भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय आठवा

भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय आठवा

शूर्पणखेला विद्रूप करतात

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

स तां पंचवटीं गत्वा नानाशकुनिनादिताम् ।
उवाच भ्रातरं रामो लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ॥१॥
अयं देशः समः श्रीरान्तुप्पितस्तरुभिर्वृतः ।
इहाश्रमपदं रम्यं यथावत्कर्तमर्हसि ॥ २ ॥

पंचवटीत आगमन व वनसौंदर्याने सर्वांना संतोष :

पंचवटीं । श्रीराम सुखावे देखोनि दृष्टीं ।
सुखावली सीता गोरटी । आल्हाद पोटीं सौमित्रा ॥ १ ॥
श्रीरामा देखोनि आल्हादें । कोकिळा कूजती पंचमशब्दें ।
घुमरी घुमघुमती स्वानंदें । सुखानुवाद अति मधुर ॥ २ ॥
श्रीरामां तूं तूं सीते तूं तूं । धन्य धन्य सुमित्रा तूं तूं ।
ऐसें कपोत कूजतू । पुण्यपुरुषार्थी ये वनीं ॥ ३ ॥
स्वतःप्रमाण कीं परतःप्रमाण । प्रयोगोपाधीनें व्यावर्तित कोण ।
जहदजहल्लक्षणेचें काय प्रयोजन । शुक सारिका आपण विवादती ॥ ४ ॥
जेथें शुक बोले विचक्षण । आत्मा येथें स्वतःप्रमाण ।
तो जहदजहत् नेणे । श्रीराम पूर्ण लक्षावा ॥ ५ ॥
ऐसें पक्षी विवादती । तेणें सुखावे श्रीराममूर्ती ।
लक्ष्मण चमत्कारें चित्तीं । सीता सती स्वानंदें ॥ ६ ॥
मयूर आनंदें नाचत । शुक पिंगळे अनुवादत ।
ये वनीं बसल्या श्रीरघुनाथ । पुण्यपुरुषार्थ पावेल ॥ ७ ॥
अति पावन पंचवटी । श्रीराम वसल्या जगजेठी ।
मारील राक्षसांच्या कोटी । सुखसंतुष्टी तिहीं लोकीं ॥ ८ ॥
ऐकोनि पक्ष्यांचें कूजित । संतोषला श्रीरघुनाथ ।
सौमित्रासी स्वयें सांगत । आश्रम येथे निर्मावा ॥ ९ ॥

अरुणावरुणासंगमावर आश्रमस्थापना :

अरुणावरुणासंगम सार । प्राची सरस्वती पवित्र ।
लक्षून सुंदर कपालेश्वर । करीं सत्वर स्वाश्रम ॥ १० ॥
गंगातीर सम सुशीळ । वृक्ष पुष्पित सफळ ।
मलयानिळसुपरिमळ । सुख प्रबळ यै वनीं ॥ ११ ॥
तूं तव निजसखा लक्ष्मण । सर्वांगे सुंदर सुलक्षण ।
येथें वसतां सुख संपूर्ण । करीं निर्माण आश्रम ॥ १२ ॥

अवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा ।
अचिरेणाश्रमं भ्रातुश्चकार सुमहाबलः ॥ ३ ॥
पर्णशालां सुविपुलां चकार सुनरोत्तमः ।
उपास्यां राघवस्यार्थे प्रेक्षणीयामनुत्तमाम् ॥ ४ ॥

लक्ष्मणाचें शुभ लक्षण । नां म्हणों नेणे आपण ।
शिरीं वंदोनी श्रीरामचरण । करी निर्माण आश्रम ॥ १३ ॥
यज्ञशाळा द्विजशाळा । जीवनशाळा शयनशाळा ।
निर्मिलिया पर्णशाळा । अति विशाळा ऋषिवासा ॥ १४ ॥
वृंदावनें सुमनवनें । शोभताती वनें उपवनें ।
बिल्व अश्वत्थ मधुवनें । आम्रवनें मघमघित ॥ १५ ॥
पंचपंच वृक्षांची दाटी । गंगातीरीं निकटनिकटीं ।
त्यांमाजी शोभे पंचवटी । देखतां दृष्टीं मन निवे ॥ १६ ॥
अरुणा वरुणा सरस्वती । त्रिवेणी वाहे आश्रमाप्रती ।
सुंदर कपालेश्वरस्थिती । सन्मुख भारती आश्रमीं ॥ १७ ॥

आश्रमातील दैनंदिनी :

पंचवटीं आश्रम सुहावा । हेचि श्रीरामाची निजसेवा ।
लक्ष्मणें केली सद्भावा । श्रीराघवसुखार्थी ॥ १८ ॥
उत्तमोत्तम आश्रमस्थिती । देखोनि सुखावे श्रीरघुपती ।
लक्ष्मणासी अति प्रीतीं । सुखानुभूतीं आलिंगी ॥ १९ ॥
स्वयें श्रीरामसुखसमेळीं । नानापुष्पीं नानाफळीं ।
निजाश्रमीं दिधली बळी । जनकबाळीसमवेत ॥ २० ॥
श्रीरामसीता आश्रमस्थिती । तेणें लक्ष्मणा सुखसंपत्ती ।
सेवा करावया अहोरातीं। उल्हास चित्तीं चौगुणा ॥ २१ ॥
कुश पुष्पें सुस्वाद फळें । शीतळ जळें सुपरिमळें ।
लक्ष्मण पुरवी सर्वकाळें । सेवाबळें उल्हासी ॥ २२ ॥
श्रीरामसेवेचें निजसुख । लक्ष्मणासी आत्यंतिक ।
विसरला द्वंद्वदुःख । परम हरिख सेवेचा ॥ २३ ॥
श्रीरामसीतेचें चरणतीर्थ । सौमित्र नित्य सेवित ।
सेवेसी विकिलें जीवित सावचित्त सर्वार्थीं ॥ २४ ॥

स्नानार्थ श्रीराम गेल्यावर सीतेचे कंबरेखालील वस्त्र व चोळी झोपेत अंगावरुन दूर होतेः

सीतेपासीं संरक्षण । श्रीरामें ठेवून लक्ष्मण ।
आपण करुं गेला स्नान । अतिविंदान तेथे जालें ॥ २५ ॥
श्रीरघुनाथासी देखतां । कदा निद्रा न करी सीता ।
श्रीराम स्नाना गेला असतां । विश्रामता निजेली ॥ २६ ॥
लक्ष्मणाचे दृष्टीसमोरीं । सीता स्वभावें निद्रा करी ।
वस्त्र उडालें गुह्यावरी । कुचांतरी निर्मुक्त ॥ २७ ॥

तशाही प्रसंगी लक्ष्मण ध्यानमग्न :

सुमित्रासी श्रीरामध्यान । न देखे कुच न देखे जघन ।
सीता दिसताहे नग्न । हेंही ज्ञान तो नेणे ॥ २८ ॥
श्रीराम करोनि आला स्नान । सीता दिसताहे नग्न ।
लक्ष्मणासी स्वयें आपण । काय वचन बोलत ॥ २९ ॥

अग्निकुंडसमा नारी घृतकुंभसमो नरः ।
दृष्ट्वा गुह्यं परस्त्रीणां कस्य नो चलितं मनः॥ ५ ॥

स्त्री तंव अग्निकुंड केवळ । नर घृतकुंभ तो विव्हळ ।
देखोनि नारीगृह्यस्थळ । मन निश्चळ कोणाचें ॥ ३० ॥

लक्ष्मणोक्ति –
पिता यस्य शुचिर्भूतो माता चापि पपिव्रता ।
श्रीरामसेवानिरतस्तस्यैवं निश्चलं मनः॥ ६ ॥

राम-लक्ष्मणांचा संवाद :

पिता ज्याचा शुचिर्भूत । माता पतिव्रता निश्चित ।
श्रीरामसेवेनित्य रत । त्याचें चित्त चळेना ॥ ३१ ॥
श्रीरामभक्तांची निजस्थिती । गृह्यगुह्यार्थ देखती ।
तेणें चळेना चित्तवृत्ती । जाण निश्चितीं श्रीरामा ॥ ३२ ॥
देहींचिया विकारवृत्ती । स्त्रीपुरुषत्वा अभिव्यक्तीं ।
देह देहातीत देखती । त्यांची वृत्ति चळेना ॥ ३३ ॥
सीता जगदंबा स्वयें सृष्टीं । पाहोनि लक्ष्मणाची कसवटी ।
ऐकोनि दोघांचिया गोष्टी स्वयें उठी सलज्ज ॥ ३४ ॥

सीतेचा आदरभाव :

लक्ष्मणाची स्थिती देखतां । सीतेने चरणीं ठेविला माथा ।
स्वयें श्रीराम जाला वंदिता । परमपूज्यता सौमित्रीं ॥ ३५ ॥
लक्ष्मणें घालोनि लोटांगण । दोहींचें मस्तकीं धरिले चरण ।
सेवासुख द्यावें मज आपण । पूर्ण पूज्यपण श्रीरामीं ॥ ३६ ॥
ऐकोनि सौमित्र वचन । श्रीरामें देतां आलिंगन ।
दोघां नाठवे दोनीपण । जालें परिपूर्ण परब्रह्म ॥ ३७ ॥
पावोनियां पूर्ण बोध । लक्ष्मणा सेवेचा आल्हाद ।
सेवेलागीं जाला सावध । कथानुवाद अवधारा ॥ ३८ ॥
लक्ष्मण जावोनि वनासी । नित्य आणी वनफळांसी ।
तंव तेणें वनीं एके दिवशीं । आश्चर्यासी देखिलें ॥ ३९ ॥

सांबराक्षसाची काळखड्ग प्राप्त्यर्थ तपश्चर्या :

शूर्पणखेचा लाडका सुत । सांब राक्षस विख्यात ।
काळखर्गाचे प्राप्त्यर्थ । करी वनांत तपश्चर्या ॥ ४० ॥
सांबतपश्चर्या अति अद्भुत । खर्गार्थी एकाग्रचित्त ।
काळखर्ग होतां प्राप्त । जालें विपरीत अदृष्टें॥ ४२ ॥

त्या खड्गाच्या मनातून साबाच्या हाती जावयाचे नसते म्हणून ते लक्ष्मणाच्या हाती जातेः

खर्ग उतरतां सत्वर । तंव शस्त्रदेवता करी विचार ।
सांब महापापी दुर्धर । खर्गे अधोर करील ॥ ४३ ॥
निर्दाळील गोब्राह्मणां । वध करील दीनजनां ।
त्याच्या हाती मी स्पर्शेना । शरण लक्ष्मणा मी होईन ॥ ४४ ॥
हा तंव धर्माचा साहाकारी । अकिंचनां कैवारी ।
दीनजनांतें उद्धरी । याच्या करीं मी पावेन ॥ ४५ ॥
सांब जे जाळींत तप करीत । लक्ष्मण फळें तोडी तेथ ।
खर्ग येवोनियां त्वरित । होय हस्तगत सौमित्रा ॥ ४६ ॥

त्याची धार पाहाण्यासाठी घाव मारतो तो नेमका झाडीतील सांबावर पडून त्याचा मृत्यू :

वनफळें आसुंडितां । अवचटें काळखर्ग आले हाता ।
लक्ष्मण पाहे सभोंवता । तंव खर्गदाता न दिसेचि ॥ ४७ ॥
खर्गे सुखावला करतळीं । हरिखें वेळोवेळां तुळी ।
वाहों पहावया तोडी जाळी । सांब ते वेळीं निवटिला ॥ ४८ ॥
घावो अतिशयें दुर्धर । जाळीसहित तुटलें शिर ।
भंडभडां वाहे रुधिर । चिंतातुर सौमित्र ॥ ४९ ॥
कोण तपस्वी होता येथ । मज घडला ब्रह्मघात ।
स्वर्गी क्षोभेल दशरथ । सत्य श्रीरघुनाथ क्षोभेले ॥ ५० ॥
कैचें खर्ग आलें हाता । तेणें हत्या बैसली माथरां ।
कैसेनि भेटों श्रीरघुनाथा । चितीं चिंता अनिवार ॥ ५१ ॥

ब्रह्महत्या दोष घडला असावा अशा शंकेने लक्ष्मण व्याकुळ :

ब्रह्महत्यार्‍याचें मुख । श्रीराम न पाहे सन्मुख ।
जीवीं लागली धुकधुक । परम दुःख सौमित्रा ॥ ५२ ॥
माता पिता बंधु गोत । माझा श्रीराम समर्थ ।
त्यासी सांगों वृत्तांत । प्रायश्चितार्थ पुसेन ॥ ५३ ॥
करितां श्रीरामनामस्मरण । कोटि दोषां होय दहन ।
त्यासी जालिया अनन्य शरण । हत्याहरण निमेषार्धे ॥ ५४ ॥
मुखीं श्रीरामनामवृत्ति । हृदयीं श्रीरामाची मूर्ति ।
पावलापावलीं श्रीरामस्थितीं । दोषनिवृत्ति श्रीरामें ॥ ५५ ॥
श्रीरामस्थिती पाउल पडे । तेणें समाधिसुख गाढें ।
प्रायश्चित्त जालें बापुडें । श्रीरामाकडे पाहतांचि ॥ ५६ ॥
हत्याभयें श्रीरामस्थिती । दृढ धरोनियां चित्तीं ।
पुसावया प्रायश्चित्तार्थी । आला निश्चितीं सौमित्र ॥ ५७ ॥
श्रीराम सीता पुसे आपण । स्त्रियेंवाचून लक्ष्मण ।
दिसताहे अति उद्विग्न । दीनवदन आभासे ॥ ५८ ॥
श्रीराम म्हणे सीतेप्रती । सौमित्र नव्हे विषयार्थी ।
दिसे नूतन खर्गाची प्राप्ती । कांहीं वनाप्रती प्रवर्तलें ॥ ५९ ॥
तंव लक्ष्मणें येवोनि आपण । साष्टांग घातलें लोटांगण ।
दोष घडला जी संपूर्ण । कृपा आपण करावी ॥ ६० ॥
जयजयाजी श्रीरघुनाथा । अनाथबंधो दीननाथा ।
कृपा करीं गा भगवंता । मज रक्षिता आन नाहीं ॥ ६१ ॥
तळीं धरित्री पाहतां । वरी आकाश न्याहळितां ।
दाही दिशा धांडोळितां । मज श्रीरघुनाथा आन नाहीं ॥ ६२ ॥
मी तंव नेणें माता पिता । बंधु भगिनी तूंचि तत्वतां ।
कौसल्येनें निरुपिलें वना येतां । मज रक्षिता तूंचि तूं ॥ ६३ ॥
लक्ष्मणाचें दीन वचन । ऐकोनियां श्रीरघुनंदन ।
मग संकेत पुसे आपण । येरु मस्तक खलावून । सांगता होय ॥ ६४ ॥
वनीं वनफळें तोडितां । अवचित खर्ग आलें हाता ।
त्याचा घावो पाहूं जातां । जाळी त्या अर्था तोडिली ॥ ६५ ॥
तंव जाळींत तप करीत । तपस्वी होता वारुळांत ।
त्याचा मज घडला घात । प्रायश्चित्तार्थ मज सांगा ॥ ६६ ॥

श्रीरामांनी मृतदेहाचा वर्ण विचारला :

ऐकोनि सौमित्राचे वचन । मग बोलला श्रीरघुनंदन ।
वैश्य क्षत्रिय कीं शूद्र ब्राह्मण । वधिला कोण जाळीमाजी ॥ ६७ ॥
न करितां हा इत्यर्थ । सांगतां न ये प्रायश्चित्तार्थ ।
लक्ष्मण धाडिला त्वरित । परीक्षार्थ प्रेताच्या ॥ ६८ ॥

शोध केल्यावर तो देह राक्षसाचा असल्याचे कळून आले :

लक्ष्मण तें शरीर पाहे डोळां । भ्यासुर मुख दाढा विक्राळा ।
खापराऐसा सबाह्य काळा । नेत्र अनलासारिखे ॥ ६९ ॥
लक्ष्मण सांगे इत्यर्थ । मज घडला राक्षसघात ।
ऐकोनि हांसे श्रीरघुनाथ । मुख्य धर्मार्थ हा आम्हां ॥ ७० ॥

त्यामुळे ब्रह्महत्या झालीच नाही :

तुज नाहीं निजज्ञान । शस्त्रदेवता अति सज्ञान ।
तिणें जाणोनि आपण । दृष्टनिर्दळण स्वयें केलें ॥ ७१ ॥
तो जरी सावध असता । तरी करिता तुझिये घाता ।
तुज प्रसन्न शस्त्रदेवता । न झुंजतां निर्दाळिला ॥ ७२ ॥
राक्षस अतुर्बळी होता । दुर्धर तपी शस्त्रप्राप्त्यर्था ।
दुष्टावरी क्षोभोनि शस्त्रदेवता । त्याच्याचि घाता तिणें केलें ॥ ७३ ॥
तपस्व्याच्या केलें घाता । दोष बैसला माझे माथां ।
ऐसें न म्हणावें तत्वतां । दोष सर्वथा न मानावा ॥ ७४ ॥

लक्ष्मणाला परमानंद :

करावया राक्षसांचे घात । आम्ही आलों असों या वनांत ।
शस्त्रें धरोनि तुझा हात । केला प्राणांत दृष्टाचा ॥ ७५ ॥
तूं तंव नव्हेसी कर्मकर्था । तुझ्या धरोनियां हाता ।
दुष्ट दमिला शस्त्रदेखता । दोष सर्वथा तुज नाहीं ॥ ७६ ॥
दोष नाहीं तुझे माथां । पुसणें न लगे प्रायश्चिता ।
ऐसें श्रीराम बोलतां । उल्हासता सौमित्रा ॥ ७७ ॥
धन्य ज्ञान श्रीरघुनाथा । शोधोनि काढिलें इत्यर्था ।
मी तंव नव्हे कर्मकर्ता दोष सर्वथा मज नाहीं ॥ ७८ ॥
धन्य धन्य श्रीरामकृपा । म्यां घेतलें दोषसंकल्पा ।
तोचि केला निर्विकल्पा । पुण्य पाप मज नाहीं ॥ ७९ ॥
ऐसं बोलोनि लक्ष्मण । मस्तकीं धरिले श्रीरामचरण ।
श्रीरामें दिधलें आलिंगन । समाधान सुबंधू ॥ ८० ॥
श्रीरामाचे निजभक्त । कर्मे करोनि अलिप्त ।
हरिभक्तांचें पढतां चरित्र । नित्यमुक्त महादोषी ॥ ८१ ॥
करावया राक्षसांच्या घाता । काळखड्ग आले आता ।
श्रीरामें पूजिलें सद्भावता । काळ सर्वथा साह्य आम्हां ॥ ८२ ॥
काळ साह्य जाला स्वभावतां । काळखर्ग आलें न प्रार्थितां ।
राक्षसनिर्दळणीं आतां । जाण तत्वतां सौमित्रा ॥ ८३ ॥

राक्षसवधाने दोष नाही :

राक्षस वधावया रणीं । आजिपासून जाहली बोहणी ।
तेथोनि विचरतां वनीं । सावधानीं वर्तावें ॥ ८४ ॥
याचा सूड घ्यावयासी । राक्षस तील कपटवेषी ।
योगी संन्यासी तापसी । विश्वास त्यांसीं न करावा ॥ ८५ ॥
अगत्य मानेल कर्तव्यता । ते मज पुसावी तत्वतां ।
मज पुसल्याविण सर्वथा। अल्पही कार्यार्था न करावें ॥ ८६ ॥
शिरीं वंदून श्रीरामवचन । सौमित्रा सदा सावधान ।
तंव तेथें करावया पुत्रशोधन । होईल आगमन शूर्पणखेचें ॥ ८७ ॥

शूर्पणखेला पडलेले वाईट स्वप्न :

शूर्पणखा स्वयें लंकेसी । देखती जाली दुष्ट स्वनांसी ।
पट्टाभिषेक होतां सांबासी । चरणघातेंसीं लोटिला ॥ ८८ ॥
मस्तकीं शेंदुराचा टिळा । गळां आरक्त कण्हेराच्या माळा ।
मुख माखिलें काजळा । भोंवता पाळा गोळांगुळांचा ॥ ८९ ॥
सर्वांगीं तेलमज्जन । नग्न गर्दभावरी आरोहण ।
दक्षिणदिशे करुनि गमन । गोमयर्‍हदीं प्रवेशला ॥ ९० ॥
शूर्पणखा सांगे रावणासी । दुष्ट स्वप्न देखिलें सांबासी ।
मी जाईन पद्मपुरासी । विमानेंसीं ते आली ॥ ९१ ॥

रावणाला निवेदन व तिचे पद्मपुरास आगमन, मुलाचे निधन कळल्यावरुन तिचा शोक :

भेटोनि त्रिशिराखरदूषणांसी । मग पाहूं आली ते सांबासी ।
देखोनि त्याच्या शिरच्छेदासी । आक्रंदेंसीं आरंबळे ॥ ९२ ॥
काय विंदान जालें यासी । कोण उठली गे विवसी ।
काळ कृतांत भीती ज्यासी । तेणें भूमीसी स्वीकारिलें ॥ ९३ ॥
हा स्वभावें उघडी दृष्टी । तैं सुरासुर पळती दिक्पुटीं ।
कळिकाळाची निवटे दृष्टी । तो हा हठी पडला भूमीं ॥ ९४ ॥
तुज म्यां नवस केले बहुवस । अश्वत्थसेवा आणि उपवास ।
थोर धरिली तुझी आस । तो तूं उदास जालासी ॥ ९५ ॥
तुझिया देखोनि मुखकमळा । मज तंव पान्हा सुतला बाळा ।
तो सांब परलोकासी गेला । मजसीं अबोला धरुनियां ॥ ९६ ॥
ऐसें विलाप अनेक । मुखावरी ठेवी मुख ।
हा हा कोणें वधिला बाळक । थोर दुःख मज दिधलें ॥ ९७ ॥
रडोनि काय करुं येथ । कोणें केला पुत्रघात ।
त्यासी पहावया निश्चित । वन समस्त ते शोधी ॥ ९८ ॥

लक्ष्मण दिसताच त्याच्या सूडाचा निर्धार :

तंव खड्गसहित धनुष्यबाण । वनीं देखिला लक्ष्मण ।
सांबजीवघाती हाचि संपूर्ण । त्याचें भक्षण मी करीन ॥ ९९ ॥
सांब वधिला करितां ध्यान । तो जरी असता सावधान ।
तरी याचें करिता सगट प्राशन । बळ संपूर्ण सांबासी ॥ १०० ॥
सांब माझा अतुर्बळी । येणें वधिला ध्यानसमेळीं ।
यासी मी सगळेंचि गिळीं । करीन रांगोळी हाडांची ॥ १ ॥
माझा सांब वधिला येणें । सांगों खरादिकां गार्‍हाणें ।
तें मज लाजिरवाणें । मारुन नेणें त्यांपासीं ॥ २ ॥
त्याचे अंगी बळ संपूर्ण । सबळ बळाचें लक्षण ।
डोळां दोनी सहस्त्रनयन । आणि नागचिन्ह बाहूंसी ॥ ३ ॥
डोळ्यांमाजी कूर्मदृष्टी । कळिकाळां न चळे पुष्टी ।
शेषशयनचिन्ह पृष्टीं आंगवण ॥ ४ ॥

तिचे वेषांतर :

यासी बहें गिळूं जातां । हा करील माझ्या घाता ।
दळून मारावा सर्वथा । याची कांता होवोनी ॥ ५ ॥
स्वरुपरुपें अति सुंदर । अलंकार ल्याली मनोहर ।
वांकी अंदुवांचा गजर । उभी समोर सौमित्रा ॥ ६ ॥
शीसफूल राखडी फरा गोंडा । पोफळ चापेकळी केतकी दांडा ।
दोहीं हातीं जडित चुडा । मुखीं विडा सुरंग ॥ ७ ॥
अंगीं मदुवीची कांचोळी । गळां हार एकावळी ।
पाठीवर वेणी मोकळीं । गोंडा दुफुलीसहित ॥ ८ ॥
नेसली क्षीरोदकपाटोळा । मध्यभागीं जडित कटिमेखळा ।
हळदी उटिली मुखकमळा । काजळ डोळां भळभळीत ॥ ९ ॥

शूर्पणखेची लक्ष्मणाला लग्नाची विनंती :

डोळे मोडी लक्ष्मणाकडे । दुडीपीडी करुनियां पायां पडे ।
लाजोनि पाठिमोरी मुरडे । पाहे देहूडे लक्ष्मणासी ॥ ११० ॥
मी तरी कुबेराची भगिनी । तुमचे प्राप्तीलोगोनी ।
बैसलें होतें अनुष्ठानीं । धर्म पत्‍नी मी होईन ॥ ११ ॥
सुंदर आवळे डोळ्यांसी । परी रामाज्ञा आठवे लक्ष्मणासी ।
राक्षस येती कपटवेषीं। विश्वास त्यांसीं न धरावा ॥ १२ ॥
ती घेवोनि कमळमाळा । घालूं आली लक्ष्मणाच्या गळां ।
येरू मनोनि विटाळा । परता सरला सक्रोध ॥ १३ ॥
मजसारिखी सुंदर कांता । वनीं मिनलिया एकांता ।
नपुंसकही न सरे मागुता । तुझी पुरुषता सभय कां ॥ १४ ॥
ती तव तुझी केवळ चरणदासी । सेवा करीन अहर्निशीं ।
शयन करुं पर्णशेजेसीं । शंका मानसीं न धरावी ॥ १५ ॥
माझा भोगिल्या गुह्यार्थ । कळेल सर्वही भावार्थ ।
माझेनि संगें पुरुषार्थ । जगीं विख्यात पावाल ॥ १६ ॥

लक्ष्मणाने सांगितल्यावरुन ती रामांकडे जाते :

सौमित्र म्हणे ऐक आतां । श्रीराम माझा ज्येष्ठ भ्राता ।
त्याची आज्ञा मज न होतां । तुझ सर्वथा नांगीकारीं ॥ १७ ॥
श्रीराम ज्येष्ठ बंधु तो कैसा । कोण पुरुषार्थ कैसी दशा ।
समूळ आणावया मानासा । मार्गजिज्ञासा पूसत ॥ १८ ॥
येणेंचि मार्गे गंगातटीं । श्रीरामाश्रम पंचवटीं ।
श्रीरामे वसे जगजेठी । सीता गोरटीसमवेत ॥ १९ ॥
माझ्या पुत्राचे हे वैरी । रम्याश्रम गंगातीरी ।
नांदतीती बरव्या परी । सीता सुंदरी प्रियतमा ॥ १२० ॥
श्रीराम आणि लक्ष्मण । दोघे छळून मी मारीन ।
सीता सुंदरी नेऊन । स्वयें अर्पीन लंकानाथा ॥ २१ ॥

लक्ष्मणाला आपल्याबरोबर लग्न करण्यास आज्ञा देण्याची ती विनंती करते :

मग पंचवटीस जाऊन । श्रीरामा घालोनि लोटांगण ।
भाउजी वंदितें श्रीचरण । बाईसी शरण सर्वभावें ॥ २२ ॥
मी तंव तुमची धाकटी जाऊ । मजवरी कृपा करावी बहू ।
भावे धाकटे भाऊ । लग्नगौरवू न मानिती ॥ २३ ॥
भावे साचे आज्ञेवीण । माझें न करिती पाणिग्रहण ।
भाऊजींसी तुम्हीं सांगून । लावावें लग्न सौमित्रासीं ॥ २४ ॥
सीता म्हणे श्रीरामासी । सौमित्र कष्टताहे अहर्निशी ।
सुंदर कांता । जोडिली त्यासीं । मज वनवासीं सांगतिणी ॥ २५ ॥

श्रीरामांना तिच्या डोळ्यांवरुन तिची ओळख पटतेः

श्रीराम पाहे जंव सुंदरी । उलट बाहुल्या देखे नेत्रीं ।
हे तंव केवळ निशाचरी । छळणावारीं आलीसे ॥ २६ ॥
तिचा जाणोनि भावार्थ । हांसोनि बोले श्रीरघुनाथ ।
माझा सौमित्रीं संकेत । असे विपरीत एक सुंदरी ॥ २७ ॥
पाठीसीं लिहिल्या अक्षरासीं । आज्ञा माने सौमित्रासी ।
पत्र न माने वो तयासी । मुखवचनासी मानीना ॥ २८ ॥

रामांकडून तिची बोळवपण :

आज्ञा मागतां एकाएक । मुहूर्ती श्रीरामीं विमुख ।
पतीसी पत्र दावितां देख । तेथेंही विमुख म्यां व्हावें ॥ २९ ॥
विमुखपणाचा सोहळा । मुळींच आला माझ्या कपाळा ।
लग्नपत्रिका न दिसे डोळां । श्रीराम भोळा म्हणों नये ॥ ३० ॥
दोघां छळावें हें माझें मत । परी श्रीराम छळणासी नव्हे प्राप्त ।
आपलें कळों नेदी वृत्त । पत्र गुप्त पृष्ठभागीं ॥ ३१ ॥
पृष्ठभागीं आज्ञा लग्न । वनीं लक्ष्मण निर्दळीन ।
मग निर्दळावया श्रीरघुनंदन । खर दूषण आणीन ॥ ३२ ॥
पद्मपुरा निकटानिकटीं । श्रीराम मारिजेल राक्षससुभटीं ।
सीता हिरोनि गोरटी । नेईन भेटी लंकानाथा ॥ ३३ ॥
श्रीराम दुबाहु माणूस । खर दूषण उग्र राक्षस ।
श्रीरामा मारितां न लगे निमेष । सीता लंकेश भोगील ॥ ३४ ॥
पुत्रवैरी वधावा पुढें । विचार केला निजनिवाडें ।
सलज्ज बोले सीतेपुढें । मज सांकडें ओढवलें ॥ ३५ ॥
नेम केलासे भावेंसी । लग्नपत्रिका ते पाठीसीं ।
पाठिमोरी मी बैसूं कैसी । भाउजींसी तुम्ही सांगा ॥ ३६ ॥
पाठिमोरी बैसतां जाण । लाजें जाईल माझा प्राण ।
बाइजी सांगोनि आपण । पत्र लिहोन करीं द्यावें ॥ ३७ ॥
स्त्रियांचे जिणें लज्जायुक्त । बाइजी जाणां तुम्ही समस्त ।
प्रार्थोंनियां श्रीरघुनाथ । पत्रलिखित करीं द्यावें ॥ ३८ ॥
श्रीरामाचा निजभावार्थ । पत्र दिधलिया वाचील अर्थ ।
मग करुं धांवेल अनर्थ । केला विपतीतार्थ यालागीं ॥ ३९ ॥
सौमित्रातें वरूं पाहसी । तरी पत्र लिहूं दे पाठीसी ।
नाही तरी जावोनि वनासी । येईल मनासी तो वरीं ॥ १४० ॥
ऐसें ऐकोनि श्रीरामवचन । उकसाबुकसीं करी रुदन ।
जळो तें आणिकाचें वदन । श्रीलक्ष्मण निजपति ॥ ४१ ॥
भाउजी शिवतें तुमचे चरण । मी तंव पतिव्रता संपुर्ण ।
प्राणपति श्रीलक्ष्मण । तुम्हीं कठिण न वदावें ॥ ४२ ॥
मग श्रीराम बोले धर्मवचन । ज्येष्ठ भावजयी मातेसमान ।
कनिष्ठ ते लेंकरुं जाण । लाजेसी कारण असेना ॥ ४३ ॥
मग श्रीरामापुढें पाठिमोरी । येवोनि बैसली झडकरी ।
पत्र लिहावें पाठीवरी । आज्ञाधारी मि तुमची ॥ ४४ ॥

तिच्या पाठीवर लक्ष्मणास सूचना :

शूर्पणखेची न पडे दृष्टी । पत्र लिहिलें कटिपृष्ठीं ।
पत्रीं लिही विकत गोष्टी । सावधानदृष्टीं अवधारा ॥ ४५ ॥
सहनासिक सगटओष्ठ । वेगें करावें सरसपाट ।
हाचि इचा शेंसपाट । आज्ञा वरिष्ठ हे माझी ॥ ४६ ॥
करुं नये स्त्रीहनन । यालागीं इचा राखावा प्राण ।
करावें नासिकाच्छेदन । हेंचि सुलग्न पैं इयेचें ॥ ४७ ॥
काय लिहीलें पाठीसीं । हें तों न कळे शुर्पणखेसी ।
वंदोनि श्रीरामसीतेसीं । लक्ष्मणापासीं ते आली ॥ ४८ ॥
वेगीं घेवोनियां माळेसी । वरूं आली लक्ष्मणासीं ।
तो कोपला अतिशयेंसीं । निर्लज्ज होसी तूं एक ॥ ४९ ॥
श्रीरामाचे आज्ञेवीण । मी न करीं पाणिग्रहण ।
जळो तुझें काळें वदन । आज्ञेविण वरुं येसी ॥ १५० ॥
भाउजी कृपाळु । तिहीं दिधलें आज्ञापन ।
परी तुम्हांपासीं कठिणपण । सांगेन खूण ते ऐका ॥ ५१ ॥
भाउजी श्यामसुंदर जगजेठी । बाइजी चांपेकळी गोरटी ।
मज भेटलीं पंचवटीं । आज्ञा वाक्पुटीं वरावें तुम्हां ॥ ५२ ॥
तोंडीचे तोंडी आज्ञापन । सौमित्र म्हणे मानी कोण ।
तोंडीचें तोडीं होईल वरण । सत्य जाण सुंदरी ॥ ५३ ॥
माझा विश्वास नाहीं तुम्हासीं । जन्म कंठणें पायापासीं ।
लटिकें बोलिल्या चरणांसी । मुख श्रीरामासी केंवी दावूं ॥ ५४ ॥
थोर श्रमलेति वनांतीं । चरण तळहातीन हातीं ।
दोघें शयन करुं एकांतीं । तेणें विश्रांति पावाल ॥ ५५ ॥
लक्ष्मण म्हणे तूं तंव लंड । बोलाची बडबड उदंड ।
घाय हाणोनि फोडीन तोंड । तूं वेश्या रांड व्यभिचारिणी ॥ ५६ ॥
श्रीरामाचें हस्तलिखित । देखल्यावीण न लावीं हात ।
जवळी आलिया करीन घात । म्हणोनि खर्गा हात घातला ॥ ५७ ॥
म्हणे मी कपाळकरीटी । सत्य न माने माझी गोष्टी ।
श्रीरामलिखित पहा दृष्टीं । म्हणोनि पृष्ठी दाविली ॥ ५८ ॥

श्रीरामांच्या सूचनेप्रमाणे तिची संभावना :

श्रीरामाचीं हस्ताक्षरें । सार्थक वाचिली सौमित्रें ।
वेणी दंड धरोनि करें । बलात्कारें पाडिली ॥ ५९ ॥
मी काय धाकुटी कर्णकुमारी । मज झोंबोनि पाडितां पृथ्वीवरी ।
मीच पडतें धरणीवरी । पुरुषार्थ करीं प्राणनाथा ॥ १६० ॥
पाय देवोनि उरावरी । सओष्ठनासिका शस्त्रधारीं ।
सरसकटून क्षणामाझारीं । राहिला दुरी शस्त्रेसीं ॥ ६१ ॥
घायें उडविलें कपटपण । क्रूर राक्षसी अति दारुण ।
बारा हस्त एकैक स्तन । नाकेंवीण विक्राळ ॥ ६२ ॥

तिचा आक्रोश व पलायन :

शंख करी सुबद्ध । फफें करीत निघें शब्द ।
नाकेंवीण अति विरुद्ध । धरिला क्रोध सौमित्रीं ॥ ६३ ॥
जैसें म्यां केलें कपट । तैसेचि जालें सपाट ।
याचा मी भरीन घोंट । मुख अचाट पसरिलें ॥ ६४ ॥
मूख पसरी गिळावयासी । तंव लक्ष्मण शस्त्रातें हातवसीं ।
घाव घालावा जो शिसी । तंव राक्षसी पळाली ॥ ६५ ॥

लक्ष्मणाने घडलेले श्रीरामांना निवेदन केले :

सौमित्र आला पंचवटीं । श्रीरामासी सांगितली गोष्टी ।
समूळ राक्षसी ते खोटी । टाळी पिटिती परस्पर ॥ ६६ ॥
धन्य श्रीराम सूर्यवंशीं । कपटी ओळखिली राक्षसी ।
पत्र लिहिलें पाठीसीं । तेणें म्यां तिसी दंडिलें ॥ ६७ ॥
पत्र पडतें तिच्या हातीं । तैं ते भोवती आम्हांभोंवती ।
भली श्रीरामें केली युक्ती । पुष्ठपत्रार्थी दंडविली ॥ ६८ ॥
तुझी आज्ञा आत्यंतिक । आज्ञेनें तिसी लाविली सीक ।
सओष्ठ छेदोनि नासिक । विरुप देख ते केली ॥ ६९ ॥
सुपायीएवढी नखें देखा । यालागीं म्हणती शूर्पणखा ।
सौमित्रें छेदोनि नासिका । टाकिलें उदकामाझारीं ॥ १७० ॥
शूर्पणखेचें छेदिलें नाक । ते तीर्थी मासे निर्नासिक ।
अद्यापि देखती लोक ऐसी सुटंक दंडिली ॥ ७१ ॥
तिचा न घ्यावा निजप्राण । ऐसी तुझी आज्ञा पूर्ण ।
यालागीं ते राखिली जाण । गेली पळोन पद्मपुरा ॥ ७२ ॥
तंव सीतेसी म्हणे रघुनंदन । सुमित्रपत्‍नीचें लग्न ।
नासिका लावोनि सुलग्न । आला सावधान सौमित्र ॥ ७३ ॥

या घटनेपासून राक्षसांशी भांडणाला प्रारंभ :

रणबोहलें सोहळियाकारणें । होईल बाणाचें उटणें ।
अशुद्धें आंबा शिपणें । तळीं बसविणें शस्त्राचें ॥ ७४ ॥
येथे नाचेल रणधेंडा । ओवाळणी पडती राक्षसमुंडा ।
आयणी पायणी दोहीं कडां । शस्त्रें भडभडां पडतील ॥ ६५ ॥
श्रीराम बोलिला आपण । झालें कलहासी कारण ।
त्रिशिरा आणि खर दूषण । निर्दळीन रणकंदनें ॥ ७६ ॥
ऐसें बोलतांचि जाण । बाहूंसी आलें स्फुरण ।
करावया अरिमर्दन । धनुष्यबाण उचलिले ॥ ७७ ॥
एकाजनार्दना शरण । शरण आलें श्रीरामा स्फुरण ।
निर्दळील खरदूषण । श्रोतीं अवधान मज द्यावें ॥ ७८ ॥
इति भावार्थरामायणे अरण्यकांडे एकाकारटीकायां
शूर्पणखाविरुपकरणं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
॥ ओंव्या १७८ ॥ श्लोक ६ ॥ एवं १८४ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय आठवा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय आठवा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय आठवा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय आठवा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय आठवा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय आठवा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय आठवा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय आठवा

Leave a Comment

Your email address will not be published.