भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय एकोणिसावा 

भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय एकोणिसावा 

श्रीरामांचा सीताशोक

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

सीतेवर राक्षसिणींचा पाहारा असतो त्याचे वर्णन :

अशोकवनीं सीतेपासी । दुष्ट दुर्धर राक्षसी ।
रावण ठेवी भेडसावयासी । भयें आपणासी वश होईल ॥ १ ॥

अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामिती ।
तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युष्माभिः परिवारिता ॥ १ ॥

सीतासंरक्षणीं नित्यवासी । विकटा विकृता समयेंसी ।
विरुपा विक्राळा राक्षसी । अशोकवनासी त्या आल्या ॥ २ ॥
नानारुपा नानाकारा । विक्राळा कराळा अति उग्रा ।
भिंगुलवण्या भयासुरा । आल्या समग्रा सीतेपासीं ॥ ३ ॥
एकीचें विक्राळ वदन । सर्वांगासी एकचि कान ।
तीसी कानचि आच्छादन । येरवीं नग्न कराळी ॥ ४ ॥
लागतां कानाचा फडकारा । नक्षत्रें पडती जैशा गारा ।
जयाचें भय सुरसुरां । सीतेसी भेदरा देऊं आल्या ॥ ५ ॥
एकींचे उटकंटक कपाळा । थडक हाणिती लोकपाळां ।
कपाळावरी विकट डोळा । जनकबाळा छळूं आल्या ॥ ६ ॥
एकींस एक कान आंथरुण । दुसरा कान तो प्रावरण ।
कानें कापती त्रिभुवन । सीतेसी छळण करुं आल्या ॥ ७ ॥
एकी स्तनायुधा दुर्धरा । एकैक थान गांवें बारा ।
स्तनघातें मारी असुरां । सीतेसी भेदरा देऊ आली ॥ ८ ॥
भ्यासुर मुख दीर्घ दांताळी । दांतीं दिग्गजां करी रांगोळी ।
वीर निर्दाळी दांतांतळीं । सीतेजवळी भय दावी ॥ ९ ॥
एकीचे केश सलंव पूर्ण । तेंचि नेसणें तेंची पाघरुण ।
केश तिखट जैसे बाण । केशाभेणें जग पळे ॥ १० ॥
अजामुखी गजमुखी । सिंहश्वानशूकरमुखी ।
व्याघ्रवानरतरसमुखी । घोडमुखी विक्राळा ॥ ११ ॥
खरोर्ष्ट्रवक्त्रा सलंब ओष्ठ । होटें प्राण्याचा भरिती घोट ।
अवघ्या आलिया सीतेनिकट । भय उद्भट दावावया ॥ १२ ॥
विक्राळ मुख दीर्घ चांभाडी । कंटकी जिव्हा तांबडी ।
ते देखतां प्राणी प्राण सांडी । भक्षी मडीं राक्षसांचीं ॥ १३ ॥
राक्षस भक्षिती मनुष्यांसी । विक्राळा भक्षिती राक्षसांसी ।
तिसी रावण धाडी सीतेपासी । भयें आपणासी वरावया ॥ १४ ॥
वांकडें मुख दीर्घ नाक । तेंही लांबवावें विशेख ।
जिचे श्वासावर्ती जग देख । शतानुशतक तळमळत ॥ १५ ॥
नाकींचिया केसांआंत । म्हैसे गुंतले ओरडत ।
सिंह गुंतले तडफडित । गजावर्त विकटास्या ॥ १६ ॥
नखायुधा क्रूरमुख । सलंब नखें अति तिख ।
तींही लांब क्रोश एक । इंद्रादिक कांपती ॥ १७ ॥
नखाघात अति उद्भट । घायें शस्त्र करी पीठ ।
नखें पर्वत करी सपाट । दुर्धर दुष्ट नखायुधा ॥ १८ ॥
एकपादा आणि त्रिपादा । पंचपादादि हस्तपादा ।
शस्त्रास्त्रीं सन्नद्धबद्धा । आलिया उन्मादा राक्षसी ॥ १९ ॥
वाल्मीकरामायणाप्रती । राक्षसी बोलिल्या आहेत बहुती ।
तो विस्तारु न धरवे हातीं । कथा ग्रंथीं वाढेल ॥ २० ॥
पुढील कथेची संगती । कृपा करावी साधुसंती ।
स्वयें रावण राक्षसीप्रती । काय उपपत्ति बोलिला ॥ २१ ॥

तथा च तर्जनैर्घोरैः पुनः सांत्वेश्च मैथिलीम् ।
आनयध्वं मम वशे वन्यां गजवधूमीव ॥ २ ॥

रावण सांगे राक्षसीसी । दुर्धर भेडसावा सीतेसी ।
गर्जन तर्जन अति आवेशीं । अट्टहासेंसीं गर्जोनी ॥ २२ ॥
ऐसें करावें गर्जन । तिचे चळकांपे मन ।
अत्यंत होवोन उद्विग्न । मूर्च्छापन्न भयभीत ॥ २३ ॥
सुखें वरीन मी रावण । ऐसें बोले जंव आपण ।
तंववरी भय दाविजे संपूर्ण । जंव शरण मज होय ॥ २४ ॥

सीतेला भीती निर्माण करण्याची राक्षसिणींना आज्ञा :

मज आलिया अनन्यशरण । तिसी करावें सुखशांतवन ।
सीते तुझें भाग्य धन्य । जे दशानन तुज कांत ॥ २५ ॥
ऐसें सांगोनि तयांसी । धाडिल्या अशोकवनासी ।
वश जालिया सीतेसी । आणावी गजरेंसीं मजपासीं ॥ २६ ॥
मग राक्षसी मिळोनि समस्ती । कोइत्या मुद्गल त्रिशूळ हातीं ।
आल्या अशोकवनाप्रती । हाक देती दुर्धर ॥ २७ ॥
हाकीं गर्जलें अंबर । स्वर्गीं कांपती सुरवर ।
भूतळीं गर्जती नर किन्नर । ऋषीश्वर भयभीत ॥ २८ ॥
राक्षसी करिती दीर्घ रवो । सीता मारोनि मांस खावों ।
तुझें कंठीचें रुधिर पिवों । आणि हार लेवों हाडांचें ॥ २९ ॥
तुझें सर्वांगचिया शिरीं । करुं शेवयांची खिंरी ।
काळी काढोनि बाहेरी । कोशिंबिरी करुं आम्ही ॥ ३० ॥
ऐशिया गर्जती राक्षसी । अवघ्या आल्या सीतेपासीं ।
तंव तें भय भासेना सीतेसी । श्रीरामस्मरणें निःशंक ॥ ३१ ॥
देखतां सीतेचें दर्शन । राक्षसी झाल्या कंपायमान ।
सीतेनें पाहिल्या क्षोभोन । आमचा प्राण घेईल ॥ ३२ ॥
सीता देखतांचि दृष्टी । भयें पळाल्या उठाउठीं ।
राक्षसी भयभीत पोटीं । गोष्टी उफराटी येथें जाली ॥३३॥

सर्व प्रयत्‍न वाया गेल्यामुळे दुःख :

भेडसावूं जातां सीतेसी । भयभीत जाल्या राक्षसी ।
श्रीरामस्मरणाचा महिमा ऐशी । द्वंद्व भक्तांसी बाधीना ॥ ३४ ॥
मग रावणा सांगती निशाचरी । सीता आमुचें भय न धरी ।
आम्हां सीतेचे भय भारी । सर्वांपरी निःशंक ॥ ३५ ॥
तंव रावण म्हणे सती सीता । निःशंक निधडी पतिव्रता ।
हे मज भोगवेना सर्वथा । कष्ट वृथा गेले माझे ॥ ३६ ॥

राम व लक्ष्मण आश्रमाकडे येतेवेळी त्यांना मार्गांत अपशकुन होतात :

तंव येरीकडे श्रीराम सौमित्र । दोघे होवोनि एकत्र ।
आश्रमीं एकली सीता सुंदर । दोघे सत्वर निघाले ॥ ३७ ॥

व्रजतस्तत्र तस्याथ वामलोचनमस्फुरत ।
प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चास्य जायते ॥ ३ ॥
उपालभ्य निमित्तानि सो‍ऽशुभानि मुहुर्महुः ।
अपि सीताश्रमे सा स्याद्व्याजहार पुनःपुनः ॥ ४ ॥

सीतेचे भेटीस जातां जाण । अशुभ लवें वाम नयन ।
पदोपदीं रघुनंदन । अडखळे आपण क्षणक्षणां ॥ ३८ ॥
सौमित्रा ऐकें सावधान । अशुभ होताती अपशकुन ।
आजि सीतेचें दर्शन । केंवी देखों हें न कळे ॥ ३९ ॥
लक्ष्मणा एकली सीता । आश्रमीं असेल काय आतां ।
वारंवार होय् पुसता । प्रबळ चिंता सीतेची ॥ ४० ॥

आश्रमात सीतेला एकटी ठेवून आल्याबद्दल लक्ष्मणाला दोष :

आश्रमीं एकली सीता सांडोनी । कां येथें आलासी धांवोनी ।
हरोनि नेतां राक्षसीं पत्‍नी । कोण तिजलागोनी सोडवील ॥ ४१ ॥
स्त्रियेच्या क्षुद्र बोलासाठीं । त्वां कां रागें सोडिली पंचवटी ।
सीता हरील रावण हट्टी । बुद्धि खोटी तुवां केली ॥ ४२ ॥
अशुभ होताती अपशकुन । तेणें मी अत्यंत उद्विग्न ।
सीता मागुती देखेन । हें सहसा मन मानीना ॥ ४३ ॥

ददर्श पर्णशालां च सीतया रहितां तदा ।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमंते पद्मिनीमिव ॥ ५ ॥
रुदंतमिव वृक्षैश्च ग्लानपुष्पमृगद्विजम् ।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तं वनदेवतैः॥ ६ ॥

पंचवटीत कोठेच सीता आढळेना म्हणून सर्वत्र शोधाशोध :

ऐशा मार्गी करिता गोष्टी । दोघे आले पंचवटीं ।
सुंदर कपाळेशानिकटीं । सीता गोरटी दिसेना ॥ ४४ ॥
शोधोनि पाहिली पंचवटी । शोधिली उभय गंगातटीं ।
वनीं धुंडितां परम कष्टीं । जालें जगजेठी अति श्रांत ॥ ४५ ॥
दोघे आले पंचवटीं । तंव रिती दिसे पर्णकुटी ।
जनीं वनीं हिंडतां दृष्टी । सीता गोरटी दिसेना ॥ ४६ ॥
जरी शुद्धि पुसावी ऋषिजनीं । तरी ते पळाले जीव घेवोनी ।
मनुष्यमात्र न दिसे वनीं । तंव लक्ष्मण मनीं धाकत ॥ ४७ ॥
श्रीराम धाकत होता पोटीं । तेचि येथें घडली गोष्टी ।
अपेशपात्र जालों सृष्टीं । लक्ष्मणापोटीं अति चिंता ॥ ४८ ॥
लक्ष्मणें हारविली सीता । हें अपेश बैसलें माथां ।
काय मी सांगों रघुनाथा । शोधितां सीता दिसेना ॥ ४९ ॥
शुद्धि पुसों जातां वनीं । तव वृक्ष खांकरले फळपुष्पांनीं ।
जेंवी अंतरल्या जननी । दीनवदनी अपत्यें ॥ ५० ॥
वृक्ष स्रवती संपूर्ण । पशु पक्षी करिती रुदन ।
वनश्री गेली पळोन । अवदशा पूर्ण वना आली ॥ ५१ ॥
पक्षिणी पडल्या पारधियाहातीं । पिल्लीं चरफडती फडफडितीं ।
तेंवी नेलिया सीता सती । जाली उपहती आश्रमी ॥ ५२ ॥
सीतेचेनि दुःखें जाण । सर्वांगीं द्रवती पाषाण ।
थेंबटे गाळों लागलें तृण । दुःख दारुण सर्वांसी ॥ ५३ ॥
ऐसी देखोनि उपहती । श्रीराम सुखावला चित्ती ।
करावया अवतारख्याती । निजपुरुषार्थी उद्दतु ॥ ५४ ॥

रामाचा अनावर क्रोध :

सज्ञान माझी सीता सती । जे ससैन्य रावणवधार्थी ।
स्वयें गेली लंकेप्रती । राक्षसां ख्याती लावावया ॥ ५५ ॥
समुद्रीं तारुन पाषाण । मारीन रावण कुंभकर्ण ।
श्रीरामा आले स्फुरण । कुळनिर्दळण राक्षसांचे ॥ ५६ ॥
मारोनि राक्षसांच्या कोडी । सोडवीन देवांची बाधवडी ।
रामराज्याची निजगुढी । जगीं रोकडी उभवीन ॥ ५७ ॥
ऐसा श्रीराम सर्वज्ञ । जाणोनि भविष्याचें ज्ञान ।
सीतासुद्ध्यर्थ आपण । भ्रमलेपण स्वयें दावी ॥ ५८ ॥
जैसी अवताराची गती । तैसी अवताराची स्थिती ।
श्रीराम निघाला तैसियां रीतीं । सीताशुद्ध्यर्थी विलापत ॥ ५९ ॥
श्रीराम अवतार सुनिश्चित । त्यासीही लोकसंग्रहार्थ ।
वसिष्ठे नेमिला परमार्थ । तेंचि रघुनाथ संपादी ॥ ६० ॥

अंतरेको बहिर्नाना अंतर्बोधो बहिर्जडः ।
अंतरत्यागी बहिःसंगी लोके विहर राघव ॥ ७ ॥
बहिः कृत्रिमसंरंभो हृदि संरंभवर्जितः ।
अकर्ता च बहिःकर्ता लोके विहर राघव ॥ ८ ॥
अंतर्नैराश्यमादाय बहिराशोन्मुखो हि वा ।
बहिस्तप्तोंऽतराशीतो लोके विहर राघव ॥ ९ ॥

श्रीरामांची मानसींची भूमिका :

अंतरीं जाणोनी परब्रह्म । बाह्य सीतार्थी विरहभ्रम ।
अंतरीं स्वतःसिद्ध निष्काम । बाह्य दुःखधर्म सीताशुद्धि ॥ ६१ ॥
अंतरी अद्वैतप्रतीती । बाह्य सीता पुसे जीवांप्रती ।
वृक्षवल्लींस ये काकुळती । सीता निश्चितीं मज सांग ॥ ६२ ॥
अंतरी निजबोध अति गोड । बाह्य सीतादुःखें अति जड ।
अंतरीं निर्विषय सुरवाड । बाह्य धुमाड विषयांचा ॥ ६३ ॥
अंतरीं अद्वैत्वें सर्वत्यागू । बाह्य सीतेसीं विषयसंगू ।
अंतरीं सुनिश्चित चांगू । बाह्य लगबगू धांवण्या धांवे ॥ ६४ ॥
अंतरी अणुमात्र नाहीं चाड । बाह्य सीतार्थी अति चरफड ।
अंतरी निजसुखसुरवाड । बाह्य दुर्वाड अति दुःखी ॥ ६५ ॥
अंतरी नित्य नैराश्य । बाह्य सीतेचा आशापाश ।
तिचेनि दुःखें अति संत्रास । पिशाचभास जगीं दावी ॥ ६६ ॥
अंतरीं संतापनिवृत्त । बाह्य संतापें अति संतप्त ।
अंतरीं सर्वार्थनिर्मुक्त । बाह्य विषयासक्त सीतार्थी ॥ ६७ ॥
अंतरीं भूतकृपा चोखडी । बाह्य युद्धार्थ पुरुषार्थपरवडी ।
मारोनि राक्षसांच्या कोडी । गजकरवडी पाडितु ॥ ६८ ॥
अंतरी बोध अकर्त्रात्मता । बाह्य दिसे युद्धकर्ता ।
मारोनि राक्षसां समस्तां । लंकानाथा निर्दळील ॥ ६९ ॥
सदगुरु वसिष्ठाचे युक्तीं । श्रीराम वर्ते निजात्मस्थितीं ।
हें न कळे लोकांप्रती । श्रीराममूर्ति परब्रह्म ॥ ७० ॥
वाल्मींकमुनीचें भाषित । सत्य करावया श्रीरघुनाथ ।
विलपत सीताशुद्ध्यर्थ । स्वयें बोलत तें ऐका ॥ ७१ ॥
श्रीराम म्हणे लक्ष्मणासी । वेगीं बोलावीं सीतेसी ।
माझी आज्ञा कां न मानिसी । तुज काय तिसी अबोला ॥ ७२ ॥
तूं तंव सीतेसीं क्षोभलासी । रागें तिसीं न बोलसी ।
तरी मीच पाचारितों तिसी । अतिसंभ्रमेंसीं अनुवादे ॥ ७३ ॥

किं धावसि प्रिये दूरं दृष्टासि कमलेक्षणे ।
वृक्षेणावृत्य चात्मानं कस्मान्न प्रतिभाषसे ॥ १० ॥
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि ।
नात्यर्थं हास्यशिलासि किमर्थ मामुपेक्षसे ॥ ११ ॥

सीतेसाठी शोक व करुणाद्र चित्तः

मी तुज देखतो वो सुंदरी । तूं कां पळतेसी दुरिचे दुरी ।
रिघोनि वृक्षगुल्मांमाझारीं । नेत्रोंतरीं कां लपसी ॥ ७४ ॥
उभी वो राहें येथें । तूं जाशील जेथें जेथें ।
मी येईन तुजसांगातें । सांडोनि मातें जाऊं नको ॥ ७५ ॥
मृगकंचुकीसाठीं । मजसीं रुसलीसी गोरटी ।
मज न देसी दृष्टिभेटी । माझी गोष्टी कां नाइकसी ॥ ७६ ॥
माझे सेवेची तुझ आवडी । मज न विसंबसी अर्धघडी ।
तें तू आजि कडोविकडी । वृक्षाबुडीं कां लपसी ॥ ७७ ॥
मृग मारोनि मज येतां । विलंब लांगता तत्वतां ।
तेणे क्षोभ जाला चित्ता । क्षमा सर्वथा मज करीं ॥ ७८ ॥
लक्ष्मण न करी तुझें वचन । तेणें जालीस क्षोभायमान ।
तदर्थीं माझें लोटांगण । क्षमा पूर्ण मज करीं ॥ ७९ ॥
कृपेनें मज द्यावी भेटी । सांगें जीवींची गुजगोष्टी ।
तूं एकाकी गोरटी । वन दिक्पुटीं कां जासी ॥ ८० ॥
तुजलांगीं मी आर्तभूत । तुझें कां वो निष्ठुर चित्त ।
कृपेनें येवोनियां येथ । माझे आर्त पुरवावें ॥ ८१ ॥
ऐसेनि न भेटे निजकांता । वृक्षवल्लीतें होय पुसतां ।
पशुपक्ष्यादि समस्तां । पुसे सीता श्रीराम ॥ ८२ ॥
तुम्ही न बोला सकोपता । तुमचे चरणीं माझा माथा ।
केउती आहे माझी सीता । मज तत्वतां सांगावी ॥ ८३ ॥
देखोनि पर्वत पाषाण । श्रीराम घाली लोटांगण ।
तुम्हीं तरी कृपा करुन । सांगावी आपण सीताशुद्धि ॥ ८४ ॥
ऐसी न देखतां सीता । श्रीरामासी परम चिंता ।
लक्ष्मणासी होय सांगत । गता मृता जानकी ॥ ८५ ॥

अव्रवील्लक्ष्मणं दीनो मुखेन परिशुष्यता ।
हता मृता गता सीता भक्षिता वा तपस्विनी ॥ १२ ॥

वाटेत सीतेचा शोध व रामांचा विलाप :

श्रीराम म्हणे सीता एकली । राक्षयभयें पळोन गेली ।
किंवा आपभयें निमाली । अथवा मारिली राक्षसी ॥ ८६ ॥
राक्षसीं सीता मारुन । स्वेच्छा केलें भक्षण ।
ऐसें बोलोनि रघुनंदन । मुर्च्छापन्न अति दुःखी ॥ ८७ ॥
सीता सीता म्हणतां वेळोवेळां । वाळले ओंठ सुकला गळा ।
अश्रु पूर्ण आले डोळां । जनकबाळ केउती आहे ॥ ८८ ॥
मूर्च्छापन्न मूर्च्छे आंत । हाय हाय सीता म्हणत ।
सीताविरहें श्रीरघुनाथ । दुःखाभिभूत अति दुःखी ॥ ८९ ॥
पडे अडखळे उठे बैसे । सीता सीता म्हणे आवेशें ।
सीताविरहें लागले पिसें । क्षणक्षणां पुसे जानकी ॥ ९० ॥

क्व गता मां परित्यक्त्वा हा सीतेति पुनःपुनः ।
इत्येवं विलापंरामः पर्यधावव्दनाव्दनम् ॥ १३ ॥
क्वचिदुद्भ्रमते योगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात् ।
क्वचिनमत्त इवाभाति कांतान्वेषणतत्परः॥ १४ ॥
क्वचित्स्खलन्क्वचिव्दीक्षन्क्वचिद्धावन्क्वचित्पतन् ।
उच्चैनीचैश्च विक्रोशन्सीता सीतेति वा वदन् ॥ १५ ॥

चराचर सृष्टीलाच सीतेविषयी पृच्छा :

आतां काय सीतेची आशा । म्हणोनि धांवे दाही दिशा ।
सीतेलागीं झाला पिसा । अति आक्रोशें विलपत ॥ ९१ ॥
हा हा सीते हा हा सीते । म्हणोनि पाहे सभोवतें ।
न देखोनियां सीतेतें । वनीं वनातें परिभ्रमे ॥ ९२ ॥
कोठे अडखळे कोठे उडे । कोठे रडे कोठें पडे ।
सीताविरहें जालें वेडें । पाहे चहूंकडे जानकी ॥ ९३ ॥
सीता सीता म्हणोनि देखा । अति आक्रोशें मारी हाका ।
लक्ष्मणा तूं माझा सखा । उगाचि तूं कां पाहतोसी ॥ ९४ ॥
सीते वेगीं तूं धांव पाव । अति संभ्रमेंसीं देई खेंव ।
मी गर्जोनि घेतों नांव । माझी करुणा कां हो नुपजेचि ॥ ९५ ॥
कां रुसलील्स सांगतिणी । म्हणोनि आंग टाकी धरणीं ।
सवेंचि धांवे उन्मत्तपणीं । वनीं काननीं गिवसित ॥ ९६ ॥

तस्य शैलस्य सानूनि गुहाश्च शिखराणि च ।
प्रयत्‍नेन विचिनवतौ नेव तामधिजग्मतुः ॥ १६ ॥
विचिंत्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमव्रतीत् ।
न तां पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम् ॥ १७ ॥

दर्‍या दरकुटें पर्वतशिखरें । गिरिगव्हरें गुहाकंदरें ।
शोधितां श्रीरामसौमित्रें । सीता सर्वत्र दिसेना ॥ ९७ ॥
श्रीराम म्हणे सौमित्रासी । शोधितां पर्वत देशोदेशीं ।
सीता न भेटे आम्हांसी । शुद्धि कोणासी पुसावी ॥ ९८ ॥
शुद्धि पुसावया जाण । हें केवळ वन विजन ।
शोधितां न भेटे जन । काय आपण करावें ॥ ९९ ॥
ऐसें बोलतां श्रीरघुनाथा । सीताविरहें संभ्रांतता ।
पुसों धांवे तो पर्वत । पर्वतामाथां वृक्षांसी ॥ १०० ॥

रे वृक्षाः पर्वतस्था गिरिगहनलता वायुना विज्यमाना ।
रामोऽहं व्याकुलात्मा दशरथतयः शोकवृत्तश्च दग्ध ।
बिंबोष्ठी चारुनेत्रा सुविपुलजघना वद्धरत्‍नाढ्यकांची ।
हा सीता केन नीता मम हृदयगता को भवान्केन दृष्टा ॥ १८ ॥

पर्वताग्रीं वृक्ष हो । तुम्हीं दुरीं देखतां पाहाहो ।
तरी माझ्या हृदयींचा संदेहो । निःसंदेहो तुम्ही करा ॥ १ ॥
म्हणाल तूं कोण कोणाचा । तरी मी राम दशरथाचा ।
सीतावियोगविरहाचा । अति दुःखाचा पर्वत ॥ २ ॥
सीता म्हणाल आहे कैसी । तिचिया निजस्वरुपासी ।
मी सांगेन तुम्हांपासीं । यथार्थेसीं सुचिन्हे ॥ ३ ॥
आरक्त नेत्र आरक्त अधर । सुंदर सुनासिका सुकुमार ।
कटीं रत्‍नाढ्य कुटिसूत्र । पीतांबरधर जानकी ॥ ४ ॥
ऐसिया लावण्याची खाणी । तुम्हांमाजी देखिली कोणीं ।
ते सांगावी मजलागोनी । तिची धांवणी मी करीन ॥ ५ ॥
वायूनें वृक्षपल्लव डोलती । श्रीराम म्हणे मज वृक्ष बोलाविती ।
ऐसें म्हणोनियां तयांप्रती । धांवोनि वेगवृत्तीं स्वये जाय ॥ ६ ॥
तेथें न भेटतां सीता । परम दुःख श्रीरघुनाथा ।
मूर्च्छित पडे मागुता । हा हा सीता विलपत ॥ ७ ॥
सीता न सांगती पर्वत । तेणें क्षोभला श्रीरघुनाथ ।
भस्म करावया गिरी समस्त । धनुष्या हात घातला ॥ ८ ॥
धनुष्य लावोनियां गुण । गुणीं लाविला वज्रबाण ।
तंव लक्ष्मणें धरिले चरण । विरुद्ध आपण न करावें ॥ ९ ॥
निरपराध हे पर्वत । यांचा करुं नये घात ।
शांत करोनि श्रीरघुनाथ । पुढें वनांत चालिले ॥ ११० ॥

इमे लक्ष्मण वैदेह्यास्तपनीये विभूषणे ।
जपापुष्पनि काशैश्च चित्रक्षत जबिन्दुभिः ॥ १९ ॥
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरुपिभिः ।
नीत्वा च्छित्वा विभक्ता वा भक्षिता वा तपस्विनी ॥ २० ॥

मार्गात सोन्याचा अलंकार दिसतो :

मार्गी जातां रघुनंदन । देखे सीतेचें सुवर्णभूषण ।
लक्ष्मणा धांव म्हणोन । सीता येणें मार्गे नेलीसे ॥ ११ ॥
आतं माग लागला खरा । धांवणें करुं सौमित्रवीरा ।
तंव रक्तांकित देखोनि धरा । श्रीरामचंद्रा अति चिंता ॥ १२ ॥
कपटरुपें राक्षसीं । येथवरी आणोनि सीतेसी ।
छेदोनी मारोनी तिसी । विभागेंसीं भक्षिली ॥ १३ ॥
गेलें सीतेऐसें रत्‍न । अति दुःखित श्रीरघुनंदन ।
तंच पुढें देखतसे आपण । महारण वीरांचें ॥ १४ ॥

रपोपकरणं सर्व विध्वस्तं धरणीतले ।
मुक्तामणिनिभं दिव्यं तपनीयविभूषितम् ॥ २१ ॥
पतितं भुवि पश्य त्वं भ्रातःसौम्य महाद्भुतम् ।
विशालं पतितं भूमौ कवचं यस्य कांचनम्॥ २२ ॥

जरासे पुढे चालून गेल्यावर मोडलेले धनुष्य, रथ, छत्र, भाता व बाण इत्यादी आढळते :

ते रणभूमी अवलोकिंता नयनीं । धनुष्य भंगिले हेमाभरणी ।
कवच पाडिलें दिसे धरणीं । मुक्ताभरणीं लखलखित ॥ १५ ॥
रथ भंगिला सचक्र । मारिले पिशाचवदन चर ।
दंडभंगें पाडिलें छत्र । युद्ध विचित्र वीरांचें ॥ १६ ॥
सतूणीर विखुरलें बाण । मुकुट पाडिला देचीप्यमान ।
थोर जाले रणकंदन । सीता संपूर्ण मारिली ॥ १७ ॥
सीता अतिशयें सुंदर । नितनिमित्त निशाचर ।
भिडिन्नलें परस्पर वीर । युद्ध दुर्धर तयांचे ॥ १८ ॥
ऐसिया युद्धसंकटीं । सीता मारिली गोरटी ।
राक्षस तंव महाकपटी । मांसासाठी मारिली ॥ १९ ॥
सीता मारिली राक्षसीं । काय मुख दावूं अयोध्येसी ।
काय सांगों जनकापासीं । क्षत्रियधर्मासी हे लाज ॥ १२० ॥

किंनु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ।
मातरं चैव वैदेह्या विनतामहमप्रियम् ॥ २३ ॥

काय सांगो सीतेचे मातेसी । काय सांगों निजजनन्यांसी ।
सीता हरविली वनवासीं । काय सुहृदांसी मी सांगो ॥ २१ ॥
लाज लागली यशःकीर्तीसी । लाज लागली क्षात्रवृत्तीसी ।
लाज लागली मज मानसीं । सीता वनवासीं हरविली ॥ २२ ॥
लाजविला निजपुरुषार्थ । स्वर्गी लाजेल श्रीदशरथ ।
लाज जाली तिहीं लोकांत । तेणें श्रीरघुनाथ क्षोभला ॥ २३ ॥
सुमित्रा पाहेंआंगवण । म्हणोनि घेतलें धनुष्य़बाण ।
सीतेनिमित्त पैं जाण । वाणें निर्दळीन तिन्ही लोक ॥ २४ ॥

तमुवाच ततो रामश्चित्र विस्फार्य कार्मुकम् ।
अरक्षसीमिमां लंका जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ॥ २४ ॥

सीतेला राक्षसांनीच पळविले अशा भावनेने श्रीरामांना आलेला क्रोध व त्याचे अविष्करण :

राक्षसीं नेलिया सीता सुंदरा । सकुल सपुत्र सपरिवारा ।
अराक्षसी करीन धरा । शरधारा निवटोनी ॥ २५ ॥
सीता पाताळीं नेतां जाण । पन्नगांतें निर्दाळीन ।
दानवमानवातें विंधीन । घोळसीन त्रिदशातें ॥ २६ ॥
राक्षसीं मारिली सीता । तिसी जरी यम होय नेता ।
त्याचे करीन मी घाता । यमदूतासमवेत ॥ २७ ॥
यम दंडितो जगासी । बाणीं मीं दंडिन त्यासी ।
आणूनि नेदी जरी सीतेसी । तरी मी त्यासी दंडीन ॥ २८ ॥
यमाची मी नळीं निमटीं । कळिकाळाची फोडीन कवटी ।
दमूनियां सकळ सृष्टी । सीता गोरटी ॥ २९ ॥
मी तंव काळाचा आकळिता । अंतकातें निर्दळिता ।
मर्दोनि लोका समस्तां । आणीन सीता निमेषार्धे ॥ १३० ॥
नयनाग्रीचें कल्लोळ । नेत्रींहूनि निघती ज्वाळ ।
धनुष्य ओढिलें विक्राळ । स्वर्गीं खळबळ देवांसी ॥ ३१ ॥
देव दानव ऋषीश्वर । भेणें कांपती थरथर ।
आंदोळलें चराचर । श्रीराम दुर्धर क्षोभला ॥ ३२ ॥
सीतेचिया शुद्धीसाठीं । क्रोधें जाळूं पाहे सृष्टी ।
भयें उमा झोंबे कंठीं । धाके पोटीं सदाशिव ॥ ३३ ॥

अद्दष्टपूर्वं सक्रुद्धं द्दष्ट्वा रामं सलक्ष्मणः ।
अब्रवीत्प्रांजलिर्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ २५ ॥
पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तः सर्वभूतहिते रतः ।
न क्रोधवशमापन्नः प्रकृतिं हातुमर्हसि ॥ २६ ॥
चंद्रे लक्ष्मीःप्रभा सूर्ये गतिर्वायौ भुवि क्षमा ।
एकश्च नियतं नित्यं त्वयि चानुत्तमं यशः ॥ २७ ॥

लक्ष्मणाने क्रोध शांत केला :

श्रीराम काळाग्निरुप । तें देखोनि धाके लक्ष्मण ।
तोंडीचे पाणी गेले पळोन । कंपायमान भयभीत ॥ ३४ ॥
मारिली ताटका सुबाहू । तैं हा दुर्धर क्षोभ नव्हता बहूण् ।
विराध सीताग्रहणराहू । क्रोधोद्भवु तैं नव्हता ॥ ३५ ॥
होरोनि राज्यवस्त्राभरणा । पायीं कैकेयीनें धाडिलें वना ।
तैं हा क्षोम नव्हता जाणा । श्रीरघुनंदनालागोनी ॥ ३६ ॥
एक रामें आपन । वधिले त्रिशिरा खर दूषण ।
तैं ऐसा क्रोध दारुण । नाहीं आपण देखिला ॥ ३७ ॥
सीतेचिये शुद्धींसाठीं । श्रीराम क्षोभला प्रबळ सृष्टीं ।
स्वर्गीं देवां हडबड मोठी । धाके पोटीं कळिकाळ ॥ ३८ ॥
दानव मानव ऋषीश्वरा । धाकें चळकांप ।
क्षोभला देखोनि श्रीरामचंद्रा । वसुधरा चळीं कांपे ॥ ३९ ॥
श्रीराम क्षोभला निर्वाण । देखोनि सौमित्र आपण ।
धांवोनि धरिले दोन्ही चरण । क्षमा संपूर्ण करीं रामा ॥ १४० ॥
सावध ऐकें कृपामूर्ती । भूतां कृपाळु तूं रघुपती ।
तुवां निर्मिली भूरसृष्टीची स्थिती । ते वेदिक्ती अवधारी ॥ ४१ ॥
प्राण राखोनियां भूतीं । तुझेनि वायूची गती ।
चंद्रीं तुझेनि श्रीराघुपती शोभा शोभती सर्वदा ॥ ४२ ॥
तुझियेनि निजतेजस्थितीं । सूर्यासी तेज अति दीप्तीं ।
तुझिया क्षमेनें क्षिती । ते भूतें वाहिती सर्वदा ॥ ४३ ॥
समुद्र वेळा राखे सर्वदा । काळ तुझ अधीन सदा ।
अकाळ प्रळयो न करी कदा । निजमर्यादा हे तुझी ॥ ४४ ॥
तो तूं आजि स्थिति काळासी । अकाळप्रळयोअ करुं पाहसी ।
विचारुनि निजमानसीं । क्षमा क्षोभासी करीं रामा ॥ ४५ ॥
तूं सृष्टीचा आदिकर्ता । तुझेनि बाळक विधाता ।
आपली परिपूर्ण पूर्णता । श्रीरघुनाथा आठवीं ॥ ४६ ॥
ऐसें ऐकोनि सौमित्रवचन । निजक्षोभातें स्वयें प्राशून ।
संतोषोनि श्रीरघुनंदन । दिधलें अलिंगन सौमित्रा ॥ ४७ ॥
संतोषोनि श्रीरघुपती । दोघे बैसले सुखस्थिती ।
जालीं पूर्णिमा पूर्णराती । उदयप्राप्ती चंद्राची ॥ ४९ ॥
एकाजनार्दना शरण । आठविता पूर्णपण ।
श्रीराम सुखें सुखावोन । केलें शयन तृणशय्ये ॥ १५० ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे अरण्यकांडे एकाकारटीकायां
श्रीरामसीताशोकविलापनं नाम एकोनविंशतितमोऽध्यायः ॥ १९ ॥
॥ ओव्या १५० ॥ श्लोक २७ ॥ एवं १७७ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय एकोणिसावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय एकोणिसावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय एकोणिसावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय एकोणिसावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय एकोणिसावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय एकोणिसावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय एकोणिसावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय एकोणिसावा

Leave a Comment

Your email address will not be published.