एकनाथी भागवत/अध्याय अठ्ठाविसावा

एकनाथी भागवत – आरंभ

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

जय जय सद्गुरु परम । जय जय सद्गुरु पुरुषोत्तम । जय जय सद्गुरु परब्रह्म । ब्रह्मा ब्रह्मनाम तुझेनी ॥१॥ जय जय सद्गुरु चिदैक्यस्फूर्ती । जय जय सद्गुरु चिदात्मज्योति । जय जय सद्गुरु चिन्मूर्ती । मूर्तामूर्ती चिद्रूप ॥२॥ जय जय सद्गुरु सत्क्षेत्रा । जय जय सद्गुरु सत्पात्रा । जय जय सद्गुरु सन्मात्रा । सदैकाक्षरा सद्रूपा ॥३॥ जय जय सद्गुरु स्वानंदमान । जय जय सद्गुरु स्वानंदपूर्ण । जय जय सद्गुरु स्वानंदघन । आनंदा गोडपण तुझेनी ॥४॥ जय जय सद्गुरु देवअग्रणी । जय जय देवशिरोमणी । सकळ देव लागती चरणीं । देव चूडामणी गुरुराया ॥५॥ जय जय जीवादिजीवा । जय जय शिवादिशिवा । जय जय देवादिदेवा । जय जय अभिनवा गुरुराया ॥६॥ जय जय सद्गुरु सुखसंपन्ना । जय जय सद्गुरु सुखनिधाना । जय जय सद्गुरु सुखैकघना । सुखा सुखपणा तुझेनि ॥७॥ तुझेनि सुखा निजसुख घडे । तुझेनि बोधा निजबोध आतुडे । तूजेनि ब्रह्मा ब्रह्मत्व जोडे । तुजेनि पडिपाडें तूं एकु ॥८॥ ऐसा श्रीगुरु तूं अनंत । तुझ्या स्वरुपासी नाहीं अंत । तो तूं होऊनि कृपायुक्त । निजस्वरुप बोधित निजभक्तां ॥९॥ आपुलें निजरुप बोधून । नुरविशी देवभक्तपण । त्याहीवरी निजभजन । अद्वयें पूर्ण करविशी ॥१०॥ गंगा मिळोनि सागरीं । मीनली तळपे तयावरी । तेवीं भक्त मिळोनि तुजमाझारीं । तुझें भजन करी तुझेनि ॥११॥ अद्वय करितां तुझी भक्ती । तूं संतोषसी यथानिगुती । संतोषोनि शिष्याहातीं । निजात्मसंपत्ती अर्पिशी ॥१२॥ अर्पूनि निजात्मभरभार । शिष्य गुरुत्वें करिशी थोर । हा अतिलाघवी चमत्कार । अतर्क्य विचार तर्केना ॥१३॥ जें अतर्क्य वेदशास्त्रांसी । ज्यालागीं वेद विवादिती अहर्निशीं । तें तूं क्षणार्धें बोधिसी । सच्छिष्यासी निजबोधें ॥१४॥ तुझ्या निजबोधाची हातवटी । पढतां वेदवेदांतकोटी । तरी अलक्ष्य लक्षेना दृष्टीं । सर्वार्थीं गोष्टी अगम्य ॥१५॥ बहुत कळलें कळलें म्हणती । नानापरीच्या युक्ति चाळिती । परी ते न कळोनि वोसणती । जेवीं शुक बोलती सुभाषितें ॥१६॥ यालागीं तुझी बोधकशक्ती । अगम्य सर्वांशीं सर्वार्थीं । तुझी लाधल्या कृपायुक्ती । अगम्य अपवती सुगमत्वें ॥१७॥ जें अगम्य श्रीभागवत । त्याहीमाजीं एकादशार्थ । प्राकृत करविला यथार्थ । बाप समर्थ कृपाळू ॥१८॥ दधि मंथूनी समस्त । जेवीं माता काढी नवनीत । तें आयितें बाळकाहातीं देत । तैसें केलें येथ जनार्दनें ॥१९॥ वेदशास्त्रांचें निजमथित । व्यासें काढिलं श्रीभागवत । त्या भागवताचा मथितार्थ । जाण निश्चित एकादश ॥२०॥ त्या एकादशाचें गोडपण । सर्वथा नेणें मी आपण । तें जनार्दनें करुनि मथन । सारांश पूर्ण मज दीधला ॥२१॥ तो स्वभावें घालितां तोंडीं । लागली एकादशाची गोडी । त्या गोडपणाच्या आवडीं । टीका चढोवढीं चालिली ॥२२॥ यालागीं एकादशाची टीका । एकला कर्ता नव्हे एका । एकीं एक मिळोनि देखा । ग्रंथ नेटका निर्वाळिला ॥२३॥ मागेंपुढें एक एका । हें एकाद्शाचें रुप देखा । तेणें एकपणें चालिली टीका । साह्य निजसखा जनार्दन ॥२४॥ जनार्दनें पैं आपुलें । एकीं एकपण दृढ केलें । तेचि एकादशाचे अर्था आलें । एकीं मीनलें एकत्व ॥२५॥ जेवीं जेवणीं गोड घांस । तेवीं भागवतीं एकादश । त्याहीमाजीं अष्टाविंश । अतिसुरस साजिरा ॥२६॥ सर्वांगीं शिर प्रधान । तैसा अठ्ठाविसावा जाण । तेथील जें कां निरुपण । तो स्वानंद जाण सोलींव ॥२७॥ तो हा अठ्ठाविसावा अध्यावो । ब्रह्मसुखचा निजनिर्वाहो । उद्धवें न पुसतां पहा हो । स्वयें देवाधिदेवो सांगत ॥२८॥ उद्धवें न करितां प्रश्न । कां सांगताहे श्रीकृष्ण । येचि अर्थींचें निरुपण । सावधान परिसावें ॥२९॥ उद्धव कृष्णोक्तीं निजज्ञान । पावोनि झाला ज्ञानसंपन्न । तेणें येऊं पाहे ज्ञानाभिमान । जाणपण अनिवार ॥३०॥ जग मूर्ख मी एक ज्ञाता । ऐशी वाढती जे अहंता । ते गुणदोषांची कथा । दावील सर्वथा सर्वत्र ॥३१॥ जेथ गुणदोषांचें दर्शन । तेथ निःशेष मावळे ज्ञान । येथवरी ज्ञानाभिमान । बाधक जाण साधकां ॥३२॥ अभिमान बाधी सदाशिवा । तोही आणिला जीवभावा । तेथ मनुष्याचा कोण केवा । अहंत्वें जीवा मुक्तता कैंची ॥३३॥ गुणदोषांचें दर्शन । जैं ईश्वर देखे आपण । तोही नाडूं पाव जाण । इतरांचा कोण पडिपाडु ॥३४॥ यापरी गुणदोषदर्शन । साधकां बाधक होय पूर्ण । यालागीं त्याचें निवारण । न करितां प्रश्न हरि सांगे ॥३५॥ बाळक नेणे निजहिता । तेथ साक्षेपें प्रवर्ते माता । तेवीं उद्धवाचे निजस्वार्था । श्रीकृष्णनाथा कळवळा ॥३६॥ ज्ञानाभिमानाचें बाधकपण । सर्वथा साधकां न कळे जाण । यालागीं न करितांही प्रश्न । त्याचें निराकरण हरि सांगे ॥३७॥ उद्धव जन्मला यादववंशीं । यादव निमती ब्रह्मशापेंसीं । तेथ वांचवावया उद्धवासी । संपूर्ण ब्रह्मज्ञानासी हरि सांगे ॥३८॥ जेथ देहातीत आत्मज्ञान । तेथ न बाधी शापबंधन । हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । पूर्ण ब्रह्मज्ञान उपदेशी ॥३९॥ जेवीं साकरेवरी माशी । तेवीं श्रीकृष्णमूर्तीपाशीं । प्रीति जडली उद्धवासी । भाव एकदेशी दृढ झाला ॥४०॥ कृष्णापासूनि दुरी जातां । उद्धव प्राण सांडील तत्त्वतां । ते मोडावया एकदेशी अवस्था । ब्रह्मसमता हरि सांगे ॥४१॥ एकदेशी झाला भावो । तो श्रीकृष्ण नावडे पहा हो । यालागीं देवाधिदेवो । ब्रह्मसमन्वयो स्वयें सांगे ॥४२॥ उद्धव असतां कृष्णाजवळी । ब्रह्मशापें होईल होळी । यालागीं त्यासी वनमाळी । सर्वब्रह्मसुकाळीं घालूं पाहे ॥४३॥ कृष्णावेगळा उद्धव जातां । वियोग बाधीना त्याचिया चित्ता । ऐशी पावाया सर्वगतता । उद्धव सर्वथा हरि बोधी ॥४४॥


Continue reading “एकनाथी भागवत/अध्याय अठ्ठाविसावा”

एकनाथी भागवत/अध्याय एकोणतिसावा

एकनाथी भागवत – आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्गुरुदयार्णव । तुझे कृपेसी नाहीं थांव । कृपेनें तारिसी जीव । जीवभाव सांडवूनि ॥१॥ सांडवूनि देहबुद्धी । निरसोनि जीवोपाधी । भक्त तारिसी भवाब्धीं । कृपानिधी कृपाळुवा ॥२॥ तुझें पाहतां कृपाळूपण । जीवासी जीवें मारिसी पूर्ण । नामा रुपा घालिसी शून्य । जातिगोत संपूर्ण निर्दळिसी ॥३॥ निर्दळूनि आपपरां । निसंतान करिसी संसारा । तो तूं जिवलग सोयरा । कृपाळू खरा घडे केवीं ॥४॥ जेवीं आंधारीं नांदते दृष्टी । भासतीं नक्षत्रें खद्योतकोटी । ते आंधारेंसीं सूर्य घोंटी । तेवीं तुझी भेटी साधकां ॥५॥ तुझी जेथ साचार भेटी । तुवां केलिया कृपादृष्टी । संसारभेदाची त्रिपुटी । त्रिगुणेंसीं सृष्टी दिसेना ॥६॥ न दाखवूनि गुणादि सृष्टी । दाविसी अद्वय ब्रह्म दृष्टीं । तुझी झालिया भेटी । भेटीसी तुटी कदा न पडे ॥७॥ ’जो कदा न देखिजे दृष्टीं । त्यासी केवीं होय भेटी । भेटीसी कदा न पडे तुटी । हेही गोष्टी घडे केवीं’ ॥८॥ जैसा गर्भ मातेच्या पोटीं । असोनि माउली न देखे दृष्टीं । तरी तिचे भेटीसी नव्हे तुटी । तेवीं तुझे पोटीं साधक ॥९॥ माता कळवळोनि पाळी तान्हें । शेखीं तें माउलितें नेणे । तेवीं तुजमाजीं अज्ञानें । तुवां प्रतिपाळणें निजलोभें ॥१०॥ जन्मल्या बाळाकारणें । माता वाढवी शहाणपणें । तेवीं तुझेनि निजज्ञानें । सज्ञान होणें साधकीं ॥११॥ साधकीं लाधतां तुझें ज्ञान । थितें नाठवे मीतूंपण । जीव विसरला जीवपण । अद्वय पूर्ण परमात्मा ॥१२॥ असोत या बहुता गोष्टी । नव्हतां सद्गुरुकृपादृष्टी । करितां उपायांच्या कोटी । नव्हे भेटी परमार्था ॥१३॥ जाहलिया सद्गुरुकृपादृष्टी । साधनें पळतीं उठाउठीं । ब्रह्मानंदें कोंदे सृष्टी । स्वानंदपुष्टी साधकां ॥१४॥ जाहलिया सद्गुरुकृपा प्राप्त । उपनिषदांचा मथितार्थ । साधकांचा चढे हात । कृपा समर्थ श्रीगुरुची ॥१५॥ सद्‌गुरुकृपा समर्थं । तेणें कृपें श्रीभागवत । वाखाणिलें जी प्राकृत । शुद्ध मथितार्थ सोलींव ॥१६॥ श्रीजनार्दनकृपादृष्टीं । माझ्या मराठया आरुष गोष्टी । रिघाल्या एकादशाचे पोटीं । स्वानंदतुष्टी निजबोधें ॥१७॥ संस्कृतप्राकृतपरवडी । सज्ञान सेविती स्वानंदगोडी । गाय काळी आणि तांबडी । परी दुधीं वांकुडी चवी नाहीं ॥१८॥ तेवीं संस्कृतप्राकृत भाखा । ब्रह्मासी पालट नाहीं देखा । उभय अभेदें वदला एका । साह्य निजसखा जनार्दन ॥१९॥ जनार्दनकृपेस्तव जाण । अष्टाविंशाचें निरुपण । गुह्य गंभीर स्वानंदघन । तेंही केलें व्याख्यान अतिशुद्ध ॥२०॥ तेथें नानाविधा उपपत्ती । निजबोधें साधूनि युक्ती । स्वयें बोलिला श्रीपती । ब्रह्मस्थिती निष्टंक ॥२१॥ ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । तेथ हेतु-मातु-अनुमान । न रिघे बुद्धीयुक्तीसीं मन । अगम्य जाण सर्वार्थीं ॥२२॥ नाहीं दृश्य-द्रष्टा-दर्शन । नाहीं ध्येय-ध्याता-ध्यान । कर्म-कर्ता कारण मी-तूंपण असेना ॥२३॥ युक्तीनें सांडिला प्राण । दृष्टांतीं वाहिली आण । प्रमाणें जाहलीं अप्रमाण । बोधेंसी क्षीण विवेक जहाला ॥२४॥ तेथ बोलणें ना मौन । आकार ना शून्य । गुण आणि निर्गुण । समूळ जाण असेना ॥२५॥ ऐसी ब्रह्माची निजस्थिति । कृष्णकृपा उद्धवासी प्राप्ती । अबळांसी अगम्य निश्चितीं । जन कैशा रीतीं तरतील ॥२६॥ ब्रह्मस्थिति अतिदुर्गम । हें उद्धवासी कळलें वर्म । साधकांचें साधावया काम । उपावो सुगम पूसत ॥२७॥ कृष्ण निजधामा जाईल आतां । मग ब्रह्मप्राप्ति न ये हाता । साधक गुंतती सर्वथा । उपाय तत्त्वतां कोण सांगे ॥२८॥ एवं साधकांचिया हिता । उद्धव कळवळोनि तत्त्वतां । सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती ये हाता । तो उपाय अच्युता पूसत ॥२९॥ एकुणतिसावा निरुपण । ब्रह्मप्राप्तीचें सुगम साधन । सप्रेम भगवद्भजन । तें भक्तिलक्षण हरि सांगे ॥३०॥ सुगम साधनें ब्रह्मप्राप्ती । अबळांसी लाभे जैशा रीतीं । सा श्र्लोकीं देवासी विनंती । उद्धव तदर्थीं करितसे ॥३१॥

Continue reading “एकनाथी भागवत/अध्याय एकोणतिसावा”

एकनाथी भागवत/अध्याय तिसावा

एकनाथी भागवत – आरंभ

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

जय जय सद्गुरु अनादी । जय जय सद्गुरु सर्वादी । जय जय सद्गुरु सर्वसिद्धी । जय जय कृपानिधि कृपाळुवा ॥१॥ जय जय वेदवाचका । जय जय वेदार्थप्रकाशका । जय जय वेदप्रतिपालका । जय जय वेदात्मका वेदज्ञा ॥२॥ जय जय विश्वप्रकाशका । जय जय विश्वप्रतिपाळका । जय जय विश्वनिवासका । अकर्तात्मका अव्यया ॥३॥ तुझी अव्यय अक्षर स्थिती । नाहीं नाम रुप वर्ण व्यक्ती । तो तूं नांदसी जातिगोतीं । लोकस्थितीव्यवहारें ॥४॥ तुज जगीं नाहीं दुसरें । तो तूं गृहस्थ घरदारें । तूं पुरुष ना नपुंसक साचोकारें । कीं स्त्रीपुत्रें नांदसी ॥५॥ अज आणि वंदिसी पिता । अजन्मा तो नमिसी माता । जगीं तुझी सर्वसमता । शेखीं अरिमित्रता चाळिसी ॥६॥ तूं जगन्नाथ जगचाळक । कीं एकाचा होसी सेवक । तूं परिपूर्ण पूर्णात्मक । कीं मागसी भीक रंकत्वें ॥७॥ तूं नैष्ठिक ब्रह्मचारी । कीं व्यभिचारें तारिसी नारी । तूं सर्वज्ञ कीं गुरुच्या द्वारीं । तृणकाष्ठें शिरीं वाहसी स्वयें ॥८॥ जो तूं कळिकाळातें ग्रासिसी । तो तूं बागुलाभेणें लपसी । तूं मायानियंता हृषीकेशी । शेखीं माया बांधिजशी उखळीं ॥९॥ तूं आत्माराम नित्यतृप्त । शेखीं गोवळांचा खाशी भात । तुझा ब्रह्मादिकां न कळे अंत । तो तूं उभा रडत यशोदेपाशीं ॥१०॥ त्रैलोक्य दाविसी उदरीं । तो तूं गोपिकांचे कडियेवरी । तूं जगाचा चाळक श्रीहरी । त्या तुज लेंकुरीं शिकविजे चालूं ॥११॥ जो तूं सर्ववंद्य सर्वेश्वर । तो तूं होसी पांढरा डुकर । एवं करितां तुझा निर्धार । वेदांसी विचार कळेना ॥१२॥ वेदीं घेतलें महामौन । ज्ञाते झाले नेणकोण । योगी वळंघले रान । तुझें महिमान कळेना ॥१३॥ मुख्यत्वें जन्म नाहीं ज्यासी जाण । तो कृष्ण कैसें दावी मरण । तें ऐकावया निरुपण । परीक्षिती पूर्ण श्रद्धाळू ॥१४॥ प्रथमाध्यायीं वैराग्यार्थ । मुसळ बोलिलें शापयुक्त । तेंचि ग्रंथावसानीं एथ । असे पुसत परीक्षिती ॥१५॥


Continue reading “एकनाथी भागवत/अध्याय तिसावा”

एकनाथी भागवत/अध्याय एकतिसावा

एकनाथी भागवत – आरंभ

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो श्रीसद्गुरु अच्युता । तूं देहीं असोनि देहातीता । गुणीं निर्गुणत्वें वर्तता । देहममता तुज नाहीं ॥१॥ देहममता नाहीं निःशेख । तानेपणीं प्यालासी विख । पूतना शोषिली प्रत्यक्ष । दावाग्नि देख प्राशिला ॥२॥ जो तूं वैकुंठपीठ विराजमान । त्या तुज नाहीं देहाभिमान । होऊनि गोवळांसमान । हुंबरी जाण घालिशी स्वयें ॥३॥ तुज पावावया कर्मबळें । सदा सोशिती सोंवळें ओंवळें । तो तूं मेळवूनि गोवळे । जेवणें खेळेंमेळें स्वयें करिसी ॥४॥ ज्यातें म्हणती दुराचार । तो तुवां करुनि व्यभिचार । केला गोपिकांचा उद्धार । हें अगम्य चरित्र वेदशास्त्रां ॥५॥ घरीं सोळा सहस्त्र नारी । नांदसी एकलक्ष साठी सहस्त्र कुमरीं । तरी तूं बाळब्रह्मचारी । तुज सनत्कुमारीं वंदिजे ॥६॥ तुझे ब्रह्मचर्याची थोरी । शुक नारद वंदिती शिरीं । हनुमंत लोळे पायांवरी । तूं ब्रह्मचारी नैष्ठिक ॥७॥ व्रतबंध नव्हतां आधीं । तुवां भोगिलीं गोवळीं पेंधीं । तो तूं उर्ध्वरेता त्रिशुद्धीं । तुज भीष्म वंदी सर्वदा ॥८॥ नवलक्ष गोकंठपाशीं । तुज बांधवेना हृषीकेशी । तो तूं भावार्थें बांधिलासी । रासक्रीडेसी गोपिकीं ॥९॥ जैसे जैसे त्यांचे मनोरथ । तैसतैसा तूं क्रीडा करित । सामास रात्रि करुनि तेथ । तत्प्रेमयुक्त विचरसी ॥१०॥ तो तूं कामासी नातळत । कामिनीकाम पूर्ण करित । लाजवूनि विधिवेदार्थ । गोपिका समस्त तारिल्या ॥११॥ गोपी तारिल्या प्रमाद्भुतें । गायी तारिल्या वेणुगीतें । गौळिये तारिले समस्तें । श्रीकृष्णनाथें निजयोगें ॥१२॥ कंस तारिला दुष्टबुद्धी । व्याध तारिला अपराधी । ऐसा कृपाळु तूं त्रिशुद्धी । संसार अवधी श्रीकृष्णा ॥१३॥ नुल्लंघवे श्रीकृष्णाच्या बोला । यमें गुरुपुत्र आणूनि दिधला । तो श्रीकृष्ण निजतनु त्यागिता जाहला । जो नव्हे अंकिला कळिकाळा ॥१४॥ भागवतीं कळसाध्यावो । जेथें निजधामा जाईल देवो । तो अतिगहन अभिप्रावो । सांगे शुकदेवो परीक्षितीसी ॥१५॥ कळसावरतें न चढे काम । तेवीं देवें ठाकिल्या निजधाम । राहिला निरुपणसंभ्रम । ’कळसोपक्रम’ या हेतु ॥१६॥ वेदशास्त्रार्थनिजनिर्वाहो । देहीं नुपजे अहंभावो । तो हा एकतिसावा अध्यावो । जेथ निजधामा देवो स्वेच्छा निघे ॥१७॥ श्रीकृष्णाचें निजधामगमन । ब्रह्मादिकां अतर्क्य जाण । एका जनार्दनकृपा पूर्ण । विशद व्याख्यान सांगेन ॥१८॥ दारुकें द्वारका प्रयाण । केलिया, निजधामा निघे श्रीकृष्ण । तें निर्याणकाळींचें दर्शन । पाहों देवगण स्वयें आले ॥१९॥ तेचि अर्थीचें निरुपण । श्रीशुक सांगे आपण । श्रोता परीक्षिती सावधान । श्रीकृष्णनिर्याणश्रवणार्थी ॥२०॥


Continue reading “एकनाथी भागवत/अध्याय एकतिसावा”

एकनाथी भागवत/समारोप

एकनाथी भागवत – समारोप ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।

श्रीएकनाथकृत चिरंजीवपद (सार्थ) (साधकांस धोक्याची सूचना )

(ओव्या) चिरंजीवपद पावावयासी । अधिकार कैसा साधकासी । किंचित् बोलूं निश्च्येंसीं । कळावयासी साधकां ॥१॥ येथें मुख्य पाहिजे अनुताप । त्या अनुतापाचें कैसें रुप । नित्य मरण जाणे समीप । न मनी अल्प देहसुख ॥२॥ म्हणे नरदेह किमर्थ निर्मिला । तो मीं विषयस्वार्थीं लाविला । थिता परमार्थ हातिंचा गेला । करी वहिला विचार हा ॥३॥ ऐसा अनुताप नित्य वाहतां । तंव वैराग्य ये तयाच्या हाता । त्या वैराग्याची कथा । ऐक आतां सांगेन ॥४॥ तें वैराग्य बहुतां परी । आहे गा हें अवधारीं । सात्त्विक-राजस-तामस त्रिप्रकारीं । योगीश्वरीं बोलिजे ॥५॥ नाहीं वेदविधि आचार । नेणे सत्कर्म साचार । कर्मधर्मीं भ्रष्टाकार । तो अपवित्र ’तामस’ ॥६॥ त्याग केला पूज्यतेकारणें । सत्संग सोडूनि पूजा घेणें । शिष्यममता धरोनि राहणें । तें जाणणें ’राजस’ ॥७॥ हें वैराग्य राजस तामस । तें न मानेच संतांस । तेणें न भेटे कृष्ण परेश । अनर्थास मूळ तें ॥८॥ आतां वैराग्य शुद्ध ’सात्त्विक’ । जें मी जगद्वंद्य मानी यदुनायक । तें तूं सविस्तर ऐक । मनीं निष्टंक बैसावया ॥९॥ भागेच्छा विषयक । ते तो साडी सकळिक । प्रारब्धें प्राप्त होतां देख । तेथोनि निष्टंक अंग काढी ॥१०॥ कां जे विषय पांच आहेती । ते अवश्य साधकां नाडिती । म्हणोनि लागों नेदी प्रीती । कवणे रीतीं ऐक पां ॥११॥ जेणें धरिला शुद्ध परमार्थ । त्यासी जनमान हा अनर्थ । तेणें वाढे विषयस्वार्थ । ऐक नेमस्त विचार हा ॥१२॥ वैराग्य पुरुष देखोनी । त्याची स्तुति करिती जनीं । एक सन्मानें करोनी । पूजेलागोनि पैं नेती ॥१३॥ त्याचें वैराग्य कोमळ कंटक । नेट न धरीच निष्टंक । देखोनि मानस्तुति अलोलिक । भुलला देख पैं तेथें ॥१४॥ जनस्तुति लागे मधुर । म्हणती उद्धरावया हा हरीचा अवतार । आम्हांलागीं जाहला स्थिर । तेणें तो धरी फार ’शब्दगोडी’ ॥१५॥ हा पांच विषयांमाजीं प्रथम । ’शब्द’ विषयसंभ्रम । मग ’स्पर्श’ विषय सुगम । उपक्रम तो ऐसा ॥१६॥ नाना मृदु आसनें घालिती । विचित्र पर्यंक निद्रेपती । नरनारी शुश्रूषा करिती । तेणें धरी प्रीती स्पर्शाची ॥१७॥ ’रुप’ विषय कैसा गोंवीं । वस्त्रें भूषणें देती बरवीं । सौंदर्य करी जीवीं । देहीं भावी श्लाघ्यता ॥१८॥ रुप विषय ऐसा जडला । ’रस’ विषय कैसा झोंबला । जें जें आवडे तयाला । त्या त्या पदार्थाला अर्पिती ॥१९॥ ते रसगोडीकरितां । घडी न विसंबे धरी ममता । मग ’गंध’ विषय ओढिता । होय तत्त्वतां त्या कैसा ॥२०॥ आवडे सुमन चंदन । बुका केशर विलेपन । ऐसे पांचही विषय जाण । जडले संपूर्ण सन्मानें ॥२१॥ मग जे जे जन वंदिती । तेचि त्याची निंदा करिती । परी अनुताप नुपजे चित्तीं । ममता निश्चितीं पूजकांची ॥२२॥ म्हणाल ’विवेकी जो आहे । त्यासी जनमान करील काये’ । हें बोलणें मूर्खाचें पाहें । जया चाड आहे मानाची ॥२३॥ ज्ञात्यांसी प्रारब्धगतीं । मान झाला तरी नेघों न म्हणती । परी तेथेंच गुंतोनि न राहती । उदास होती तत्काळ ॥२४॥ यापरी साधकाच्या चित्ता । मानगोडी न संडे सर्वथा । जरी कृपा उपजेल भगवंता । तरी होय मागुता विरक्त ॥२५॥ तो विरक्त कैसा म्हणाल । जो मानलें सांडी स्थळ । सत्संगीं राहे निश्चळ । न करी तळमळ मानाची ॥२६॥ मांडीना स्वतंत्र फड । म्हणे अंगा येईल अहंता वाड । धरुनि जीविकेची चाड । न बोले गोड मनधरणीं ॥२७॥ नावडे प्रपंच-जनीं बैसणें । नावडे कोणासी बोलणें । नावडे योग्यता मिरवणें । बरवें खाणें नावडे ॥२८॥ नावडे लौकीक परवडी । नावडती लेणीं लुगडीं । नावडे परान्नगोडी । द्रव्यजोडी नावडे ॥२९॥ नावडे स्त्रियांत बैसणें । नावडे स्त्रियांतें पाहणें । नावडे स्त्रियांचें रगडणें । त्यांचें बोलणें नावडे ॥३०॥ नको नको स्त्रियांचा सांगात । नको नको स्त्रियांचा एकांत । नको नको स्त्रियांचा परमार्थ । करिती आघात पुरुषासी ॥३१॥ म्हाणाल ’गृहस्थ साधकें । स्त्री सांडोन जावें कें’ । येच अर्थीं उत्तर निकें । ऐक आतां सांगेन ॥३२॥ तरी स्वस्त्रियेवांचोनी । नातळावी अन्य कामिनी । कोणे स्त्रियेसी संनिधवाणी । आश्रयो झणीं न द्यावा ॥३३॥ स्वस्त्रीसही कार्यापुरतें । बोलावें स्पर्शावें निरुतें । परी आसक्त होऊनियां तेथें । सर्वथा चित्तें नसावें ॥३४॥ नरनारी शुश्रूषा करिती । भक्ति ममता उपजविती । परी शुद्ध जो परमार्थीं । तो स्त्रियांचे संगतीं न बैसे ॥३५॥ अखंड एकांतीं बैसणें । प्रमदासंगें न राहणें । जो निसंग निरभिमानें । त्यापें बैसणें सर्वदा ॥३६॥ कुटुंब-आहाराकारणें । अकल्पित न मिळे तरी कोरान्न करणें । ऐसे स्थितीं जें वर्तणें । तें जाणणें शुद्ध वैराग्य ॥३७॥ ऐसी स्थिती नाहीं ज्यासी । तंव कृष्णप्राप्ती कैंची त्यासी । यालागीं कृष्णभक्तांसी । ऐसी स्थिती असावी ॥३८॥ या स्थितीवेगळा जाण । कृष्णीं मिळूं पाहे तो अज्ञान । तो सकळ मूर्खांचें अधिष्ठान । लटिकें तरी आण देवाची ॥३९॥ हें बोलणें माझिये मतीचें । नव्हे नव्हेचि गा साचें । कृष्णें सांगितलें उद्धवा हिताचें । तें मी साचें बोलिलों ॥४०॥ साच न मानी ज्याचें मन । तो विकल्पें न पावे कृष्णचरण । माझें काय जाईल जाण । मी तों बोलोन उतराई ॥४१॥ साधावया वैराग्य ज्ञान । मनुष्यदेहीं करावा प्रयत्नर । सांगे एका जनार्दन । आणीक यत्नय असेना ॥४२॥

Continue reading “एकनाथी भागवत/समारोप”

ह.भ.प.भागवताचार्य अशोकानंद म. कर्डिले.

भागवताचार्य श्री अशोकानंद महाराज कर्डिले

पत्ता :- अहमदनगर

शिक्षण :- B.A.M.J (Master of journalism) गुरुवर्य श्री चंपामाई महाराज यांचा १९७६ ला अनुग्रह प्राप्त झाला .

सेवा :- किर्तनकार, रामायण व विविध विषयावर प्रवचने ,कीर्तन

मो :-  9422220603 

सविस्तर माहिती :-  १९८२ ला आनंदवन आश्रम , देवगाव ची स्थापना .श्रीमद भागवत . रामायण व विविध विषयावर प्रवचने ,कीर्तन , व्याखाने महाराष्ट्र व महाराष्ट्राबाहेर कार्यक्रम झालेले आहेत.

गुरुवर्य श्री चंपामाई साधकाश्रम , लातूरची स्थापना सन १९९९ .

गुरुकुल भागवत आश्रम , चिचोंडी (पा.) ता. नगर स्थापना २००१.

गुरुकुल भागवाताश्रामच्या माध्यमातून अनेक सामाजिक , धार्मिक उपक्रम राबिवले आहेत. उदा. सोनई येथील शाळेतील २५० गरीब मुलांना कपडे वाटप,व शालेय साहित्य वाटप केले आहे. आश्रमावर वर्ष्यातून ३-४ वेळा अन्नदान होते.गुरुकुल भगवंताश्रमाच्या माध्यमातून श्री भाऊसाहेब मुले यांचे एम फील , व पी एच डी चा सर्व खर्च केला गेला आहे व श्री मुले हे पुणे विद्यापीठातून पी एच डी झाले आहेत.

लेखन संपदा :-

१) ज्ञानियाची रसगंगा -१९९० पुणे विद्यापीठाने एम.ए. साठी संदर्भ ग्रंथ म्हणून निवड.

२) ब्रह्मर्षी विश्वामित्र – अत्माचरीत्रात्मक कादंबरी १९९३

३)संतामृत्धारा – अभंग विवरण –

४) आनंद-धारा मासिक -२००१

५))जगद्गुरू श्री तुकाराम -२००९ .

६) अभंग शतक – २००९

७)अदवैतामृतवर्षिनी ( भागवत गीतेवरील भाष्य ) २०१०

८) अभंग पोर्णिमा -ग्रंथ (निरुपण-समीक्षात्मक )- एम.ए. एम.फील. साठी २०११ पासून पुणे विद्यापीठाने सुरु केला आहे.

९) दिंडी -त्रैमासिक माहे ऑक्ट.२०११ पासून सुरु . व विविध

वृतापात्रामध्ये लेखन :-

१०) कान्हू वारकरी( e-book)

११) अदवैतामृतवर्षिणी (१२) Brhamarshi Vishwamitra (Translated in english)

१२) विदेही श्री संतामाई यांचा सार्थ अभंग गाथा २०१८

१०)इंटरनेटवर ब्लोग ,आर्टिकल ,व you tube वर १६० विविध धार्मिक विषयावरील व्हिडीओ

ब्लॉग :-

वॆद्यराज नमस्तुभ्यं

Thoughts of Gurumai
||शारदीय नवरात्र
भज गोविंन्दम ॥
अनादी नाथ संप्रदाय
॥ देश वेष नोहे माझा ॥
।। ऐसे जागवितो मना ।।
प्रगटलि भवानी
कानडा वो विठ्ठलु कर्नाटकू
॥निव्रुत्तीने बाहेर आणिले गोपाळा॥

 

कॉल करण्यासाठी इथे क्लिक करा 9422220603 
भागवताचार्य श्री अशोकानंद महाराज कर्डिले

https://www.youtube.com/channel/UCduOYSl3O4SPkjs9uWwn8YQ?view_as=subscriber

 

श्रीज्ञानेश्वरमहाराजकृत

श्री चांगदेव पासष्टी

स्वति श्रीवटेशु । जो लपोनि जगदाभासु । दावी मग ग्रासु । प्रगटला करी ॥१॥

हे श्री वटेश चांगदेवा ! तुझे कल्याण असो. स्वतः परमात्मा गुप्त राहून या जगताचा आभास दाखवितो. तो प्रकट होतो तेव्हा जगाचा भास नाहीसा करतो. ॥१॥

प्रगटे तंव न दिसे । लपे तंव तंव आभासे । प्रगट ना लपला असे । न खोमता जो ॥२॥

परमात्म्याचे स्वरूप जेव्हा दिसत नाही तेव्हा जगताची जाणीव होते. तो जेव्हा प्रकटतो तेव्हा दिसतोच असे नाही. विचारान्ती असे दिसेल की, परमेश्वर दिसतही नाही किंवा गुप्तही होत नाही. हे दोन्ही गुणधर्म त्याला स्पर्श करीत नाहीत.॥२॥

बहु जंव जंव होये । तंव तंव कांहींच न होये । कांहीं नहोनि आहे । अवघाची जो॥3॥

स्वरूपाने परमात्मा विशाल होत असतां भासमान जगत्‌ नाहींसे होत जाते. वास्तविक परमात्म्याने काही जगाचे रूप घेतलेले नसून सगळीकडे तोच पूर्णपणे व्यापलेला आहे. ॥३॥

सोनें सोनेपणा उणें । न येतांचि झालें लेणें । तेंवि न वेंचतां जग होणें । अंगे जया ॥४॥

सुवर्णाचे दागिने घडवितात, परंतु त्यामुळे त्याच्या सोनेपणात मुळीच उणीव निर्माण होत नाही. हे जसे आहे, त्याप्रमाणे स्वतः परमात्मा विविध आकारांनी, रूपांनी नटला तरी त्याच्या मूळ परमात्मा स्वरूपात काहीही कमीपणा येत नाही. ॥४॥

कल्लोळ कंचुक । न फेडितां उघडें उदक । तेंवि जगेंसी सम्यक् । स्वरूप जो ॥५॥

पाण्यावर अनेक लाटा उठत असतात. त्यामुळे ते पाणी लाटांच्या आवरणाने झाकलें आहे असे वाटते. तरीही ते पूर्णतया पाणीच असते. हेच परमात्मा आणि जगत्‌ यांच्या बाबतीत आहे. परब्रह्म आणि विश्व यांत काहीही फरक नाही. ॥५॥

परमाणूंचिया मांदिया । पृथ्वीषणें न वचेचि वायां । तेंवि विश्वस्फूर्ति इयां । झांकवेना जो ॥६॥

पृथ्वीवर अनेक लहान लहान कण (अणु-परमाणु) आहेत. परमाणु हे पृथ्वीच्या रूपाने आहेत म्हणून काही पृथ्वीचा पृथ्वीपणा नाहीसा होत नाही. त्याचप्रमाणे विश्वाच्या अविष्कारामुळे परमात्मा मुळीच झाकला जात नाही. ॥६॥

कळांचेनि पांघुरणे । चंद्रमा हरपों नेणें । का वन्ही दीपपणेम । आन नोहे ॥७॥

कल्पना केली की चंद्रावर त्याच्या सोळा कलांचे आच्छादन घातले आहे, तरीही चंद्राचा निश्चित लोप होत नाही. दिव्याच्या रूपाने अग्नि दिसला तरी तो अग्निच असतो. ॥७॥

म्हणोनि अविद्यानिमित्तें । दृश्य द्रष्टत्व वर्ते । तें मी नेणें आईतें । ऎसेंचि असे ॥८॥

(म्हणून म्हणतो चांगदेवा ! तुला) अज्ञानामुळे (अविद्येने) ज्ञानरूपी आत्मा हा वेगळेपणानें दृश्य आहे आणि मी द्रष्टावेगळा आहे असे भासतें. परंतु मला मात्र वेगळेपणाची जाणीव नाही.॥८॥

जेविं नाममात्र लुगडें । येर्‍हवी सूतचि तें उघडें । कां माती मृद्‌भांडें । जयापरी ॥९॥

वस्त्रापैकीं एखाद्या वस्त्राला लोक लुगडे म्हणतात. तरीहि लुगडे ज्या सुताचे विणलेले असते त्याचे सूतरूप कायमच असते. माती आणि मातीचे भांडे यांच्या बाबतीत असेच सांगता येईल. ॥९॥

तेंवी द्रष्टा दृश्य दशे । अतीत दृङ्‌मात्र जें असे । तेंचि द्रष्टादृश्यमिसें । केवळ होय ॥ १० ॥

(म्हणून म्हणतो) द्रष्टा म्हणजे पाहणारा आणि दृश्य म्हणजे जे पाहावयाचे ते अशा दोन्हीच्याही पलीकडे परमात्मतत्त्व ज्ञानस्वरूप असें आहे. हेच द्रष्टा आणि दृश्य या प्रकारांनी अनुभवाला येते. ॥१०॥

अलंकार येणें नामें । असिजे निखिल हेमें । नाना अवयवसंभ्रमें । अवयविया जेंवी ॥ ११ ॥

अलंकाररूपाने जसे केवळ सुवर्णच असतें किंवा अनेक अवयवांच्या रूपाने अवयवीच असतो.॥११॥

तेंवी शिवोनि पृथीवरी । भासती पदार्थांचिया परी । प्रकाशे ते एकसरी । संवित्ति हे ॥ १२ ॥

ईश्वरापासून पाषाणापर्यंत नाना प्रकारे पदार्थांची प्रतीति करून देणारे एक ज्ञानच असतें, म्हणजे त्या त्या आकारानें ज्ञानच परिणाम पावलेंले असते. ॥१२॥

नाहीं तें चित्र दाविती । परि असे केवळ भिंती । प्रकाशे ते संवित्ति । जगदाकारें ॥ १३ ॥

भिंतीवर चित्रें दिसली तरी त्या चित्ररूपाने वास्तविक भिंतीचीच प्रतीति असतें, त्याप्रमाणे जगदाकाराने ज्ञानाची म्हणजे परमात्म्याचीच प्रतीति असतें. ॥१३॥

बांधयाचिया मोडी । बांधा नहोनि गुळाचि गोडी । तयापरि जगपरवडी । संवित्ति जाण ॥ १४ ॥

गुळाची ढेप केल्याने गोडीला ढेपेचा आकार येत नाही; अगर ढेप मोडल्याने गोडी मोडताही येत नाही. त्याप्रमाणे जगात अनंत प्रकारे द्वैतप्रतीती झाली तरी ती परमात्म्याचीच प्रतीति आहे, द्वैत नाहीच. ॥१४॥

घडियेचेंइ आकारें । प्रकाशिजे जेवीं अंबरें । तेंवि विश्वस्फुर्तिं स्फुरें । स्फुर्तिचि हे ॥ १५ ॥

घडीच्या आकारात ज्याप्रमाणे वस्त्र स्पष्ट व्हावें, त्याप्रमाणे परमात्माच विश्वरूपाने स्फुरत असतो. ॥१५॥

न लिंपतां सुखदुःख । येणें आकारें क्षोभोनि नावेक । होय आपणिया सन्मुख । आपणचि जो ॥ १६ ॥

अविद्येच्या निमित्ताने अविद्याकाळी क्षणमात्र दृष्टि किंवा दृश्य आकारात अनुभवाला येणारा परमात्मा त्या आकाराच्या सुखदुःखाने सुखी किंवा दुःखी होत नाही. तो स्वतःच द्रष्टा किंवा दृश्य रूपांत असतो. ॥१६॥

तया नांव दृश्याचें होणें । संवित्ति दृष्टॄत्वा आणिजे जेणें । बिंबा बिंबत्व जालेपणें । प्रतिबिंबाचेनि ॥ १७ ॥

आरशातील प्रतिबिंबामुळे बघणाऱ्या तोंडाला बिंबत्व भाव येतो, या प्रकाराचे अविद्या ज्ञानरूप परमात्म्यास द्रष्टृत्व भावाला आणते. ॥१७॥

तेंवी आपणचि आपुला पोटीं। आपणया दृश्य दावित उठी । दृष्टादृश्यदर्शनत्रिपुटी । मांडें तें हे ॥ १८ ॥

असे असले तरी द्रष्टा, दृश्य इत्यादी भावांचा अनुभव परमात्म्यावर येतो. याचाच अर्थ असा की स्वतः परमात्माच द्रष्टा, दृश्य आणि दर्शन या त्रिपुटींच्या रूपाने व्यवहार करतो.॥१८॥

सुताचिये गुंजे । आंतबाहेर नाहीं दुजें । तेवी तीनपणेविण जाणिजे । त्रिपुटी हें ॥ १९ ॥

सुताच्या गुंजेमध्ये सुतावाचूने दुसरे काही नाही. त्याप्रमाणे परमात्मस्वरूपावर द्रष्टा, दृश्य, दर्शन अशा त्रिपुटींचा व्यवहार झाला तरी एका परमात्म्याच्या ठिकाणी भिन्न भिन्न भाव उत्पन्न न होता तीनपणावाचून त्रिपुटी असते. ॥१९॥

नुसधें मुख जैसें । देखिजतसें दर्पणमिसें । वायांचि देखणें ऐसें । गमों लागे ॥ २० ॥

केवळ मानेवरचे तोंड आरशाच्या उपाधीने स्वतः आपल्यासच पाहते, त्याप्रमाणे अविद्योपाधींने दृश्यद्रष्टादी भावाची प्रतीति येते असे वाटतें. ॥२०॥

तैसें न वचतां भेदा । संवित्ति गमे त्रिधा । हेचि जाणे प्रसिद्धा । उपपत्ति इया ॥ २१ ॥

वरील उदाहरणात संवित्ति (परमात्मा) त्याच्या स्वरूपात भेद न होता अविद्योपाधीने द्रष्टा, दृश्य, दर्शन असा भेद झालासा दिसतो. तत्त्वतः तो भेद नसतोच. चांगदेवा, हीच अखंड अभेदाविषयी उपपत्ती समज. ॥२१॥

दृश्याचा जो उभारा । तेंचि दृष्टत्व होये संसारा । या दोहींमाजिला अंतरा । दृष्टि पंगु होय ॥ २२ ॥

अविद्येच्या योगाने दृश्याचा होणारा आविर्भाव द्रष्टृत्वाच्या व्यवहाराला हेतु होतो. पारमार्थिक दृष्टीने द्रष्टा आणि दृश्यातील भेद पाहिल्यास विचार पांगळा होतो; म्हणजे नाहीसा होतो. ॥२२॥

दृश्य जेधवां नाहीं । तेधवां दृष्टी घेऊनि असे काई ? । आणि दृश्येंविण कांहीं । द्रष्टत्व असे? । २३ ॥

जेव्हा दृश्य नाही असे ठरते तेव्हा त्याला प्रकाशित करणारे ज्ञान कोणाला प्रकाशित करील? दृश्यापासून द्रष्टत्व कोठे दिसते का? तात्पर्य, अध्यात्मज्ञानाच्या उदयकाली द्रष्टा,दृश्य आणि दर्शन ही त्रिपुटी मावळते. ॥२३॥

म्हणोनि दृश्याचे जालेंपणें । दृष्टि द्रष्टत्व होणें । पुढती तें गेलिया जाणें । तैसेचि दोन्ही ॥ २४ ॥

दृश्य तयार झाले म्हणजे दर्शन आणि द्रष्टृत्व हीं असतात. जर विचाराने दृश्यत्वच नष्ट झाले, तर द्रष्टा आणि दृष्टी या दोहोंचाही अभाव होतो. ॥२४॥

एवं एकचि झालीं ती होती । तिन्ही गेलिया एकचि व्यक्ती । तरी तिन्ही भ्रांति । एकपण साच ॥ २५ ॥

याप्रमाणे अविद्येच्या निमित्ताने एकाच परमात्म्याची द्रष्टादर्शनादि तीन रूपे होतात. विचारजागृतीने त्या तिघांचाही नाश होतो आणि एकच परमात्मा राहतो. ॥२५॥

दर्पणाचिया आधि शेखीं । मुख असतचि असे मुखीं । माजीं दर्पण अवलोकीं । आन कांहीं होये ? ॥ २६ ॥

आरसा आणण्याच्या पूर्वी किंवा आरसा नेल्यावरही मुख जागेवर मुखपणानेच असते. पण त्यावेळी आरशात पाहताना त्याचा काही निराळेपणा होतो काय? ॥२६॥

पुढें देखिजे तेणे बगे । देखतें ऐसें गमों लागे । परी दृष्टीतें वाउगें । झकवित असे ॥ २७ ॥

आरशात आपले मुख आपणच पाहतो. दृष्टीने मूळ मुखाला द्रष्टेपणा आला असे वाटतें पण असे वाटणें म्हणजे ज्ञानाची फसवणूकच होय. ॥२७॥

म्हणोनि दृश्याचिये वेळे । दृश्यद्रष्टत्वावेगळें । वस्तुमात्र निहाळे । आपणापाशीं ॥ २८ ॥

म्हणून दृश्याच्या कालांतहि दृश्यत्व, द्रष्टत्व या धर्माहून भिन्न असणारी परमात्म वस्तु आपणच आहोत असा निश्चय कर. ॥२८॥

वाद्यजातेविण ध्वनी । काष्ठजातेविण वन्ही । तैसें विशेष ग्रासूनि । स्वयेंचि असे ॥ २९ ॥

चांगदेवा! वाद्यातून निघणाऱ्या ध्वनीच्या आधी सामान्य ध्वनी हा असतोच किंवा लाकडात अनुभवायला मिळणाऱ्या स्पष्ट अग्नीच्या पूर्वी सामान्य अग्नि असतोच. त्याचप्रमाणे दृश्यादि विशेष भाव नष्ट झाले तरी त्यांना आश्रयभूत ब्रह्मवस्तु असतेच. ॥२९॥

जें म्हणतां नये कांहीं । जाणो नये कैसेही । असतचि असे पाही । असणें जया ॥ ३० ॥

ज्या वस्तूचे अशी-तशी, एवढी-तेवढी, इत्यादी शव्दाने वर्णन करता येत नाही, ती ज्ञानाचा विषय होत नाही. अशी ती परमात्मवस्तु आहे. ॥३०॥

आपुलिया बुबुळा । दृष्टि असोनि अखम डोळा । तैसा आत्मज्ञानीं दुबळा । ज्ञानरूप जो ॥ ३१ ॥

सर्व दृश्य वस्तु पाहण्याची दृष्टी डोळ्याच्या ठिकाणीं आहे. पण तो स्वतःला बघण्याच्या बाबतीत आंधळाच ठरतो. कारण तो पाहणेंरूपच आहे. त्याच्या ठिकाणी पाहणेपणाचा व्यवहार होत नाही. त्याप्रमाणे परमात्मा ज्ञानरूप आहे म्हणून तो आपल्या ज्ञानाचा विषय होणे शक्य नाही. ॥३१॥

जें जाणणेंचि कीं ठाईं । नेणणें कीर नाहीं । परि जाणणें म्हणोनियांही । जाणणें कैंचें ॥ ३२ ॥

ज्या ज्ञानरूप परमात्म्याच्या जवळ अज्ञान कालत्रयी नाहीं तो स्वतः ज्ञानरूप असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी जाणण्याचा व्यवहार कसा होणार? ॥३२॥

यालागीं मौनेंची बोलिजे । कांहीं नहोनि सर्व होईजे । नव्हतां लाहिजे । कांहीच नाहीं ॥ ३३ ॥

म्हणून केवळ मौन हेंच ज्याचे बोलणे, काही नसले तरी असणे, काही न होता लाभणे अशी सर्व गुणधर्मशून्य अशी ती परमात्मवस्तु जीव जेव्हा कोणत्याही बाधेने युक्त नसेल तेव्हा प्राप्त होईल. ॥३३॥

नाना बोधाचिये सोयरिके । साचपण जेणें एके । नाना कल्लोळमाळिके । पाणी जेंवी ॥ ३४ ॥

किंवा अनंत ज्ञानाचे व्यवहार झाले तरी त्या सर्व व्यवहारसंबंधाला सत्यत्व देणारे जे एक ज्ञान असते; जसे लाटांच्या अनंत मालिकेमध्ये पाणी एकरूपाने असते. ॥३४॥

जें देखिजतेविण । एकलें देखतेंपण । हें असो आपणिया आपण । आपणचि जें ॥ ३५ ॥

जे कोणाला दृश्य न होता, स्वरूपाने द्रष्टेपणानें एकटे असते त्या ज्ञानाचे शब्दाने कितीसें वर्णन करावें? तें अद्वितीय आहे, म्हणजे आपले नातेवाईक आपणच. ॥३५॥

जें कोणाचे नव्हतेनि असणें । जें कोणाचे नव्हतां दिसणें । कोणाचें नव्हतां भोगणें । केवळ जो ॥ ३६ ॥

परमात्मवस्तु अस्तित्वरूपच असल्यामुळे तिचे अस्तित्व अन्य दुसऱ्या कोणाच्या अस्तित्वावर अवलंबून नसते; कोणाला विषय न बनविता स्वतःच प्रकाशमान आहे आणि अन्य दुसऱ्या कोणत्याही भोग्य पदार्थावाचून स्वरूपाने आनंदस्वरूप आहे. ॥३६॥

तया पुत्र तूं वटेश्वराचा । रवा जैसा कापुराचा । चांगया मज तुज आपणयाचा । बोल ऐके ॥ ३७ ॥

चांगदेवा! ज्या परमात्म्याला वटेश्वर इत्यादि अनेक नामें आहेत; त्याचाच तू पुत्र आहेस. अरे कापराचा कण हा कापूररूपच असतो ना! तसा तू परमात्मस्वरूप आहेस. आत्म्यात आणि परमात्म्यात ऐक्य असते. तुझ्यामाझ्यात तसा ऐक्यभाव कोणत्या रीतींने आहे ते तू आता ऐक! ॥३७॥

ज्ञानदेव म्हणे । तुज माझा बोल ऐकणें । ते तळहाता तळीं मिठी देणें । जयापरि । ३८ ॥

तू परमात्मस्वरूप आहेस, मी ही तसाच परमात्मस्वरूप आहे. म्हणूनच तुझ्यात आणि माझ्यात अभेद आहे. (म्हणूनच म्हणतो) माझा उपदेश तू ऐकायचा म्हणजे तुझा स्वतःचाच उपदेश ऐकण्यासारखें नाही का? अरे (एखाद्याच्या) उजव्या हाताने त्याच्याच डाव्या हाताला मिठी घालावी तसे हे आहे. ॥३८॥

बोलेंचि बोल ऐकिजे । स्वादेंचि स्वाद चाखिजे । कां उजिवडे देखिजे । उजिडा जेंवी ॥ ३९ ॥

शब्दाने स्वतःचा शब्द ऐकावा, गोडीने स्वतःची गोडी चाखावी, उजेडाने आपल्या स्वतःचा उजेड बघावा तसे हे आहे. ॥३९॥

सोनिया वरकल सोनें जैसा । कां मुख मुखा हो आरिसा । मज तुज संवाद तैसा । चक्रपाणि ॥ ४० ॥

अथवा सोन्याची कसोटी असावी; मुख हेच आरसा म्हणून पाहण्यासाठी उपयोगी आणावे, तसे चांगदेवा! तुझ्या आणि माझ्या संवादाचे आहे. ॥४०॥

गोडिये आपुली गोडी । घेतां काय न माये तोंडी । आम्हां परस्परें आवडी । तो पाडु असे ॥ ४१ ॥

गोडीने स्वतःचा गोडवा स्वतः अनुभवायचा म्हटले तर ते शक्य आहे का? अगदी नेमका हाच प्रकार तुझ्या आणि माझ्या आनंदाबद्द्ल आहे. ॥४१॥

सखया तुझेनि उद्देशें । भेटावया जीव उल्हासे । कीं सिद्धभेटी विसकुसे । ऐशिया बिहे ॥ ४२ ॥

चांगदेवा! मोठ्या उल्हासाने तुझी भेट घ्यायला माझा जीव उत्सुक झाला आहे हे तर खरेच, पण आत्मतत्त्वाच्या दृष्टीनें स्वतःसिद्ध ही भेट उपाधिदृष्टीनें बिघडून जाईल कीं काय या भीतीनें मी शंकाकुल झालो आहे. ॥४२॥

भेवों पाहे तुझें दर्शन । तंव रूपा येनों पाहे मन । तेथें दर्शना होय अवजतन । ऐसें गमों लागे ॥ ४३ ॥

कारण तुझें दर्शन घ्यावें अशी इच्छा करताच माझें मन आत्माकार व्हायला वेळ लागत नाही आणि मग त्या स्थितीत दर्शनाची कृतीच होणे नाही असे वाटतें. ॥४३॥

कांहीं करी बोले कल्पी । कां न करी न बोले न कल्पी । ये दोन्ही तुझ्या स्वरूपीं । न घेती उमसू ॥ ४४ ॥

चांगदेवा ! तू एखादी चांगली कृति केलीस , बोललास, कल्पना केलीस किंवा असे काही नाही केलेस तरी हे काही तुझ्या मूळ आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीं उत्पन्न होतच नाहीत. ॥४४॥

चांगया ! तुझेनि नांवे । करणें न करणें न व्हावें । हें काय म्हणों परि न धरवे । मीपण हें ॥ ४५ ॥

करणें किंवा न करणें हा व्यवहार चांगदेवा! स्वरूपाच्या ठायी होत नाही. आत्मत्वाचा उपदेश तुला करताना माझ्या आत्म्याजवळ असलेला उपाधीचा मीपणासुद्धा नाहीसा होत आहे. ॥४५॥

लवण पाणियाचा थावो । माजि रिघोनि गेलें पाहो । तंव तेंचि नाहीं मा काय घेवो । माप जळा ॥ ४६ ॥

चांगदेवा! पाण्याची खोली समजून घेण्यासाठी मिठाच्या पाण्याने बुडी मारली तर तेथे मीठ काही मिठाच्या रूपात शिल्लक राहत नाही. मग त्या पाण्याची खोली मोजायची रे कोणी ? ॥४६॥

तैसें तुज आत्मयातें पाही । देखो गेलिया मीचि नाहीं । तेथें तूं कैचा काई । कल्पावया जोगा ॥ ४७ ॥

तुझ्या यथार्थ आत्मस्वरूपाचा विचार करू लागलो की माझा औपाधिक मीपणा नाहीसा होतो; मग मीपणाच्या कल्पनेने येणाऱ्या तूपणाची कल्पनातरी करता येण्याजोगी आहे काय? ॥४७॥

जो जागोनि नीद देखे । तो देखणेपणा जेंवी मुके । तेंवि तूंतें देखोनि मी थाके । कांहीं नहोनि ॥ ४८ ॥

एखादा माणूस झोप येताना ती कशी येते, निद्रा हा कसला पदार्थ आहे हे जाणून घेण्याची इच्छा करतो; पण निद्रा कोणत्याही पदार्थाच्या रूपाने त्याच्यापुढे आली नाही म्हणजे तो माणूस निद्रा जाणून घेण्याच्या भूमिकेसही मुकतो. त्याप्रमाणे ज्ञानाचा विषय नसलेल्या स्वरूपाचा मीही प्रमुख द्रष्टाच होऊन जातो. ॥४८॥

अंधाराचे ठाईं । सूर्यप्रकाश तंव नाहीं । परी मी आहें हें कांहीं । नवचेचि जेंवी ॥ ४९ ॥

दाट अंधारात बसले की तेथे सूर्याचा प्रकाश मिळायचा दूर राहतोच पण स्वतःचेही भान नाहीसें होते. ॥४९॥

तेंवि तूंतें मी गिवसी । तेथें तूंपण मीपणेंसी । उखते पडे ग्रासीं । भेटीची उरे ॥ ५० ॥

त्याप्रमाणे तुझ्या स्वरूपाचा विचार करताना माझा मीपणा आणि तुझा तूपणा दोन्ही नाहीसे होऊन फक्त एक आत्मतत्त्व काय ते शिल्लक उरतें. ॥५०॥

डोळ्याचे भूमिके । डोळा चित्र होय कौतुकें । आणि तेणेंचि तो देखे । न डंडळितां ॥ ५१ ॥

बोटाने डोळा दाबला की त्याच्या जोरावर आपल्याला चित्रविचित्र पदार्थं दृष्टीसमोर भासू लागतात, पण हे दाखविणारा डोळा मात्र अनेकरूप होत नाही. आणि अनेकत्वाचा प्रकाश दाखविल्याखेरीज मात्र तो राहत नाही. ॥५१॥

तैसी उपजतां गोष्टी । न फुटतां दृष्टि । मी तूंवीण भेटी । माझी तुझी ॥ ५२ ॥

त्याप्रमाणें आत्मैक्यामध्ये अभेदपणा प्राप्त होऊन तुझा माझा अभेद मात्र मी-तू पणावाचून सिद्धच आहे. ॥५२॥

आतां मी तूं या उपाधी । ग्रासूनि भेटी नुसधी । ते भोगिली अनुवादीं । घोळघोळू ॥ ५३ ॥

मी आणि तू या उपाधीस बाजूला करून आत्म्याच्या एकत्वाने मी जशी भेट घेतली (उपभोगली) आणि तिचा ऊहापोह केला, इतका वेळ ज्या स्थितीचा अनुवाद केला तशाच रितीने तू ही स्वतःसिद्ध भेटीचा अनुभव घ्यावास. ॥५३॥

रूपतियाचेनि मिसें । रूचितें जेविजे जैसें । कां दर्पणव्याजें दिसे । देखतें जेंवी ॥ ५४ ॥

अन्न सेवन करणाऱ्याला पदार्थाचा स्वाद आवडला तर त्यातील रस जेवणाऱ्याच्या रुचीला जेववू लागतो म्हणजे रुचीचा उपयोत रुची हीच घेते किंवा पाहणाराच आरशाच्या मिषाने स्वतःस बघतो. ॥५४॥

तैसी अप्रमेयें प्रमेयें भरलीं । मौनाचीं अक्षरें भली । रचोनि गोष्टी केली । मेळियेचि ॥ ५५ ॥

अप्रमेय परमात्मा विशद करणारा आणि प्रमेयांचे साधन असा जो शब्द त्याला गिळून टाकणारी अक्षरे गुंफ़ून तुझ्या माझ्यातील ऐक्याचा हा संवाद लिहिला आहे. ॥५५॥

इयेचें करुनि व्याज । तूं आपणयातें बुझ । दीप दीपपणें पाहे निज । आपुलें जैसें ॥ ५६ ॥

स्वतःच्या प्रकाशाने दिवा आपले स्वरूप उघड करतो, त्याप्रमाणे मी तुझ्या माझ्यातील एकत्वाची स्थिती लिहिली आहे. तिच्या साहाय्याने तू आपले यथार्थ आत्मस्वरूप जाणून घ्यावेस म्हणजे ‘मी ब्रह्मस्वरूप आहे’ अशा बोधात तू रहा. ॥५६॥

तैसी केलिया गोठी । तया उघडिजे दृष्टी । आपणिया आपण भेटी । आपणामाजी ॥ ५७ ॥

तुझा आत्मभाव स्पष्ट होईल अशा गोष्टी मी तुला सांगितल्या आहेत. त्यांच्या मदतीने तू ज्ञानदृष्टी मिळव म्हणजे आपणच आपली भेट घे. चांगदेवा! तू योगेश्वर्ययुक्त असलास तरी त्याच्या सान्निध्याने उदित होणाऱ्या ‘अहं मम’ ह्या अध्यायाचा त्याग करून असंग कूटस्थ आत्मा म्हणजे मीच आहे याची निश्चिती करून घे. यामुळे आपण आपणास भेटलो असे होते. ॥५७॥

जालिया प्रळयीं एकार्णव । अपार पाणियाची धांव । गिळी आपुला उगव । तैसें करी ॥ ५८ ॥

प्रलयाच्या वेळी सगळीकडे पाणीच पाणी होते; ते सर्व प्रवाहांचे उगम आणि प्रवाहसुद्धा नाहीसे करतें. त्याप्रमाणे तू करावेस. म्हणजे तू स्वगत, स्वजातीय, विजातीय, संबंधशून्य असें ब्रह्म मीच आहे या दृढ निश्चयाने देशादिकांतील अनात्मभाव नाहीसा कर. ॥५८॥

ज्ञानदेव म्हणे नामरूपें । विण तुझें साच आहे आपणपें । तें स्वानंदजीवनपे । सुखिया होई ॥ ५९ ॥

चांगदेवा! तुझा यथार्थ सच्चिदानंदात्मभाव हा नाम रूपातीत आहे. त्या स्वानंदाच्या अनुभवाने तू सुखरूप हो. ॥५९॥

चांगया पुढत पुढती । घरा आलिया ज्ञानसंपत्ति । वेद्यवेदकत्वही अतीतीं । पदीं बैसें ॥ ६० ॥

हे ब्रह्मैक्यत्वाचे ज्ञान, वेद्यवेदकत्व इत्यादी भेदांच्या पलीकडे असणारें सच्चिदानंदस्वरूप प्राप्त करून देते. त्याची तू खूणगाठ बांध असें माझे तुला वारंवार सांगणे आहे. ॥६०॥

चांगदेवा तुझेनि व्याजें । माउलिया श्रीनिवृत्तिराजे । स्वानुभव रसाळ खाजें । दिधलें लोभें ॥ ६१ ॥

चांगदेवा! तुझ्या पत्राचे उत्तर देण्याच्या मिषानें माझ्या श्रीगुरुनिवृत्तिराज माऊलीने माझ्याकडून तुला उपदेश करविला असे नाही तर मोठ्या लोभाने रसभरित आत्मानंदाचा मलाच खाऊ दिला. ॥६१॥

एवं ज्ञानदेव चक्रपाणी ऐसे । दोन्ही डोळस आरिसे । परस्पर पाहतां कैसें । मुकले भेदा ॥ ६२ ॥

अशा प्रकारे ज्ञानदेवांनी या पत्राद्वारे चक्रपाणी(चांगदेव )यांना ज्ञाननिष्ठ (डोळस) केल्यामुळे त्यांचे आरसे(ज्ञानदेव आणि ते स्वतः) परस्परांना पाहताना आपआपसातला भेद विसरून गेले.

तियेपरि जो इया । दर्पण करील ओंविया । तो आत्माएवढिया । मिळेल सुखा ॥ ६३ ॥

ब्रह्मात्मैक्यज्ञान प्राप्त करण्यासाठी जो कोणी आम्ही चांगदेवास केलेल्या या उपदेशाचा सतत विचार करील तो आनंदरूपच होईल. ॥६३॥

नाहीं तेंचि काय नेणों असें । दिसें तेंचि कैसें नेणों दिसे । असें तेंचि नेणों आपैसे । तें कीं होइहे ॥ ६४ ॥

आत्म्यासंबंधी तो असा आहे, तसा आहे, एवढा आहे असे काहींच सांगता येत नाही. तें सद्‌रूप प्रकाशमय, अपरिमित आनंदाने सर्वत्र ओतप्रोत असूनही अल्पबुद्धीच्या लोकांना ते कोठेही दिसत नाही हेही एक आश्चर्य नव्हे काय! ॥६४॥

निदेपरौते निदैजणें । जागृति गिळोनि जागणें । केलें तैसें जुंफणें । ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ६५ ॥

देहामुळे उत्पन्न होणाऱ्या, निद्रेपलीकडचे निर्विकार परमात्मस्वरूप, देहविषयक विचारांचा नाश करणारी आत्मजागृती आणि त्या परमात्म्याचे एकत्व या ग्रंथांत विशद केले आहे, असे आमचे (ज्ञानेश्वर महाराजांचे) सांगणे आहे. ॥६५॥

सार्थ अमृतानुभव आणि चांगदेवपासष्टी
ले. – ह.भ.प. दत्तराज देशपांडे