीं राहो ।
जिवाचिया जिवलगा ।
माझिया श्रीरंगा ।
गोडी घेऊनियां ।
द्वैत नाहीं पाहो रया ॥३॥
बापरखुमादेविवरा विठ्ठला ।
सगुणी सुमन गुंफिली प्रीति ।
आवडे तो कोंदाटले सुमन हें विरालें ।
जाली नामरुपीं ऐक्य भेटी ।
नाम रुप सार जाणोनि जीवन ।
संसारा जालिसे तुटी रया ॥४॥

७८४
परमानंद आजि मानसिरे ।
भेंटि जाली संतासिरे ॥१॥
पूर्वजन्मीं सुकृते केलीं ।
तीं मज आजि फळासी आलीरे ॥२॥
मायबाप सकळ सोयरे यातें ।
भेटावया मन न धरेरे ॥३॥
एक तीर्थहूनि आगळे ।
त्यामाजि परब्रह्म सांवळेरे ॥४॥
निर्धनासी धनलाभ जालारे ।
जैसा अचेतनीं प्रगटलारे ॥५॥
वत्स विघडलिया धेनु भेटलीरे ।
जैसी कुरंगिणी पाडसा मिनलीरे ॥६॥
पियूशापरतें गोड वाटतेरे ।
पंढरीरायाचे भक्त भेटतारे ॥७॥
बापरखुमादेविवरा विठ्ठलेरे ।
संत भेटता भवदु:ख तुटलेरे ॥८॥

७८५
आतां आपणया आपण विचरी ।
सेखी प्रकृती ना पुरुष निर्धारी रया ॥१॥
आता प्रेतांचे अलंकार सोहोळले ।
कीं शब्दज्ञानें जे डौरले ।
दीप न देखतीं कांही केले ।
ऐसें जाणोनियां सिण न मानिती प्रतिष्ठा भोगिती भले रया ॥२॥
बापरखुमादेविवरा विठ्ठला देखतांचि जे बोधले ।
तेणें सुखें होउनि सर्वात्मक जे असतांचि देहीं विस्तारलें ।
येणें निवृत्तीरायें खुणा दाउनि सकळ बोलतां सिण झणें होईल रया ॥३॥

७८६
अकराव्या खणावरी मंदीर धुपविलें ।
तेथें एक देखिले रुपेंविण ॥१॥
न बोले यासि बोलावया गेलें ।
मीहि न बोलती झालें गे माये ॥२॥
बापरखुमादेविवरेंसि ठक पडिलें ।
मी चित्त ठसावलें ब्रह्माकारें ॥३॥

७८७
पदत्रयादि विलक्षण नातळे वर्णावर्ण ।
पंचभूतिकपण नातळे ज्यासि ॥१॥
ते स्वयंभ प्रमाणें घनावलेन पणें ।
द्वैताद्वैत नेणें तैसें आहे ॥२॥
नामरुपाचा भेद तुटलासें संबंध ।
स्वयें निजानंद भोगी बापा ॥३॥
सारुनि लक्ष लक्षणा शास्त्राचा उगाणा ।
तेथ वेदांदि षडदर्शना नुमगे पाही ॥४॥
तयामाजि तें असतसे निरुतें ।
न चोजवें पंथें नवल ज्याचें ॥५॥
म्हणौनिया परिसा चौंचीचि उजरीं ।
तेंचि निर्विकारी प्रकाशले ॥६॥
निवृत्तिदास म्हणे हा निजभाव ।
बोलो नये ठाव तैसे जाले ॥७॥

७८८
साखरेचा ऊंस जरी होय पुढती ।
मथितां घृतीं काय क्षीर निवडे ॥१॥
माघारे जीवन जरी वाहे सरिता ।
तरिच जन्मां येती हरिचे दास ॥२॥
विविधा मति भक्ति जे करिती ।
ते अंती नव्हती संसार बापा ॥३॥
कापुराचे मसि जरी लिहिजे लिखित ।
जरि छाये पडे हात प्रकृतीचे ॥४॥
पवना पाठीं पांगुळें लागती ।
तैं जन्मा येति हरिचे दास ॥५॥
संत वैष्णव हरिदासा जे नर निंदिती ।
आणि नमनिती ते वरपडे होती प्रेम किंकर ॥६॥
निवृत्तिदास म्हणे विव्हळी जे भजती ।
ते जन्मा न येती भाक माझी ॥७॥

७८९
अमृताची कुंडी निद्रिस्तां मरण ।
झणे त्या दुषण बोलसी रया ॥१॥
वासना संग धीट प्रकृति कनिष्ठ ।
भोगुनि वैकुंठ जन्म घेती ॥२॥
तैसें नव्हे सारासार तत्त्व निवृत्ती ।
बुडउनि प्रवृत्ति आपण नांदे ॥३॥
ज्ञानदेव बोले अमृत सरिता सर्वाघटीं पुरता हरि नांदे ॥४॥

७९०
सत्य ज्ञानानंद गगनाचें प्रावर्ण ।
नाहीं रुप वर्ण गुण जेथे ॥१॥
तो हारे श्रीहरी पाहिला डोळेभरी ।
पाहते पाहणें दुरी सारोनिया ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे ज्योतिची निजज्योती ।
ते हे उभी मूर्ती विटेवरी ॥३॥

७९१
निर्गुणाचे रंगीं रंगले हें मन ।
सांवळे सगुण ब्रह्म तेंची ॥१॥
मताभिमानी ऐसा विश्वास न धरिती ।
वचनीं निर्गुण सगुण दोन्ही भिन्न असती ॥२॥
असिपदीं जैसें तत्पद तें नाहीं ।
सांवळे ब्रह्म तेंचि खरें ।
सांवळें निर्धारे जाण रया ॥४॥

७९२
डोळांची पाहा डोळां शून्याची शेवट ।
निळबिंदु नीट लखलखीत ॥१॥
विसावों आलें पातलें चैतन्य तेथें ।
पाहे पा निरुतें अनुभवे ॥२॥
पार्वतिलागीं आदीनाथें दाविलें ।
ज्ञानदेवा फावलें निवृत्तिकृपा ॥३॥

७९३
शून्याचा शेवट डोळा पाहा निराळा ।
निळबिंदु सावळा प्रकाशला ॥१॥
ब्रह्म ज्योतिरुप विसावले जेथ ।
अनुभव साद्यंत पहा तुम्ही ॥२॥
ऐसे कैलासनाथें सांगितलें पार्वती ।
ज्ञानदेवा निवृत्ति तेंचि सांगे ॥३॥

७९४
चहूं शून्याचा भेद कैसा पहावा देहीं ।
ब्रह्मरंध्री निसंदेहीं निजवस्तु ॥१॥
साकळें सकुमार बिंदूचे अंतरीं ।
अर्धमात्रेवरी विस्तारलें ॥२॥
त्रिकूट श्रीहाट गोल्हाट तिसरें ।
औठपिठादी सारे ब्रह्मांडासी ॥३॥
स्थूळ सूक्ष्म कारणी माया ।
महाकारणाच्या ठायां रिघ करा ॥४॥
निवृत्ति ज्ञानदेव उभयतांचे बोल ।
आकाश बुबुळीं पाहा असे ॥५॥

७९५
आकाश जें दिसे दृष्टिचिया पोटीं
शून्यत्त्वासी घोटी चैतन्यांत ॥१॥
अर्थ पाहतां सांकडें ऐकतां ।
कैसें करुं आतां निवृत्ति सांगे ॥२॥
सांगतांची गुज देखिलें नयनीं ।
हिंडताती मौनी याची लागी ॥३॥
ज्ञानदेवाचा अर्थ कूटस्थ परिपूर्ण ।
पूर्णही अपूर्ण होय जेथें ॥४॥

७९६
सहस्त्रदळ ब्रह्मरंध्र ज्याचें घर ।
सत्रावी निरंतर वसे जेथें ॥१॥
रक्त शुभ्रवर्ण निळा पीत दिसे ।
दृष्टी शुध्द असे त्यामध्यें ॥२॥
फार किती सांगों सज्ञान तुम्ही जन ।
अर्थ हा समजोन मौन्य धरा ॥३॥
गुह्याचें ही गुह्य निवृत्तिनें दाविलें ।
मीच याचाहो बोलें बोलतसे ॥४॥

७९७
आकाशाचा शेंडा कमळ निराळें ।
त्यासी चार दळें शोभताती ॥१॥
औट हात एक अंगुष्ठ दुसरें ।
पर्वार्ध मसुरे प्रमाण हें ॥२॥
रक्त श्वेत शाम निळवर्ण आहे ।
पीत केशर हे माजी तेथें ॥३॥
तयाचा मकरंद स्वरुप तें शुध्द ।
ब्रह्मादिका बोध हाची जाहला ॥४॥
ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तीप्रसादें ।
निजरुप गोविंदें जनीं पाहतां ॥५॥

७९८
ब्रह्मांडाचे भुवनीं कमळ तें सुंदर ।
पाकोळ्या साचार चार तेथें ॥१॥
औट हात स्थूळ अंगुष्ठ ।
सूक्ष्म पर्वार्ध कारण जाण रया ॥२॥
महाकारण मसुरामात्र सदोदित ।
ब्रह्मरंध्र साद्यंत वसतसे ॥३॥
चहूं शून्यवर्ण देह चार पहा ।
कृष्ण निळ शोभा विकासली ॥४॥
ज्ञानदेव म्हणे आतां फार म्हणो काय ।
सहस्त्रदळीं निश्चय आत्मा असे ॥५॥

७९९
त्रिगुणाचें मूळ सत्रावीचें सार ।
उन्मनीचें बीज जाण रया ॥१॥
शून्य ब्रह्म पूर्ण चक्षूचे अंतरीं ।
निर्विकार निरंजन तोची तें गा ॥२॥
सूर्य चंद्र दोनी प्रकाशले साजिरे ।
त्रिकूट संचरे आत्मठसा ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तिप्रसादें ।
राहा रे निजबोधें निरंतर ॥४॥

८००
मन मुरुऊनी करी राज रया ।
प्रणवासी सखया साक्ष होई ॥१॥
देहीं स्थानमान विवरण करीं आधीं ।
पिंडींची ही शुध्दि प्रथम करी ॥२॥
औट हात हा देह ब्रह्मांड सगळें यांत ।
तयाचा निश्चित शोध करा ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे विवरण करी वेगे ।
निवृत्तिच्या संगे साधिलें हेचि ॥४॥

८०१
चहूं शून्याआरुतें महाशून्यापरुतें ।
सर्वांसी पहातें तेंची तें गा ॥१॥
दिसे तेंही शून्य पहा तेही
शून्य देहामजी निरंतर भिन्न रुप ॥२॥
शून्य निरशून्य दोन्ही हारपलीं ।
तेथूनी पाहिली निजवस्तु ॥३॥
ध्येय ध्यान ध्याता निरसुनी तिन्ही ।
झालों निरंजनी अति लीन ॥४॥
ज्ञानदेव म्हणे अनुभवी तो जाणें ।
गुरुमुखें खुण सांगितली ॥५॥

८०२
शून्य शोधिलें नाहीं जेणें ।
काय विवरण केले तेणें ।
अज्ञानपणें फुगणें ।
गाढव जीणें पशूचें ॥१॥
वर्णाकृति शून्याचार ।
हा नाहीं ज्या विचार ।
न घडे न घडे साक्षात्कार ।
जाण सर्वथा तया नरा ॥२॥
आधीं शून्याची शोधणी केली ।
मग सदवस्तू प्राप्ति झाली ।
अमृत वेळाची बोली ।
बोलतां नये ॥३॥
आधीं शून्य तें शुभ्रवर्ण ।
मध्यें श्वेत रचिलें जाण ।
अर्ध्य शून्य तें ताम्रवर्ण प्रत्यक्ष जाण दिसतसे ॥४॥
महाशून्याचा वर्ण निळा ।
अव्यक्त तेजाचा ओतिला गोळा ।
ग्रासूनी ठेला भूगोळा ।
योगी डोळा पाहती ॥५॥
ऐसें शून्याचें नाहीं ज्ञान ।
तंववरी अवघेंच अज्ञान जनीं अवघा जनार्दन ।
अज्ञान सज्ञान काय बोलूं ॥६॥
निवृत्तिराजें बोलाविली बोली ।
तेंची बोलीं बोलिलों ॥७॥

८०३
अव्यक्त मसुराकार पूर्वार्ध संचलें ।
लक्षा सरीसें झालें लक्षासी पैं ॥१॥
अव्यक्त रेखणें देखण्या आलें व्यक्त ।
पहातां व्यक्तअव्यक्त दोनी नाहीं ॥२॥
जागृतीच्या ठायी निजतो सहस्त्रदळीं
बिंदुच्या समेळीं उच्चार होतो ॥३॥
ज्ञानदेव शरण निवृत्तीच्या चरणा ।
समजुनी खुणा तटस्थ झालें ॥४॥

८०४
सत्रावीचा खेळ लक्षवेना कवणा ।
ब्रह्मादिकां जाणा अगम्य तें ॥१॥
रात्रंदिवस मन चपळत्त्वें धांवतें ।
तेंही सत्रावीतें नपवेची ॥२॥
सत्रावी अगम्य विधि हरिहरां ।
लक्षूं पहातां वरा गोविंदु गे ॥३॥
ज्ञानदेव दर्शन सत्रावीचें घेतां ।
उन्मनी ठसवी निवृत्तिराज ॥४॥

८०५
आकाशासी गुंफा अंत नाहीं जिचा ।
शोध करा तिचा सर्वभावें ॥१॥
अनंत ब्रह्मांडाचा खेळ जिच्या योगें चाले ।
चांग्यासी मिनलें तयां ठायीं ॥२॥
गुंफेच्या आधारें चंद्र सूर्य चालती ।
विश्रांतिसी येती तये जवळी ॥३॥
ज्ञानदेव नयन धरितां समभावें ।
सोहं स्वरुप भावें लाधलेंसें ॥४॥

८०६
षटचक्रें बंद निघूनियां गेली ।
पाहों जो लागलीं तयां गांवा ॥१॥
निरंजन सभराभरीत वस्तू कोंदली ।
साक्षत्वासी आली आत्मदशा ॥२॥
वृत्ति झेंपावली आनंद झाला सैरा ।
सत्रावी येरझारा करी जेथं ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे लक्ष लावीं आकाशीं ।
ब्रह्म पावसि लौकरी तूं ॥४॥

८०७
नयनाचे शेजारीं दशवें द्बार बापा ।
एक मार्ग सोपा बोलतसें ॥१॥
आधारीं पवन अपान विराजे ।
आंगुळें चार साजे तयां ठायीं ॥२॥
मणीपुर चक्र नाभिस्थान कमळ ।
सहा अंगुळांचा खेळ असे तेथें ॥३॥
वायुचक्र अनुहात ह्रदय असे एक ।
प्राणासी नि:शंक जेथे नेई ॥४॥
अग्नीचक्र भ्रुवांग शोभतें प्रकाशत्त्व ।
प्राणासी उलथावें तयावरी ॥५॥
सहस्त्रदळीं ब्रह्मरंध्र शोभतसे निळें ।
प्रकाशाचे उमाळे जेथें असती ॥६॥
ज्ञानदेव म्हणे ऐका प्राणायाम ।
या अभंगीं नि:सीम अर्थ झाला ॥७॥

८०८
औटपीठ डोंगरी गाय एक वसे ।
क्षीर सेवितसे निजयोगी ॥१॥
धाले पूर्णपदीं समान लक्षिती ।
क्षुधा चाड चित्तीं नाहीं नाहीं ॥२॥
भ्रुवांतरीं लक्ष लाऊनी बैसा ध्यानीं ।
ऐक्यासी उन्मनी होऊनी रहा ॥३॥
ज्ञानदेव नमितो आदी देवी प्रति ।
नेत्रीं पाहे ज्योती शुध्दरुप ॥४॥

८०९
सोहंकारीं माया लक्ष आणीं देहीं ।
निरंजनीं पाहीं मायाकार ॥१॥
निर्गुण सगुण माया तेची खरी ।
प्रसऊनी निर्धारी वांझ असे ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे मज माया कृपाळु झाली ।
तिणें उजळली माझी काया ॥३॥

८१०
आकाशीं मळा लाविला बा एक ।
वांझेचे बाळक शिंपीतसे ॥१॥
अग्नीकुंड मनें बाळकें निर्मिले ।
प्रत्ययासी देखिलें मीया लागीं ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे उफराटें पाहातां ।
सर्व सौख्यदाता निवृत्ति एक ॥३॥

८११
पहा त्रिभुवनीं न दिसे बाइये ।
नयनांजनीं पाहें आत्मरुप ॥१॥
मन बुध्दि चित्त अंत:करण जाण ।
या वेगळें निर्वाण ब्रह्म तेंचि ॥२॥
ज्ञानदेवा ब्रह्म लाधलें अवचटें ।
उन्मनीचा घांट चढतांची ॥३॥

८१२
आत्मज्ञान जया न देखा निजदृष्टी ।
तया नरा गोष्टी करुं नये ॥१॥
तूर्यारुपें जाण प्रभा हे नि:सिम ।
तया परत राम असे बापा ॥२॥
ज्ञानदेवा गुज दाविलें गुरुनें ।
मनें अनन्यें कल्पीतांची ॥३॥

८१३
आत्मा एक बाई स्थिरचरव्यापक ।
सृष्टी तैसी देख एकलीच ॥१॥
पचंमहाभूतें व्यापूनी निराळा ।
सौंदर्य पुतळा काळाबाई ॥२॥
ज्ञानदेव ध्यान धरिले पुढती ।
त्रैलोक्याची वस्ती असे जेथें ॥३॥

८१४
अकारी अर्धामात्रा कवण रीति दिसे ।
उकारीही घसे कवणे परी ॥१॥
मकारी संयुक्त झाली कैशापरी ।
अर्धमात्रेवरी अर्धमात्रा ॥२॥
अर्धमात्रेचा अर्थ अवचटची दिसे ।
गुरुगम्य सोय जाणती पैं ॥३॥
ज्ञानदेवें अर्थ शोधुनी घेतला ।
महाशून्यीं संचला निवृत्तीराज ॥४॥

८१५
शून्य हे चार महा शून्य दिसतसें ।
निजरंग वसे सर्व त्यांत ॥१॥
ऐसा रंग जया लाधतांचि पाही ।
मनाची ही सोइ हारपली ॥२॥
ज्ञानदेवाचा बोल बोलण्याचें रुप ।
निवृत्तिस्वरुप सर्वत्र हें ॥३॥

८१६
शून्याचें जें बीज योगीयांचें गुज ।
स्वानंदाचें निज ब्रह्म रया ॥१॥
त्रिगुण त्रिविध तो सच्चिदानंद ।
शब्दाचा अनुवाद नसे जेथें ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे सदगुरु जाणती ।
इतरांची वृत्ति चालेचीना ॥३॥

८१७
ऐसा योगीराज देखिता अवचट ।
उन्मनी लंपट रात्रंदिवस ॥१॥
सत्रावीची शिव टाकुनी राहिला ।
पहाण्यातील झाला सर्वाठायीं ॥२॥
असिपदीं आनंद प्रियरुप जाण ।
ध्यानाचें कारण जेथें नाहीं ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे ऐसा योगीराणा ।
तयाचीया चरणा प्रणिपात ॥४॥

८१८
एका एक गुज बोलतों निर्वाण ।
निवृत्ति चरण आठऊनी ॥१॥
अर्धमात्राक्षरीं अक्षरें पाहाती ।
अनाक्षरा परती बाईयानो ॥२॥
रज तम सत्त्व याहुनी निराळी ।
लक्षाही वेगळी निवृत्ति जाणे ॥३॥
ध्येय ध्याता ध्यान परता जिचा खेळ ।
ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान याची साक्ष ॥४॥
सतचितआनंद ब्रह्मा हरी हर ।
तेही जिचा पार नेणविती ॥५॥
सलोकता मुक्ती आदी तिन्ही वर ।
वसतें जें घर योगीयांचें ॥६॥
त्त्वंपद तत्पद असिपदाचा रंग ।
त्याचा अंतरंग देखा बाईयानो ॥७॥
निवृत्ति सोपान मुक्ताबाईची खुण ।
ज्ञानदेव साधन बोलीले हे ॥८॥

८१९
उन्मनी संयोगें गोसावी विराजे ।
चहूं देहाचें ओझें निवारोनी ॥१॥
सोहमस्मीचे छंदे परिपूर्ण ।
विज्ञान हे खुण जेथें नाहीं ॥२॥
चंद्रसूर्याहुनी तेज तें आगळें ।
अव्यक्तें व्यापिलें अनुभवें ॥३॥
अनुभवाची खुण गुरुगम्य जाणती ।
ज्ञानदेवें विनंति हेचि केली ॥४॥

८२०
नयनाचें अंजन मनाचें रंजन ।
ठसा हा साधन बाईयानो ॥१॥
ॐकार अक्षर अक्षरीं हारपे ।
अनुभवाच्या मापें मोजूं बापा ॥२॥
बिंदूचें जें मूळ प्रणवाचें फळ ।
योगियाचें खेळ तेच ठायीं ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तिप्रसादें ।
स्वरुपाच्या विनोदें बोलिलें हें ॥४॥

८२१
गगनमंडळीं नारी सुकुमार दिसे ।
तिन्ही लोक वसे तिचे उदरीं ॥१॥
परादी वाचा तन्मय ते झाली ।
साक्षीत्त्वासी आली ब्रह्मरंध्री ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे नयनांतील ज्योती ।
पाहातां वृत्ति हरे विषयांचीं ॥३॥

८२२
वर मुळें शेंडा खालीं दिसे बानो ।
प्रपंची रानोरान वृक्ष बारे ॥१॥
त्रिगुणाच्या शाखा उपशाखा बहुत ।
नाना याती येत पत्रें ज्यास ॥२॥
पक्व फळ अहं सोहं गोडी त्याची ।
सेवितां जीवाची आस पूरे ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे वृक्ष परिपूर्ण झाला ।
बीज रुढला जाणीवेचा ॥४॥

८२३
धांवत धांवत आलों नयनांजनीं ।
प्रकाश दिनमणी उणा वाटे ॥१॥
निशी दिवस दोन्हीं नाहीं जेथ बारे ।
अर्धमात्रेवरी लक्ष ठेवीं ॥२॥
अक्षय अक्षर क्षरविरंहीत साजे ।
ज्ञानाचे जें ओझें चालेचीना ॥३॥
ज्ञानदेव चक्षु झाला परेवरी ।
यापरती बरोबरी नाहीं बापा ॥४॥

८२४
अंजनाचें अंजन सदोदीत पाहिलें ।
पाहाणें होऊनी ठेलें सर्वाठायीं ॥१॥
आतां बोलाबोली नको बा आणिक ।
बिंदु तो नि:शंक ब्रह्म रया ॥२॥
अनुहात उन्मनी म्हणोनी व्यर्थ काय ।
मुखीं धरी सोय ब्रह्मरंध्री ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे न बोले आणिक ।
डोळीयांची वाल पाहतांची ॥४॥

८२५
अकार उकार मकार ओंकार ।
प्रणव हा साकार सुरेख रे ॥१॥
सुरामात्र मसार योगी ध्याती देहीं ।
निरंजन पाहीं ब्रह्म तेची ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे देह झालें देव ।
प्रणवची शिव अनुभवें ॥३॥

८२६
पाणियाचें मोतीं ज्योती वसे जेथ ।
महाकारण साद्यंत पाहा तुह्मीं ॥१॥
जागृति स्वप्न सुषुप्ति जेथें उध्दव तीचा ।
योगी राम ज्याचा अधिकारी ॥२॥
गोल्हाटाचे मुळीं ज्ञानदेव बैसला ।
सहस्त्रदळीं शोभला काळा बाई ॥३॥

८२७
सकार हकारीं नाडी दिसती कैशा ।
उलटल्या दशदिशा अमुपचि ॥१॥
सूक्ष मूळ सर्व बीजाचा उध्दव ।
हाची अनुभव देहामध्यें ॥२॥
समान जैसा अर्क स्थिरचर एकला ।
आत्मा हा संचला तैशा परि ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे याहुनी आणिक ।
बोलाचें कवतुक जेथ नाहीं ॥४॥

८२८
दिव्यरुप चक्षु कैशापरि झाला ।
ठसा हा उमटला कवण्यापरी ॥१॥
चहुं देहांचा वर्ण अवर्ण देखिलें ।
विश्व म्यां पाहिलें तयामध्यें ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे सर्वाचे जें मूळ ।
सत्रावी केवळ शुध्दरुप ॥३॥

८२९
काळा पुरुष तो हा गगनांत जो नांदे ।
अनुभवाच्या भेदें भेदला जो ॥१॥
भेदून अभेद अभेदूनी भेद ।
सच्चिदानंद जेथ नाहीं ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे तेथें अक्षय राहिला ।
आत्मा म्यां पाहिला या दृष्टिसी ॥३॥

८३०
विश्व ब्रह्म भासे ऐक्य येतां देहीं ।
अनुहातीं पाहीं अपार नाद ॥१॥
देखिला परी संयोगें व्यापला ।
विश्व तरीच झाला बाईयानो ॥२॥
पिंड ब्रह्मांडाचा विस्तार विस्तारला ।
माझा मीच झाला कोणकरी ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे या अर्थाची सोय ।
धरी माझी माय मुक्ताबाई ॥४॥

८३१
गुजगुजीत रुप सावळे सगुण ।
अनुभवितां मन वेडें होय ॥१॥
भ्रमर गुंफा ब्रह्मरंध्र तें सुरेख ।
पाहतां कवतुक त्रैलोकीं ॥२॥
आनंद स्वरुप प्रसिध्द देखिलें ।
निजरुप संचलें सर्वा ठायीं ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे या सुखाची गोडी ।
अनुभवाची आवडी सेवीं रया ॥४॥

८३२
सहस्त्र दळ बिंदु त्यांत तेज दिसे ।
तें हो काय ऐसें सांगा मज ॥१॥
जेथ नाम रुप वर्ण नाहीं बारे ।
तें हें रुप बारे चैतन्य बा ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे अनुभवाची खूण ।
जाणे तो सुजाण अनुभविया ॥३॥

८३३
कोणाचे हें रुप देह हा कोणाचा ।
आत्माराम साचा सर्व जाणे ॥१॥
मीतूं हा विचार विवेकें शोधावा ।
गोविंद हा ध्यावा याच देहीं ॥२॥
ध्येये ध्याता ध्यान त्रिपुटीं वेगळां ।
सहस्त्रदळीं उगवला सूर्य जैसा ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे नयनातींल रुप ।
या नांव चितपद तुम्ही जाणा ॥४॥

८३४
डोळियांत डोळा काळियांत काळा ।
देखण्या निराळा निळारुप ॥१॥
ब्रह्म तत्त्व जाणे ज्योतिरुपें सगळा ।
ज्योतीही वेगळा ज्योती वसे ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे देवा ऐसी ज्योती ।
अर्थमात्रा उत्पत्ति सर्वाजीवां ॥३॥

८३५
सदगुरु निवृत्ति दिसतो घनदाट ।
सुषुप्तीचा घांट वेधतांची ॥१॥
आत्मामाया शिव शक्तीचे हें रुप ।
दिसतें चिद्रुप अविनाश ॥२॥
ज्ञानदेव चढे ऐसी वाट देख ।
आकाशीं असे मुख तिचें कैसें ॥३॥

८३६
परेचे शिखरावरी वस्ती माझी झाली ।
समरसें विराली मज माजी ॥१॥
आत्मदशे योगी लक्ष लाविती देहीं ।
ब्रह्मरंध्रु पाहीं सतपद तें ॥२॥
अणुरेणु शून्य गगना तेजें दिसे ।
निरंतर वसे निरंतर ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे वृत्ति सहस्त्रदळीं लावा ।
मसुरा मात्रा बरवा ध्यायी जाई ॥४॥
८३७
नासिकाचा प्राण कोणीं मार्गी येत ।
नाद दुमदुमित अनुहातीं ॥१॥
इडे पिंगळेचा ओघ सैरां दिसतसे ।
त्यावरी प्रकाशे आत्मतेज ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे अष्टांग योगीया ।
साधितो उपाया याची मार्गे ॥३॥
८३८
प्रणवाचे भेद उकलावें देहांत ।
चंद्राची मी मात सांगतसें ॥१॥
सहस्त्र दळावरी तेज शुध्द असे ।
त्या तेजे प्रकाशे चंद्र बापा ॥२॥
उन्मनीचे ध्यासें सहस्त्रदळ गाजे ।
पश्चिम मार्गी बीजें दोन असती ॥३॥
लक्ष लावी ज्ञानदेव एकलाची ।
शुध्द ज्योती तोचि जाणे एक ॥४॥
८३९
मन हें लावा हें सालयीं निरुतें ।
सहस्त्रदळा वरुतें परे जवळी ॥१॥
अनुहात नाद ब्रह्मस्थानीं असे ।
तेथें रुप कैसें सांगा मज ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे स्वरुप जो जाणे ।
त्यासी शरण होणें अनन्य भावें ॥३॥
८४०
महावाक्यार्थ तें शून्य कैसें बापा ।
सत्त्वर नयनीं पहा आत्मप्रभा ॥१॥
प्रभा शीत उष्ण दोहीचेही सार ।
प्रणव हा सारासार आरुता रया ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे सोपानातें ऐसें ।
निराकार असे अकारेसी ॥३॥

८४१
दशमद्वार अग्रशून्य सूक्ष्म गगनीं ।
जेथ आसे उन्मनी निखिल रुपे ॥१॥
द्विविध भाग पिंडी द्विविध ब्रह्मांडी ।
या तीं पडीपाडीं ब्रह्मरंध्रीं ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे शून्यांतील रुप ।
अनंत ब्रह्मांणे जेथ आहाती ॥३॥

८४२
जडांतील शुध्दांश कौतुकें रिघाला ।
निवृत्तीने दाविला कृपा करुनी ॥१॥
अनुहात भेद दाविला कृपनें ।
सर्व हें चैतन्य गमलें तेव्हां ॥२॥
ज्ञानदेव नमनीं निवृत्तीचे पदीं ।
आनंद ब्रह्मपदीं एक झाला ॥३॥

८४३
नवा आंत ओवरी औठपिठा जवळी ।
शून्यातीत काळी सुकुमार ॥१॥
अंगुष्ट पर्वार्ध मसुरा मात्र दीर्घ ।
उन्मनीचा मार्ग तेच ठायीं ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे पर्वार्धातील नीर ।
सर्व हें साचार विश्व दिसे ॥३॥

८४४
भ्रुवामध्यें तेज चंद्रसूर्यविरहित ।
आदी मध्य अंत संचलेंसे ॥१॥
तुर्यारुपें ते सुषुम्ना प्रकाशली ।
नवविध अमृतजळीं तया तेजा ॥२॥
ज्ञानदेव वदे अष्टांग योग साध ।
पावाल ब्रह्मपद याचा भेद ॥३॥

८४५
पश्चिम मार्गी खूण बीजें दोन साजिरीं ।
अविनाश ओवरी योगीयांची ॥१॥
त्रिकूट श्रीहाट चंद्रसूर्य जाणा ।
पश्चिम मार्गी खूण याची की रे ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे बीजे दोन बापा ।
पाहें आत्मरुपा तेथे बा रे ॥३॥

८४६
इडा वाम दक्षिणे पिंगला ।
दोहींत या कळा ब्रह्मस्थानीं ॥१॥
प्रणव सैरा बापा धांवे अवघड वाटे ।
रीघा नवपाटे जीव जीवना ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे स्वरुप जो जाणे ।
त्यासी शरण होणें अनन्य भावें ॥३॥

८४७
प्रणवासी रुप नाहीं कांही छाया ।
दशवे द्वारीं मूळमाया असे कीं रे ॥१॥
सहस्त्रद्ळीं वृत्ति लावितां नि:शंक ।
मनासीं भवासी ऐक्यता तेथें ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे या परतें नाहीं ।
बोलण्याची सोयी अनुभव जाणे ॥३॥

८४८
प्रणवच देह देह हा प्रणव ।
कल्पनेचा भाव कल्पूं नये ॥१॥
अंजनाचें सार तेंच देह बा रे ।
आत्मा परिपूर्ण सारे पाहती ज्ञानी ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे प्रणव माझा पिता ।
अक्षर तेच माता याच भेदें ॥३॥

८४९
पश्चिममार्ग बापा प्रणव कीं दे सांग ।
जेथें असे महालिंग तेजोमय ॥१॥
चंद्रांतील जल ते सत्रावी केवळ ।
नादबिंदा कल्होळ गर्भी झाला ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे देह हा दुर्लभ ।
त्रैलोकीं सुलभ भजनाचा ही ॥३॥

८५०
प्रणवाचें आकाश असे सर्वावरी ।
आकाशीं भरोवरी प्रणवाची ॥१॥
प्रणव जें गुह्य ऋषि योगीयांचे ।
सर्वावरिष्टा साचें वेद आज्ञा ॥२॥
एक वेदांत सिध्दांती प्रणव तो तत्त्वता ।
ज्ञानदेव वक्ता सांगतसे ॥३॥

८५१
प्रणवाचें रुप कोणें देहें देखिलें ।
निवृत्तिनें दाविले याच देहीं ॥१॥
सकार हकार तुर्या उन्मनी भेद ।
अभेदुनी भेद केले मज ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे प्रणवाची खोली ।
अक्षरीची बोली देह सार ॥३॥

८५२
अमृताची क्षीर ब्रह्मांडभुवनीं ।
पाहाती त्रिभुवनीं नवल झालें ॥१॥
नाद विंदा भेटी झाली कवण्या रीती ।
शुध्द ब्रह्म ज्योती संचलीसे ॥२॥
प्रकृति पुरुष शिव शक्ती भेद ।
त्याचे शरीरीं द्वंद देह जाणा ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे पिंडी शोध घ्यावा ।
ब्रह्मांडी पाहावा ब्रह्म ठसा ॥४॥

८५३
प्रणवाची शक्ती शिव प्रणवची ।
क्षर अक्षर साची प्रणव ते ॥१॥
त्रिकूट श्रीहाट गोल्हाट ब्रह्मरंध्र ।
प्रणव निरंतर ऐक्य झाला ॥२॥
ज्ञानदेव आपण प्रणव झाला आधीं ।
ध्याता ब्रह्मपदीं प्रणवची ॥३॥

८५४
स्थावर जंगम प्रणव प्रसवला ।
आत्मा स्वय संचला प्रणवा ठायीं ॥१॥
अवस्था भुक्ती मुक्ती प्रणवची जन्मता ।
अर्धमातृके परता प्रणवची ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे प्रणवाचे ठायीं ।
प्रणवीं प्रणव पाहीं निराळा तो ॥३॥

८५५
शिवशक्तीचा भेद अर्धनारी पुरुष ।
याचा हा सौरस आणा चित्ता ॥१॥
जागृति स्थूळ तुर्या महाकारण ।
हेचि कीर खुण तेझे ठायीं ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे कैसे हें जाणिजे ।
देही नाद गाजे परेवरी ॥३॥

८५६
निळावर्ण ब्रह्मरंध्र येकनिकें ।
पहा माझे सखे भाविक हो ॥१॥
उन्मनि सदैव वसे अक्षय पंथें ।
लाउनियां चित्त तया ठायीं ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे यापरती खूण ।
नाहीं ऐसी आण वाहातसें ॥३॥

८५७
आकाश हें असें माझें शिर बापा ।
कर्ण दिशा चिद्रूपा नाद उठती ॥१॥
आधारापासूनी सहस्त्रदळावरी ।
नि:शब्द निरंतरी नारी एक ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे अनुभव ऐसा जेथें ।
तोचि जीवन्मुक्त संत योगी ॥३॥

८५८
अग्नीचे पोटीं पुरुष उध्दवला अवचट ।
सत्रावी लंपट निशिदिनीं ॥१॥
आधार नाहीं जेथ निराधार वर्तती ।
निराधार न म्हणती आपणा लागीं ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तीने दाविलें ।
या नयनीं पाहिलें अविनाश ॥३॥

८५९
सत्रावीचे गांवी शून्याचा विस्तार ।
प्रणव निराकार सदैव असे ॥१॥
पश्चिम पूर्व असे शुक्ल कृष्ण नारी ।
दैवी आणि आसुरी वेगें शोधा ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे अर्धमात्र कोणती ।
मसुरा मात्रा आहे ती दोन्ही भाव ॥३॥

८६०
सहस्त्रदळ साजिरें नयनाचे शेजारी ।
अर्ध मातृका अंतरी चिन्मय वस्तू ॥१॥
ॐकार नादीं कीं नाद ॐकारीं ।
दैवीं निरंतर प्रणवीं पहा ॥२॥
मकार अर्धमात्रा शून्याचा निश्चय ।
आत्मा एक असे स्वयें रया ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे कैवल्याचा दाता ।
कोण पत्री हे कविता नाहीं ऐसी ॥४॥

८६१
स्थूलदेह सूक्ष कारण तिसरा देह ।
चौथा महाकारण देह ऐक बापा ॥१॥
औट पीठाचे दरीं कर्पूर वर्णावरी ।
शामाचे अंतरी महाकारण ॥२॥
महाकारणीं आतुला लक्षाचा पुतळा ।
उन्मनी हे कळा दैवी वरी ॥३॥
सहस्त्रदळ तेंच कीं आन नाहीं ऐसें ।
महा तेज वसे ज्याचे आंत ॥४॥
पश्चिम मार्ग तेथुनी ऊर्ध्व उंच गगनी ।
जेथें एक कामिनी एकलीच ॥५॥
मार्ग नहीं तेथ कोणे रीती जावें ।
सुषम्नेवरी वळघावें सामर्थेसी ॥६॥
तेथूनी ऊर्ध्व छिद्र मुंगी नेत्रातुल्य ।
त्यांतून उडणें भले चपलत्त्वेंसी ॥७॥
जडतां वळंघितां बरी नारी आपण एक ।
रनानारी नपुंसक एक रुप ॥८॥
ज्ञानदेव म्हणे जो उडनी जाय तेथ ।
परब्रह्मीचि मात तोचि जाणे ॥९॥

८६२
सहस्त्रदळ ब्रह्मरंध्र एके नेत्री देखे ।
देखणा पारुखे ते ठायीं बा ॥१॥
नादीं नाद भेद भेदुनी अभेद ।
पश्चिम मार्गी आनंद देखुनी राहें ॥२॥
मन पवन निगम आगम सुरेख ।
आधार सहस्त्रदळ देख देहीं नयनीं ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे डोळां हा प्रणव ।
निवृत्तीनें अनुभव मज दिधला ॥४॥

८६३
सगुण देह बापा निर्गुण माझें शीर ।
हा तो भेदाकार कैशापरी ॥१॥
दैवी आसुरी पूर्व पश्चिम मार्ग किरे ।
शून्यांतील सारे चराचर हें ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे भेद ऐक गुरुपुत्रा ।
नयनीं अर्धमात्रा सर्व जन ॥३॥

८६४
अनुहत ध्वनी वरि चंद्रमा वर्तुळ ।
तेजाचे उमाळे अनंत तेथें ॥१॥
ब्रह्मशिखरीं निराळ्या मार्गावरी ।
अविनाश कर्णकुमारी एकलीच ॥२॥
तेथुनी महाद्वार उन्मनीचें वर्ता ।
त्यावरी चढता रीग नसें ॥३॥
अणुचें जै अग्र ऐसा तेथ मार्ग ।
औटपीठीं सवेग जावें वरी ॥४॥
पंचदेव तेथें एकरुपां देखती ।
औटपीठीं वसती आरुते तेही ।
तयाचेही वर रश्मिअग्रामधुनी ।
शुध्द ब्रह्म निर्वाण असे तेथ ॥६॥
ज्ञानदेव म्हणे ब्रह्मांडींचा अंत ।
नाही ऐसी मात बोलतसे ॥७॥

८६५
आत्माराम देखे सहस्त्रदळावरी ।
उन्मनी हे पाहीं आरुते तेहीं ॥१॥
चक्षुचे अंतरी चक्षु देखे पूर्ण ।
हेचि कीरे खुण तुझें ठायीं ॥२॥
मी ब्रह्म सोई ज्ञानपद तें साजिरें ।
ते ठायीं निर्धारें तुझा तूंचि ॥३॥
बाप रखुमादेवीवरा तुझा तूं आपण ।
सर्व हें चैतन्य तुझे ठायीं ॥४॥

८६६
शून्याचें भुवनी स्वरुप अविनाश ।
प्रणवीं पुरुष दिसतसे ॥१॥
निळा रंग देखें सर्वाचे देखणीं ।
चैतन्य भुवनीं समरस ॥२॥
ज्ञानदेवा ध्यान सच्चिदानंदाचें ।
सर्व ब्रह्म साचे येणें येथें ॥३॥

८६८
सत्त्व रज तम शुध्द सत्त्व चौथा ।
निर्गुणी गुणापरता बाईयानो ॥१॥
स्थूळ देह सूक्ष्म कारणाचे वरी ।
महाकारण सरी चौथा देह ॥२॥
कैवल्य देह तो ज्ञानदेवें पाहिला ।
पहाणें होऊनी ठेला चराचरी ॥३॥

८६९
आत्मा पूर्णपणीं लक्ष सोहं स्मरणीं ।
लक्षासी उन्मनी आणा बारे ॥१॥
नरदेहाचें सार्थक सदगुरुचरणीं ।
महाकारणासरी चौथा देह ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे सदगुरुकृपेचें ।
नित्यानित्य क्रृपें शोध करा ॥३॥

८७०
स्वरुपाचें ध्यानीं निरंजन पाहिलें ।
डोळ्यानें दाविलें चराचर ॥१॥
आतां माझें नयन नयनीं रिघों पाहे ।
नयना नयनीं राहे नयनची ॥२॥
ज्ञानदेवा नयन निवृत्तिने दाविला ।
सर्वा ठायीं झाला डोळा एक ॥३॥

८७१
नयनांतील रुप जो हें देखे पुरुष ।
त्याचे चरणीं वास असे माझा ॥१॥
नयनांतील ज्योती देखे गुह्यभावें ।
त्याचें स्वरुप भावें वंदावें गा ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे नयनांतील शून्य ।
देखे तोची धन्य भाग्यवंत ॥३॥

८७२
डोळा माझा बाप त्रिभुवना परता ।
जो देखे मुक्तता तोचि लाहे ॥१॥
जीव जंतु कृमी मुंगी नेत्रामध्यें ।
वास्तव्य गोविंदे केलें पाहा ॥२॥
ज्ञानदेवाचें बोल उघड निर्मळ ।
जान्हवीचें जळ स्थिर वाहे ॥३॥

८७३
नयनाचे आंगणीं तुर्येचा प्रकाश ।
उन्मनी उल्हास तयावरी ॥१॥
श्वेत शाम कळा प्रकाश आगळा ।
स्वयंज्योति बाळा लक्ष लांवी ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे कैसे हे नयन ।
चैतन्याची शून्य आन नाहीं ॥३॥

८७४
रक्तवर्ण स्थूळ श्वेत हें सूक्ष्म ।
कारण तें श्याम ऐसें देखा ॥१॥
निळावर्ण देह महाकारण साजिरा ।
ज्योतीचा मोहरा अलक्ष लक्ष्मी ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे सर्व हें चैतन्य ।
मन हेंची धन्य धन्याचेनी ॥३॥

८७५
औट पिठावरी निरंतर देश ।
तेथ मी जगदीश असे बाई ॥१॥
त्रिकुटाचा फेरा टाकीला माघारा ।
अर्धमात्रेवरा वरी गेलों ॥२॥
अर्धनारी पुरुष एकरुप दीसे ।
तेची ब्रह्म ऐसें जाण बाई ॥३॥
ज्ञानदेवी शून्य नयनी देखिलें ।
सर्वत्रीं संचलें शून्य एक ॥४॥

८७६
ब्रह्मज्ञानी पुरुष तोचि ओळखावा ।
नयनांजनीं पाहावा ब्रह्मठसा ॥१॥
देखतसे देहीं द्वैत भेदातीत ।
तोची धन्य संत माझे मनीं ॥२॥
त्याचे चरणोदकीं जान्हवी पवित्र ।
सहस्त्रदळावर लक्ष ज्याचें ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे ऐशा योगीयाला ।
देखतां तयाला नमन माझें ॥४॥

८७७
निशी दिवस दोघे लोपलें तें ठायीं ।
निरंजन ते ठायीं लक्षुनी पाहा ॥१॥
रवी शशी ज्याचें तेजें प्रकाशले ।
नवल म्यां देखिलें एक तेथें ॥२॥
नारी पुरुष दोघे एक रुपें दिसती ।
देखणें पारुखे तया ठायी ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे शि तेचि शक्ती ।
पाहातां व्यक्तीं व्यक्त नाहीं ॥४॥

८७८
चैतन्य तें दिसें उघडेया डोळां ।
नयनाचा सोहळा निवृत्ति जाणे ॥१॥
मसुरांतील सूक्ष्म अनुभवें दिसे ।
तेथ तेज असे कवण्या रीती ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे ऐसे तेथे तेज ।
असे गुजगुजीत निर्मळ तें ॥३॥

८७९
आकाशाचे ठायीं चंद्र सूर्य तारा ।
सूक्ष्माचा फेरा सर्वा ठायीं ॥१॥
बिंदुस्थान तेथें ब्रह्मरंध्र ज्योती ।
तेथे योगी वसती दिवस रात्र ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे सर्वची हें शून्य ।
वस्तु परी पूर्णं सर्वाठायीं ॥३॥

८८०
अखंड तमासा डोळा देख निका ।
काळा निळा परिवा बाईयानो ॥१॥
सदोदीत नयनीं नयन हारपे ।
निळ्याचे स्वरुपें मनीं वसो ॥२॥
अकरा वेगळें नाहीं बा आणिक ।
माझे नेत्रीं देख शुध्द ज्योती ॥३॥
ज्ञानोबाची वाणी पूर्ण रुपी घ्यावी ।
देहींच पाहावी आत्मज्योती ॥४॥

८८१
शून्याचा उदभव सांगतों या बोला ।
औटापिठीं वहिला सूक्ष्म मार्ग ॥१॥
मनपुराचे वरी द्वादश आंगुळें ।
तयावरी गेले अव्हाटेने ॥२॥
आतां तया सदनीं उफराटें मार्गे ।
वळंघिता सवेग पश्चिम पंथीं ॥३॥
पश्चिमपंथीं नाडी घोष वाहे जीचा ।
तेथुन ध्वनीचा विस्तार गा ॥४॥
ध्वनीचेंही वरी शुध्द तेज असे ।
चंद्रमा प्रकाशे तेच ठायीं ॥५॥
चंद्राचे वरी एक निराळाच मध्य ।
स्त्रियेचें निजबोधें निजरुप ॥६॥
निखिल जें तेज ज्याचेनी अमृत ।
जीववी देहींत देह दैव ॥७॥
औटापिठातळीं सर्व तें दीसे ।
सूर्य हा प्रकाशे तेच ठायीं ॥८॥
ज्ञानदेव म्हणे मज त्रिकुटाची गोडी ।
धरितां आवडी ब्रह्म लाभे ॥९॥

८८२
आतां औटपिठींचा मार्ग एक बाई ।
निशिदिनीं पाहीं शोध करा ॥१॥
औटहात प्रमाण सत्य कीं हे जाण ।
त्यांतील जें स्थान ऐकें एक ॥२॥
महालिंग स्थान टाळू एके संधीं ।
तेथें एक सिध्दि तेजोमय ॥३॥
मार्ग तेथ परतले दोहीं भागीं ।
पश्चिमीं महालिंगी मार्ग ऐसा ॥४॥
सत्रावीचे शिखरीं मार्ग एक गेला ।
तो म्यां देखियेला याच देहीं ॥५॥
महालिंगीं मार्ग अंत नाहीं ज्याचा ।
शोध करितां वाचा कुंठीतची ॥६॥
ज्ञानदेव म्हणे हा विचार पाहा ।
जाणता दाविता विरळा एक ॥७॥

८८३
आकाशाचें अंतीं प्रणवाचें गुज ।
निरंजन बीज साधूं पाहाती ॥१॥
सद्रूप चिद्रूप अद्वय एक कळा ।
संसारीं वाहिला निर्विकार ॥२॥
प्रणवीं बीज अणुरेणु आंत ।
दशमद्वाराची मात अपूर्व बा रे ॥३॥
बापरखुमादेवी प्रणवे निखिळ ।
शब्दाचें पाल्हाळ प्रणवीं रीघे ॥४॥

८८४
आत्माराम नयनीं निरखुनी देखिला ।
निळा रंग ओतीला आदी अंती ॥१॥
गोल्हाट त्रिकूट ब्रह्मरंध्रीं वस्तु ।
तुर्येची ऐसी मातु याच ज्ञानें ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे सर्वा अंतरीं तुर्या ।
निवृत्ती योगी वेगीं गुज बोले ॥३॥

८८५
तुर्येमध्यें माझा अखंड रहीवास ।
निवृत्ति म्हणे अविनाश तूर्या करी ॥१॥
स्थुळदेह निमतां सूक्ष्म उरतां ।
कारणीं हारपतां कैसें झाले ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे महाकारणीं नांदे ।
निवृत्तीने आनंदे दाखविलें तें ॥३॥

८८६
शास्त्रार्थाची वाणी निरंजणी दीसे ।
औटपिठीं वसे निर्विकार ॥१॥
अहं सोहं मग ॐकाराचे देठीं ।
अहंतेचे शेवटीं सोहं वस्तू ॥२॥
सोहं वस्तु निळी अहं गेलीया ।
आनंद झालीया महाकरणीं ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तीची आण ।
या वेगळी खूण आणिक नाहीं ॥४॥

८८७
मीच माझा डोळा मीच शून्यांत निळा ।
माझा मी वेगळा तयामध्यें ॥१॥
उफराटी दृष्टी लावितां नयनीं ।
ते दृष्टीची वाणी किंचित ऐका ॥२॥
उफराटी दृष्टि देखे उन्मनीवरी ।
तेव्हां निर्विकारी मीच मग ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे देहा डोळां दिठी ।
पाहातां सर्व सृष्टि निवृत्ती एका ॥४॥

८८८
सत्त्व रज तम त्रिगुण तें ब्रह्म ।
अर्धमात्रा नि:सीम ॐकार हा ॥१॥
सहज हा प्रणव सर्वातीत साजे ।
मीपणास तेथ ठाव नाहीं ॥२॥
अक्षर कूटस्थ सर्वातीत असे ।
अक्षर अविनाश ऐसें जाणा ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे सर्वाचे शेवटीं ।
अविनाश दृष्टी असे कीं रे ॥४॥

८८९
तूर्या तें महाकारण नाहीं नाहीं जेथें ।
दर्शनाचे मतें माझा मीच ॥१॥
गोल्हाट त्रिकूट श्रीहाटातीत ।
महाकारणाची मात जेथ नाहीं ॥२॥
क्षर अक्षर अनाक्षर नाहीं ।
कूटस्थ सर्वही प्रसवला ॥३॥
ज्ञानदेव म्हणे ऐसें हें पाहातां ।
निवृत्तीनें तत्त्वता कथनी केली ॥४॥

८९०
सुनीळ जें ब्रह्म बिंब सत्रावीचें ।
विश्वरुप चैतन्य महाकारणीं ॥१॥
ब्रह्मज्योतीचिये प्रकाशें करुनी ।
देखे त्रिभुवनीं एक वस्तु ॥२॥
ज्ञानदेव म्हणे ज्यीतीची जे ज्योती ।
ब्रह्मरंध्री वस्ती परमात्मयाची ॥३॥
८९१
महा तेजा आंत बिंदू कोणे परी ।
उष्ण तेजा माझारीं साक्ष पाहा ॥१॥
कुंडलनी उर्ध्वमुखें अग्नी सोडी ।
तयाची हे जोडी संत जना ॥२॥
ज्ञानेश्वर म्हणे आत्मयातें जाणे ।
सुनिळ अनुभवणें निवृत्ती पाहा ॥३॥
८९२
ऐका हा शेवट अभंगमाळा झाली ।
तूर्या हेच आली प्रत्यया गा ॥१॥
तूर्या तेचि उन्मनी क्षर तें अक्षर ।
निर्गुण साकार ऐसें देखा ॥२॥
देह तें विदेह महाकारण ब्रह्म ।
हें निश्चयाचें वर्म ऐसें जाणा ॥३॥
कनक तेंची नग समुद्र तरंगीं ।
देह हा सर्वागीं ब्रह्म जाणा ॥४॥
अभंगा शेवट जाणे निवृत्ति एक ।
त्यानें मज देख कृपा केली ॥५॥
मूर्खासी हा बोध सांगों नये बापा ।
अभंग कृत्याचा लेश नसो हातीं ॥६॥
ज्ञानदेव म्हणे हें कृत्य हातां नये ।
माय देऊं नये कोणासही ॥७॥
८९३
होय सौरी आतां उघडा घाली माथा ।
परपुरुषीं रमल्या बाई त्याची पतिव्रता ॥१॥
कर्मेवीण सौरी झाले आले संतापाशी ।
ज्ञान डौर घेऊनि करीं लिंग देह नाशी ॥२॥
रांडव राहूं नका बाई पाहुनि करा वर ।
तेचि तुम्ही सुखी व्हाल आह्यव मरण बर ॥३॥
रांडवा ज्या ज्या मरती बाई त्यासी नाना योनी ।
स्वामी करुनि सूखी होई खुंटती येणीं जाणीं ॥४॥
निवृत्तीप्रसादें ज्ञानदेव बोले ।
स्वामी करुनी सुखी होई निजानंदीं डोले ॥५॥

८९४
कैसे बोटानें दाखवूं तुला ।
पाहे अनुभव गुरुच्या मुला ।
नको सोडूं देठीच्यां मुळा ।
सोडी अंजुळी आपुल्या कुलारे ॥१॥
ज्या ठायीं चळना ढळ ।
विश्व जयाचें सत्तेनें खेळ ।
अणुरेणु व्यापक सकळ ।
तेथें चळ ना अचळरे ॥२॥
जेथें डोळिया दृष्टि पुरेना ।
तेथें वृत्तीचें कांही चालेना ।
तेथें बुध्दीचा रीघ होईना ।
तेथें मनाची धांव पुरेना गा ॥३॥
काय पहाशी तूं भोंवतें ।
येतां जातां जवळी असते ॥
तुझ्या पायाखालीं तुडवतें ।
तुझ्या डोळ्यामध्यें दिसतें गा ॥४॥
ही खुण त्त्वां ओळखुनी घ्यावी ।
गुरुपुत्रा जाउनी पुसावी ।
तो नेऊनी तुला दाखवी ।
सोय सांगितली ज्ञानदेवी गा ॥५॥

८९५
जोहार माय बाप जोहार ।
मी कृष्णाजी घरंचा पाडेवार ।
त्याचे घरांतला सर्व कारभार ।
माझे शिरावर की जी माय बाप ॥१॥
कामाजी बाजी हुद्देदार ।
तेणें रयतेचा केला मार ।
रयत फार नागविली की जी माय बाप ॥२॥
क्रोधाजी बाबा शेखदार झाले ।
त्याजकडे हुजूरचें काम आलें ।
तेणें कामाजीचें छळण केलें की जी माय बाप ॥३॥
मनाजी बखेडा झाला ।
गांव सगळा नाशिला की जी मायबाप ॥४॥
बुधाजी पाटील कायापूरचे ।
ममताईचे हाताखालचे ।
त्यांत जीवाजी भुलले की जी माय बाप ॥५॥
या उभयतांचा विचार वागला ।
त्यामुळें आम्हांस राग आला ।
बुधाजी आवरी आपल्या पोराला की जी माय बाप ॥६॥
सदगुरुचा मी पाडेवार ।
निवृत्तीशीं असे माझा जोहार ।
ज्ञानदेवा सफळ संसार झाला की जी माय बाप ॥७॥

८९६
काय सांगू तूतें बाई ।
काय सांगू तूतें ॥ध्रु०॥
जात होते यमुने पाणिया वातत भेतला सावला ।
दोईवल तोपी मयुल पुछाची खांद्यावरी कांबला ॥१॥
तेणें माझी केली तवाली मग मी तिथुन पलाली ।
पलतां पलतां घसलून पलली ।
दोईची घागल फुतली ॥२॥
माझे गुलघे फुतले मग मी ललत बथले ।
तिकुन आले शालंगपानी मला पोताशीं धलिलें ॥३॥
मला पोताशीं धलिलें माझें समाधान केलें ।
निवृत्तीचे कृपें सुख हें ज्ञानदेवा लाधले ॥४॥

८९७
मन हें धालें मन हें धालें पूर्ण विठ्ठलचि झालें ।
अंतरबाह्य रंगुनि गेलें विठ्ठलची ॥१॥
विठ्ठल म्हणतां हरलें पाप पदरीं आलें पुण्य माप ।
धाला दिनाचा मायबाप विठ्ठलची ॥२॥
विठ्ठल जळीं स्थळीं भरला ठाव कोठें नाहीं उरला ।
आज म्या दृष्टीनें पाहिला विठ्ठलची ॥३॥
ऐसा भाव धरुनी मनीं विठ्ठल आणिला निजध्यानीं ।
अखंड वदो माझी वाणी विठ्ठलची ॥४॥
तो हा चंद्रभागे तीरा पुंडलिकें दिधला थारा ।
बापरखुमादेवीवरा जडले पायीं विठ्ठलची ॥५॥

८९८
हरिभक्त संत झाले हो अनेक ।
त्यामाजी निष्टंक कांही ऐक ॥१॥
शुक वामदेव शौनक नारद ।
अजामेळ प्रल्हाद बिभीषण ॥२॥
ध्रुव पराशर व्यास पुंडलिक ।
अर्जुन वाल्मिक अंबरीष ॥३॥
रुक्मांगद भीष्म बगदालभ्यसूत ।
सिभ्री हनुमंत परिक्षिती ॥४॥
कश्यपादि अत्री गौतम वशिष्ठ ।
भारव्दाज श्रेष्ठ मार्कंडेयो ॥५॥
बळी कृपाचार्य इंद्र सूर्य चंद्र ।
ब्रह्माआदि रुद्र पूर्ण भक्त ॥६॥
सर्वांचा एक आहे मी किंकर ।
म्हणे ज्ञानेश्वर वैष्णवांसी ॥७॥

८९९
तूं विटेवरी सखये बाई हो करी कृपा ।
माझें मन लागो तुझ्या पायीं हो करी कृपा ।
तूं सावळे सुंदरी हो करी कृपा ।
लावण्य मनोहरी हो करी कृपा ।
निजभक्ता करुणा करी हो करी कृपा ॥१॥
पंढरपुरीं राहिली ।
डोळा पाहिली ।
संतें देखिली ।
वरुनी विठाई वरुनी विठाई ।
सच्चिदानंद अंबाबाई हो करी कृपा ।
उजळकुळ दीपा ।
बोध करी सोपा ।
येउनी लवलाही येउनी लवलाही ॥ध्रु०॥
तुझा देव्हारा मांडिला हो करी कृपा ।
चौक आसनीं कळस ठेविला हो करी कृपा ।
प्रेम चांदवा वर दिधला हो करी कृपा ।
ज्ञान गादी दिली बैसावया हो करी क्रृपा ।
काम क्रोध मदमत्सर दंभ अहंकार ।
त्याचे बळ फार ।
सर्व सुख देई सर्व सुख देई ॥२॥
शुक सनकादिक गोंधळी हो करी कृपा ।
नाचताती प्रेम कल्लोळीहो करी कृपा ।
उदे उदे शब्द आरोळी हो करी कृपा ।
पुढें पुंडलिक दिवटा हो करी कृपा ।
त्याने मार्ग दाविला निटा हो करी कृपा ।
आई दाविली मूळपीठा हो करी कृपा ।
बापरखुमादेवीवरु ।
सुख सागरु ।
त्याला नमस्कारु ।
सर्व सुख देई सर्व सुख देई ॥३॥

९००
भगवदीता हेचि थोर ।
येणें चुके जन्म वेरझार ।
वैकुंठवासी निरंतर ।
भवसागर उतरेल ॥१॥
राम नाम सार धरी ।
तूंचि तारक सृष्टीवरी ।
त्याचेनि संगें निरंतर ।
भवसागर तरसील ॥२॥
व्यर्थ प्रंपच टवाळ ।
येणें साधिली काळवेळ ।
नाम तुझें जन्म मूळ ।
हें केवळ परिसावें ॥३॥
विक्राळ साधिलें नाम ।
दूर होतील विघ्न कर्म ।
साधितील धर्म नेम ।
हे पुरुषोत्तम बोलियले ॥४॥
तंव अनुष्ठान सुगम ।
साधिले सर्व सिध्दि नेम ।
क्षेम असेल सर्व धर्म ।
सर्वकाळ फळले ॥५॥
ज्ञानदेव कर्म अकर्ता ।
पावन झाला श्रीअनंता ।
सुखदु:खाचा हरी भोक्ता ।
सर्वकाळ आम्हा आला ॥६॥

९०१
व्यर्थ प्रपंच टवाळ ।
सार एक निर्मळ कृपा करी हरि कृपाळ ।
दीन दयाळ हरी माझा ॥१॥
क्षमा शांति दया रुपी ।
तोचि तरेल स्वरुपीं ।
नामें तरलें महापापी ।
ऐसा ब्रह्मा बोलिला ॥२॥
गीतेमाजी अर्जुनाशीं हरी सांगे साक्षी जैशी ।
जो रत होतसे हरिभक्ताशी ।
तो नेमेशी तरेल ॥३॥
ज्ञानदेव भाष्यें केले ।
गीता ज्ञान विस्तारलें ।
भक्ति भाग्यवंती घेतलें ।
भाष्येंकरुनी गीतेच्या ॥४॥

९०२
गुरु हा संतकुळीचा राजा ।
गुरु हा प्राणविसांवा माझा ।
गुरुवीण देव दुजा ।
पाहातां नाहीं त्रिलोकीं ॥१॥
गुरु हा सुखाचा सागर ।
गुरु हा प्रेमाचा आगर ।
गुरु हा धैर्याचा डोंगर ।
कदाकाळी डळमळीना ॥२॥
गुरु वैराग्याचें मूळ ।
गुरु हा परब्रह्म केवळ ।
गुरु सोडवी तात्त्काळ ।
गांठ लिंगदेहाची ॥३॥
गुरु हा साधकाशीं साह्य ।
गुरु हा भक्तालागी माय ।
गुरु हा कामधेनु गाय ।
भक्ताघरीं दुभतसे ॥४॥
गुरु घाली ज्ञानाजंन ।
गुरु दाखवी निज धन ।
गुरु सौभाग्य देउन ।
साधुबोध नांदवी ॥५॥
गुरु मुक्तीचें मंडन ।
गुरु दुष्टाचें दंडन ।
गुरु पापाचे खंडन ।
नानापरी वारितसे ॥६॥
काया काशी गुरु उपदेशी ।
तारक मंत्र दिला आम्हाशीं ।
बापरखुमादेवीवराशी ।
ध्यान मानसी लागलें ॥७॥

९०३
कानोबा तुझी घोंगडी चांगली आम्हांसी कां दिली वांगली ॥ध्रु०॥
स्वगत सच्चिदानंदें मिळोनी शुध्दसत्त्व गुण विणलीरे ।
षडगुण गोंडे रत्नजडित तुज श्याम सुंदरा शोभलीरे ॥१॥
काम कर्म अविद्या त्रिगुण पंचभुतांनी विणलीरे ।
रक्त रेत दुर्गंधी जंतु नरक मुतानें भरलीरे ॥२॥
षडविकार षडवैरी मिळोनि तापत्रयानें विणलीरे ।
नवाठायीं फाटुनी गेली ती त्त्वां आम्हांसि दिधलीरे ॥३॥
ऋषि मुनि ध्यातां मुखि नाम गातां संदेह वृत्ती विरलीरे ।
बापरखुमादेविवर विठ्ठले त्त्वत्पादी वृत्ति मुरलीरे ॥४॥
श्रीज्ञानेश्वरांची गाथा समाप्त
॥ पुंडलीक वरदे हरिविठ्ठल ॥



शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या
ref: transliteral

Leave a Comment

Your email address will not be published.