महती संताची

आनंदऋषीजी महाराज

जन्म

जैन धर्मियांचे आचार्य श्री आनंदऋषीजी महाराजांचा  जन्म श्रावण शुक्ल प्रतिपद २७ जुलै १९०० साली आपल्या महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातल्या पाथर्डी तालुक्यामधील चिचोंडी या गावी झाला. त्यांचे नाव नेमीचंद होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव देवीचंदजी गुगळे आणि आईचे नाव हुलसाबाई.  मोठ्या भावाचे नाव उत्तमचंदजी  होते. आनंदऋषीजी लहानपणासुनच पवित्र होतेत्यांचे गुरू रत्न ऋषीजी महाराज यांच्या कडून त्यांना लहानपनापासुनच आध्यात्मिक मार्गदर्शन मिळाले.

जीवन 

चिचोंडी या गावातील सेठ देवीचन्दजी यांच्या दोन पुत्रांपैकी हा धाकटा मुलगा नेमिचन्दजी, ज्याला त्याचे बालसवंगडी कौतुकाने गोटीराम म्हणून हाक मारीत असत. परंतु इतरांसाठी ते नेमिचन्दजीच होते. त्यांच्या मातोश्री हुलसाबाई या स्वभावाने अतिशय कोमल, मधुर आणि सात्त्विक होत्या. त्यांचे हेच गुण वारसा म्हणून नेमिचन्दजींना म्हणजेच पू. आनंदऋषीजी महाराजांना मिळाले होते. याच स्वभावातील सात्त्विकतेमुळे त्यांच्याकडून समाजाचे हित साधले गेले. आनंदऋषीजी महाराज यांच्या वडिलांचे त्यांच्या लहानपणीच निधन झाले; परंतु यांची आई हुलसाबाई ही फार कणखर स्त्री होती. पदरी लहान लहान दोन मुलं असताना तिने स्वतःच्या हिमतीवर मुलांचं चांगल्या तर्हेने पालन-पोषण केले. विशेष म्हणजे त्या संपूर्ण स्वावलंबी जीवन जगल्या आणि मुलांनाही त्यांनी तेच संस्कार दिले.
 
आनंदऋषीजी महाराज यांच्या वयाच्या सहाव्या वर्षापासूनच त्यांच्या बोलण्यातून ध्रुवाप्रमाणे दृढता व्यक्त होत असे. गायनाची ईश्वरी देणगी त्यांना प्राप्त होती. परंतु वडिलांच्या निधनानंतर मात्र त्या दुःखामुळे त्यांना एक प्रकारची विरक्तता आली. आईचा आग्रह असूनसुद्धा त्यांनी लग्न न करता आजीवन ब्रह्मचारी राहण्याचे ठरविले. १९७० मध्ये पूज्यपाद रत्नऋषीजी महाराजांच्या आशीर्वादाने त्यांनी दीक्षा घेतली आणि त्यादिवसापासून ‘आचार्य आनंदऋषीजी महाराज’ अशी त्यांची जगाला ओळख झाली.
 
संस्कृत, प्राकृत, हिदी, मराठी, राजस्थानी, उर्दू व इंग्रजी इत्यादि भाषांचा त्यांचा अभ्यास होता. त्यांनी समाजातील विविध संप्रदायींना संघटीत करण्याचे कार्य केले. त्यांच्या अलौकिक कार्याने ते श्रमण संघाचे प्रमुख मानले जाऊ लागले. त्यांनी सहयोगयुक्त सामाजिक जीवनाचा संदेश दिला. अनुशासन हे जबरदस्तीने नव्हे तर सहजभावाने असले पाहिजे असे त्यांचे मत होते. अद्ययावत विचारांच ‘ऋषी’ म्हणून त्यांचा लौकिक होता. सौम्य, शांत, विनम्र स्वभावाचे आचार्य आनंदऋषीजी महाराज सुसंस्कृत व चारित्र्यवान आणि ज्ञानतपस्वी व्यक्तिमत्त्वाने अखेरपर्यंत तळपत राहिले.

जैन संतपदाची दीक्षा

आनंदऋषीजी यांनी दहा वर्षांचे असताना जैन धर्माचा अभ्यास सुरू केला आणि वयाच्या १३व्या वर्षी, ७ डिसेंबर १९१३ रोजी (मार्गशीर्ष शुक्ल नवमी) अहमदनगर जिल्हातील मिरी या गावी दीक्षा घेतली, त्यावेळी त्यांना आनंदऋषीजी महाराज हे नाव देण्यात आले.

पहिले प्रवचन

आनंदऋषीजींनी पंडित राजधरी त्रिपाठी यांच्याकडून संस्कृत आणि प्राकृत शिकून १९२० साली अहमदनगर येथे पहिले प्रवचन दिले. संस्कृत, प्राकृत बरोबरच त्यांना मातृभाषा मराठी, इंग्लिश, उर्दू, फारसी, गुजराती, हिंदी या भाषा उत्तम येत होत्या. यांचे वक्तृत्व प्रभावी होते.

जैन धर्म प्रचार

आनंदऋषीजींनी पुढे रतनऋषीजींसोबत जैन धर्माच्या प्रचाराचे कार्य सुरू केले. रत्नऋषीजी महाराज यांच्या १९२७ साली अलिपूर येथील (संथारा व्रतपश्चात्‌) मॄत्यूनंतर आनंदऋषीजींनी त्यांच्या गुरूशिवाय हिंगणघाट येथे पहिला चातुर्मास केला.

आनंदऋषीजींची शिकवण

धर्म हा तोडण्यासाठी नाही, तर तो जोडण्यासाठी आहे हा मानवकल्याणाचा मूलमंत्र मानून सुमारे ७५ वर्षे देशभर भ्रमण करून हा संदेश त्यांनी दिला. भगवान महावीरांचे तत्त्वज्ञान हजारो वर्षे पोथ्यांत बंदिस्त होते, ते सर्वसामान्यांपर्यंत पोहचविण्याचे कार्य आनंदऋषीजींनी केले. जैन धर्मग्रंथ आणि अन्य धर्मांची शिकवण यांची सांगड हे त्यांच्या शिकवणुकीचे वैशिष्ट्य होते. त्यांनी अन्य धर्मांचा बारकाईने अभ्यास केला होता..त्यांच्या प्रवचनांमध्ये संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, नामदेव, एकनाथमहाराजांबरोबर गुरुनानक इतकेच नाही तर महंमद पैगंबराची वचने यांचा समावेश असे; संत कबीर, तुलसीदास, नरसी मेहता यांच्या कवनांचाही उल्लेख असे.

आपलाच धर्म श्रेष्ठ्हा हेका त्यांनी कटाक्षाने टाळला. खुद्द जैन धर्मातील सर्व पंथांनी संघटितरीत्या धर्मकार्य करावे, मात्र त्याचा केंद्रबिंदू हा देशकार्याचा, सर्वसामान्यांच्या उत्थानाचाच असावा अशी त्यांची धारणा होती.

आनंदऋषीजी यांना मिळालेले सन्मान

  • १९५२ साली राजस्थान मध्ये सादडी येथे झालेल्या साधूंच्या संमेलनामध्ये त्यांना जैन श्रीमान संघाचे प्रधान म्हणून घोषित करण्यात आले.
  • १३ मे १९६४ साली अजमेर येथे (फाल्गुन शुक्ल एकादशीला) झालेल्या समारंभात आनंदऋषीजींना श्रीमान संघाचे दुसरे आचार्य म्हणून जाहीर करण्यात आले.
  • आनंदऋषीजी १९७४ साली त्यांचा मुंबई येथील चार्तमास पूर्ण करून पुण्याला आल्यावर त्यांचा शनवारवाडा येथे भव्य स्वागत समारंभ करण्यात आला.
  • १३ फेब्रुवारी १९७५ साली महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री यशवंतराव नाईक यांनी त्यांना राष्ट्र संत म्हणून गौरविले. त्याच वर्षी आनंद फाऊंडेशनची स्थापना झाली. हे त्यांचे ७५व्या वाढदिवसाचे वर्ष होते.
  • अहमदनगर येथील आनंदऋषीजी हॉस्पिटल हे त्यांच्या स्मरणार्थ बांधण्यात आलेले आहे.

मृत्यू

आनंदऋषीजीचा २८ मार्च १९९२ रोजी अहमदनगर येथे मॄत्यू झाला. तेथील आनंदऋषीजी हॉस्पिट्ल हे त्यांच्या स्मरणार्थ बांधण्यात आलेले आहे.

आनंदऋषीजी महाराज जीवन

You may also like...

Leave a Reply

Your email address will not be published.