भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा

श्रीरामांच्या क्रोधाचे शमन

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

भरतास वंदन करुन हनुमंताचे वृत्तांत-कथन :

देखोनि भरतप्रेमासी । नमन करोनि वेगेंसीं ।
सांगावया रामकथेसी । प्रेम कपीसीं अनिवार ॥ १ ॥
आम्हां निश्चयमनें । स्वयें राम अनुभवणें ।
जगीं रामरुप देखणें । भरतोल्लंघन केंवी घडे ॥ २ ॥
बंधु धाकटा रामाचा । तोही आम्हां राम साचा ।
केंवी उल्लंघूं याची वाचा । लावीन कथेचा अन्वय ॥ ३ ॥
भरता ऐकें सावधान । चित्रकुटीं रघुनंदन ।
देवोनि तुम्हांसी समाधान । पुढारें गमन मांडिलें ॥ ४ ॥
घेवोनि अगस्तीची भेटी । सांगोनियां गुह्य गोष्टी ।
शरभंगऋषि जगजेठी । उठाउठीं उद्धरिला ॥ ५ ॥
विराध येवोनि आडवा । सीता उचलोनि निघे तेधवां ।
रामें करोनि बाणलावा । महाबाहो मारिला ॥ ६ ॥
जटायुसीं सख्य पडिलें । येवोनि पंचवटीसीं राहिले ।
आश्रम मनोरम रचिले । राखण ठेविलें जटायूसी ॥ ७ ॥
करितां वनविहारासी । सौ‍मित्रें मारिलें शंबरासी ।
शूर्पणखा माता होय त्यासीं । लक्ष्मणासी छळूं आली ॥ ८ ॥
सौ‍मित्रें केले विंदान । सवेग छेदिले नाक कान ।
खरदूषणां गेली शरण । रामलक्ष्मण मारावया ॥ ९ ॥
चौदा सहस्र रक्षोगण । त्रिशिरा आणि खर दुषण ।
श्रीराम लक्षोनी आपण । दारुण रण करुं आले ॥ १० ॥
एकलेनि रामें आपण । मारिले न लागतां क्षण ।
मुक्त करोनि जनस्थान । द्विजां दान दिधलें ॥ ११ ॥
ऐकोनियां हे मात । तळमळी लंकानाथ ।
सीताहरणासी उद्यत । छळणार्थ करुं आला ॥ १२ ॥
मृगवेष दिधला मारीचासी । देखतां सीता उल्लासी ।
त्वचा मागे कांचोळीसीं । श्रीराम त्यासी मारुं गेला ॥ १३ ॥
मायेचा मृग निघे बाहेरी । राम काढोनि नेला दूरी ।
जटाय़ू चरूं गेला वनांतरी । सीता सुंदरी एकली ॥ १४ ॥
रक्षण ठेविला लक्ष्मण । ऐकोनि मायामृग वचन ।
त्याचें करोनियां छळण । दिला दवडोनि सीतेनें ॥ १५ ॥
रावण येवोनि कपटेंकरीं । हरिली जानकी सुंदरी ।
जटायु धांवला झडकरी । त्यासी मारी रावण ॥ १६ ॥
राम आला धांवोन । तंव जताय़ूसीं होतां प्राणोत्क्रमण ।
करोनि त्याचें उद्धरण । पुढें आपण चालिला ॥ १७ ॥
हातपायावीण मोधळा । कबंध गिळावया आला ।
रामें निजबाणें छेदिला । पाठविला वैकुंठा ॥ १८ ॥
पंपातीरीं महावीर । आम्ही भेटलों वानर ।
स्वामी मिनला रामचंद्र । भाग्य थोर आमुचें ॥ १९ ॥
वालिसुग्रीवां वैर भारी । दारराज्य हिरोनि झडकरी ।
आम्हां घालोनि बाहेरी । राज्य करी किष्किंधे ॥ २० ॥
शरण आलों रामासीं । रामें कुढाविलें आम्हासी ।
मारोनियां वाळीसी । सुग्रिवासी स्थापिलें ॥ २१ ॥
वालिसुत युवराजा । करोनि सीताशुद्धिचिये काजा ।
झडकरी पाठविला वोजा । सांगातें मज दिधलें ॥ २२ ॥
सीताशुद्धी आणिली तिहीं । मग निघाले लवलाहीं ।
कपिसैन्य चालवीत पाहीं । दोहीं बाहीं रघुराजा ॥ २३ ॥
बिभीषण शिकवी रावणासी । न मानी तो त्याच्या वचनासी ।
लाता हाणितल्या त्यासीं । तो आला रामापासीं पैं शरण ॥२४ ॥
वानरसैन्य अपरिमित । हातीं पर्वत झेलित ।
सागरीं गालिती त्वरित । हेळचि सेतू बांधिला ॥ २५ ॥
करोनियां लंकालाग । वानर प्रवेशले दुर्ग ।
आगी लावोनि वस्तु सवेग । अनेक जाळिल्या ॥ २६ ॥
राक्षससैन्य बहुसाल मरतां । कृपा उपजली भगवंता ।
एकाचिया अपराधता । लोकां समस्तां केवी मारुं ॥ २७ ॥
श्रीराम दीनदयाळ । श्रीराम स्वयें स्नेहाळ ।
श्रीराम कृपाकल्लोळ । प्रणतपाळ श्रीराम ॥ २८ ॥
राम कृपेचा कोंवळा । राम जीवींचा जिव्हाळा ।
राम कृपाळू कळवळा । लोकां सकळां देखोनी ॥ २९ ॥
रामें जगाची उत्पत्ती । रामें जगाची स्थितिगती ।
रामें जगाची विश्रांती । सच्चिन्मूर्ति श्रीराम ॥ ३० ॥
निरपराधें केंवी मारुं । म्हणोनि मांडिला शिष्टाचारु ।
पाठविला अंगदवीरु । अति चतुर बोलका ॥ ३१ ॥
तेणें शिकविला बहुत रीतीं । तें न मानेचि लंकापती ।
मग मांडिली युद्धख्याती । केली शांती राक्षसां ॥ ३२ ॥
युद्ध झालें घोरांदर । मंत्री प्रहस्तादि महोदर ।
इंद्रजितादि महावीर । कुमरें कुमर मारिले ॥ ३३ ॥
महाबाहु कुंभकर्ण । उभा चिरिला बिंधोनि बाण ।
आधीं नाक कान कापून । शिरःकमळ जाण छेदिलें ॥ ३४ ॥
बंधुपुत्रांचें दुःख भारी । दहाही मुखीं शंख करी ।
रावणा दुर्दशा थोरी । सुरासुरी धाक त्याचा ॥ ३५ ॥
दुःखें आरंबळला बहुत । आतुर्बळी हा रघुनाथ ।
माझें काही न चले मत । दांत खात करकरां ॥ ३६ ॥
अदट वीर कुंभकर्ण । रामें मारिला विंधोन बाण ।
इंद्रजित महावीर दारुण । सौ‍मित्रें जाण निवटिला ॥ ३७ ॥
प्रधान मारिले आघवे । सैन्य सेनानी गेले जीवें ।
एकलें म्यां काय करावें । रणीं नागवे रघुनाथा ॥ ३८ ॥
दांत करकरां खात । डोळे गरगरां भवंडित ।
रागें दोनी हात चुरित । शक्ति अद्‍भुत उचलिली ॥ ३९ ॥
शरणागत मारूं आपण । त्याकारणें सांडितील हे प्राण ।
लक्षूनियां बिभीषण । शक्ति जाण हाणितली ॥ ४० ॥
वेगीं लक्ष्मण धांविन्नला । पाठीसीं शरणागत घातला ।
शतधा शक्ति छेदून ठेला । गाढा दादुला सौ‍मित्र ॥ ४१ ॥
मंत्रीं खिळिल्या अति निगुतीं । परततां न ये मागुतीं ।
ऐसें विचारोनि चित्तीं । आली काकुळती सौ‍मित्रा ॥ ४२ ॥
मज खिळिलें अभिमंत्रून । क्षीण माझी आंगवण ।
मागें सरतां रावण । दंड संपूर्ण मज करील ॥ ४३ ॥
म्हणऊन तुज मी आलें शरण । तूं शरणागतशरण्य ।
नुपेक्षावें मजलागून । कन्या पूर्ण मी तुझी ॥ ४४ ॥
कन्या होवोनि शरण झाली । तेणें अत्यंत कृपा आली ।
सौ‍मित्र शरणागता माउली । अंगीकारिली ब्रह्मशक्ति ॥ ४५ ॥
कन्या झाली उपहत । जनक तिसी अंगीकारित ।
सौ‍मित्र अत्यंत कपाभित । थारा देत निजहृदयीं ॥ ४६ ॥
जरी उपेक्षूं इयेसी । तरी जगीं होईन उपहासी ।
ब्रह्यवरद ये शक्तीसीं । ब्राह्मण आम्हांसीं निजपूज्य ॥ ४७ ॥
द्विजवचन उपेक्षितां । पूर्ण अपजयो बैसेल् माथां ।
वधिलें जरी शरणागता । तरी अनर्थामाझारीं पडिजे ॥ ४८ ॥
जीवें जातां शरणागत । प्राण सांडील रघुनाथ ।
सुग्रीवादि कपि समस्त । प्राण निश्चित सांडितील ॥ ४९ ॥
मग माझें जिणें काय । वृथा भूमीसीं भार होय ।
चुकवावया सकल अपाय । जीवें पाहें विनटला ॥ ५० ॥
संरक्षितां शरणागत । सुख वानरां समस्त ।
सुखावेल श्रीरघुनाथा । सुर समस्त सुखी होती ॥ ५१ ॥
राम वधील रावणा । अभिषेकील बिभीषणा ।
सिद्धी पावेल पूर्णपणा । वरदवचन रामाचें ॥ ५२ ॥
एकल्या माझ्या जीवासाठीं । उल्लासती ब्रह्मांडकोटी ।
राम विजयी सकळ सृष्टीं । मजसाठीं होईल ॥ ५३ ॥
ऐसें विचारोनि चित्तीं । पसरिली अंगाची वासती ।
हृदयीं झेलिली ब्रह्मशक्ती । केली ख्याती सौ‍मित्रें ॥ ५४ ॥
शक्ति भेदितां लक्ष्मणा । गर्जे सिंहनादें रावण ।
त्यावरी चालिला रघुनंद । धनुष्यबाण सज्जूनी ॥ ५५ ॥
सोडूनियां निर्वाणबाण । तत्काळ मारावा राव ।
येरें साधिलें विंदाण । पाठी देऊन पळाला ॥ ५६ ॥
पळाल्यावरी रामरावो । सर्वाथा न करी घावो ।
ऐसा जाणोनि दृढ भावो । रावण पाठी देवोनि पळाला ॥ ५७ ॥
पळवोनियां रावण । विजयी झाला रघुनंदन ।
पाहूं आला लक्ष्मण । तंव मूर्च्छापन्न देखिला ॥ ५८ ॥
करवाळोनि अमृतहस्तीं । केली निर्वीर्य ते शक्ती ।
विशल्य न करीच रघुपती । ब्रह्मवचनापुरती राखिली ॥ ५९ ॥
ब्राह्मणाचा अतिक्रम । सर्वथा न करी रघूत्तम ।
आदरिला लौकिक धर्म । बंधूत्तम उठावया ॥ ६० ॥
बोलावोनि सुषेण वैद्यराज । पुसता झाला रघुराज ।
वेगीं उपाव सांग मज । बंधुराज उठवावया ॥ ६१ ॥
सुषेण वैद्य सुबुद्धी । आणविल्या दिव्योषधी ।
शक्ति भेदली हृदयसंधी । ते त्रिशुद्धी विरावावया ॥ ६२ ॥
सुर्योदय न होतां पहाहो । आणावा ओषधिसमुदावो ।
म्हणोनि मज धाडी रामरावो । महाबाहो परियेसीं ॥ ६३ ॥
मी आलों वेगवत्तर । नोळखें ओषधिभार ।
तेथें लागों पाहे उशीर । मग डोंगर उपडिला ॥ ६४ ॥
मार्गी जातां त्वरान्वित । तंव बाण रामनामांकित ।
देखोनि आलों येथ । तंव अद्‌भुत देखिलें ॥ ६५ ॥
रामरुपें भ्रमलें चित्त । बोल बोलिलों बहुत ।
ते क्षमा करो रघुनाथ । मर्कट उद्धत अविवेकी ॥ ६६ ॥
देखोनि तुझा आश्रम । अत्यंत झाला विश्राम ।
मनें विसरलों गमनधर्म । सर्वांही सम रामसुख ॥ ६७ ॥
पक्षी सिद्धां बोल । तेणें लाजिला वेदांत ।
सरस्वतीचित्त भ्रमित । बृहस्पति तेथ वेडावला ॥ ६८ ॥
सांडून सकळ मत्सर । भरताश्रमीं निरंतर ।
भूतें वर्तती एकत्र । निर्मत्सर रामनामें ॥ ६९ ॥

भरत – हनुमंताची तन्मयता :

वर्णितां श्रीरामाचे गुण । कपीस नाठवे कपिपण ।
हनुमान झाला मूर्च्छापन्न । देहाचें भान विसरला ॥ ७० ॥
देखोनि कपीची अवस्था । भरत ओसंडला चित्ता ।
श्रीरामगुणकीर्ति ऐकतां । विस्मित चित्ता होऊनी ॥ ७१ ॥
मन बुद्धी चितवृत्ती । अहंकाराची अहंकृती ।
रामीं मिळाली निश्चितीं । ब्रह्म स्फुर्ती विसरला ॥ ७२ ॥
अंग झालें रामांचित । वाचा झाली प्रेमसद्‌गदित ।
नेत्रीं आनंदाश्रु स्रवत । भरत मूर्च्छित पडियेला ॥ ७३ ॥
श्रवणीं ऐकतां श्रीरामचंद्रा । भरता लागली योगमुद्रा ।
विसरला तो निद्रा तंद्रा । कृपा रघुवीराची ऐसी ॥ ७४ ॥
नाठवे गेहदेहभान । रामरुपीं जडला पूर्ण ।
खुंटला बोल तुटलें मौन । भरतपण विसरला ॥ ७५ ॥
भरत विसरला भरतपण । हनुमान विसरला हनुमत्पण।
दोघांस नाठवे दोनीपण । तटस्थ पूर्ण श्रीरामें ॥ ७६ ॥
दोघे विसरले दोनीपण । कार्या आठव करी कोण ।
बाप कृपाळु रघुनंदन । चैतन्य पूर्ण चेतविलें ॥ ७७ ॥
जीवनकळा सावध केली । प्राणशक्ति परिचारिली ।
इंद्रियां पाटवता झाली । झांपडी उघडली नेत्रांची ॥ ७८ ॥
चित्त चेतनेतें धरित । मन पूर्वसंकल्प आठवित ।
बुद्धि निश्चयातें अंगिकारित । रामकार्यार्थ साधावया ॥ ७९ ॥
अकस्मात सावध होये । म्हणे मज झालें काय ।
उगाचि येथ तटस्थ आहें । आठव नोहे स्वामिकाजा ॥ ८० ॥
करुं पाहे उड्डाण । भरतें घातलें लोटागण ।
मज सनाथ न करितां पूर्ण । केंवी प्रयाण करुं पाहसी ॥ ८१ ॥
भोजन करावें येथें । तीर्थप्रसाद द्यावा मातें ।
उपेक्षूं नये आर्तातें । तुम्ही निजचित्तें कृपाळु ॥ ८२ ॥
घरा आलिया श्रीरामभक्त । पूजा न करितां जावूं देत ।
त्याच्या सकळ कर्मांचा घात । अधःपात तो भोगी ॥ ८३ ॥
ऐसी निजधर्मविवंचना । तूं जाणतोसी कपिनंदना ।
सर्वथा उदास न करीं मना । म्हणोनि चरणां लागलों ॥ ८४ ॥
येरें वारिला त्वरित । जैसा राम तैसा भरत ।
वेळोवेळां पायां लागत । हें अनुचित सर्वथा ॥ ८५ ॥
ऐकोनि कपीचें वचन । भरत झाला हास्यवदन ।
तुज सकळ धर्माचें निजज्ञान । मज चाळवण कां करिसी ॥ ८६ ॥

ब्राह्मण कुलसम्पन्नं भक्तं विष्णोर्महात्मनः ।
आयांतं वीक्ष्य नोतिष्ठेत्स दुःखैः परिभूयते ॥१॥

सर्वांसीं अगजन्मा ब्राम्हण । कुळशीळसगुणगुण ।
वेदशास्त्रसंपन्न । आलिया आपण पूजावा ॥ ८७ ॥
भलतैसा हो कां भक्त । श्रीरामभजनीं रत ।
भगवद्‍बुद्धीनें पूजा करीत । तोचि संत सर्वज्ञ ॥ ८८ ॥
ज्ञानी आत्मा विश्वाचा । भगवंतचि स्वयें साचा ।
त्यासी पूजी तो दैवाचा । परमार्थाचा असेल भागी ॥ ८९ ॥
त्याचें करील जो उपेक्षण । तो महादुःखें दारुण ।
भोगी आकल्पांत पूर्ण । उर्ध्वगमन असेना ॥ ९० ॥
तूं तंव भजनभक्तीचें । केवळ हृदय श्रीरामाचें ।
सबाह्य अभ्यंतर साचें । निश्चयाचें रामभजन ॥ ९१ ॥
ज्ञान तरी अत्यद्‍भुत । जग ब्रह्मरुप देखत ।
ब्रह्मानंदें सदा डुल्लत । ब्रह्मभूत कपिनाथ ॥ ९२ ॥
ऐसियासी देखोन । जो न करी पूजन नमन ।
तो महापापी पूर्ण । रामदर्शन त्यास कैंचे ॥ ९३ ॥
राम साधूचिये दृष्टी । राम साधूचिये गांठी ।
राम साधूचिये पोटीं । सज्जन भेटीं राम भेटे ॥ ९४ ॥
राम साधूचिये वृत्तीं । राम साधूचिये स्थितीं ।
राम साधूचिये भक्ती । श्रीरामप्राप्ती सत्संगें ॥ ९५ ॥
राम सत्संगा आतुडला । राम सत्संगा विकला ।
राम सत्संगा लाधला । राम राहिला सत्संगें ॥ ९६ ॥
भक्तां सबाह्य श्रीरामरावो । कपि स्वयें भक्तरावो ।
भाग्यें भेटला महारावो । सभाग्य पहा हो केवढा मी ॥ ९७ ॥
ऐकोनि भरताचें उत्तर । हनुमान झाला चिंतातुर ।
भरता नमूनि सत्वर । काय कपींद्र बोलिला ॥ ९८ ॥
श्रीरामानुजा तुझें वचन । सर्वथा नुल्लंघवे पूर्ण ।
संकोचित अंतःकरण । तें सावधान अवधारीं ॥ ९९ ॥
सौ‍मित्र पडिला विसंज्ञ । नाहीं घेतलें जीवन ।
येथें मी करितां भोजन । तेंचि दूषण रामभजनीं ॥ १०० ॥
श्रीराम बैसला सचिंत । वानरभार शोकाकुलित ।
बिभीषण दुःखें तळमळित । मजचि येथ आहार केंवी ॥ १ ॥
स्वामी भरता विनंती ऐक । मज द्यावें चरणोदक ।
संभावना सकळिक । तेणें देख पावली ॥ २ ॥
तुझें चरणतीर्थ घेतां । विजयी होईन सर्वथा ।
सौ‍मित्रा उठवीन तत्वतां । लंकानाथा जीवघात ॥ ३ ॥
उभवोनि रामराज्याची गुढी । तुटेल देवांची बांदवडी ।
सीता सोडवीन तांतडीं । येथें रोकडी आणीन ॥ ४ ॥
म्हणोनि चरणीं ठेविला माथा । तंव भरत म्हणे मागुता ।
कांहीं विनवीन कपिनाथा । तें तत्वतां ऐकावें ॥ ५ ॥

भरताने हनुमंताची बाणावरुन रवानगी केली :

श्रीरामदर्शना चित्त । बहुत झालें उत्कंठित ।
आज्ञेस्तव आलों येथ । कांही मत चालेना ॥ ६ ॥
बाण तुज सवें देईन । त्यावरी करीं आरोहण ।
माझें वरचें लोटांगण । श्रीरामा आपण करावें ॥ ७ ॥
इतुकेनि कृतकृत्य । झालों तुझेनि सनाथ ।
तूं कृपाळू श्रीरामभक्त । मनोगता रक्षावें ॥ ८ ॥
श्रीरामनाम स्मरतां । तुज श्रम नाहीं सर्वथा ।
जाणोनि माझ्या मनोगता । वचनार्था संपादीं ॥ ९ ॥
ऐकोनि भरतवचन । हनुमंत विस्मयापन्न ।
कोण उल्लंघी तुझें वचन । म्हणोनि चरण वंदिले ॥ १० ॥
वाचेसीं पडिलें महामौन । राहिला दोन्हीं कर जोडून ।
येरें सज्जोनियां गुण । सीतीं बाण लाविला ॥ ११ ॥

श्रुत्वेति तस्य वचनं भरतः शराग्रे
सादिं कपिं समधिरोप्य गुणेन योज्य ।
मोघें धनुर्झटिति कुंडलितं चकार
तुष्टाव तं परमविस्मयमागतस्य ॥२॥

भरतप्रेंम अद्‍भुत । प्रेमें बांधला कपिनाथ ।
सर्वथा कांही न चले मात । बैसे पर्वतसह बाणाग्रीं ॥ १२ ॥
करोनि प्रदक्षिणा नमन । घेतलें चरणतीर्थ मागोन ।
बाणीं करितां आरोहण । येरें संधान योजिलें ॥ १३ ॥
वोढी काढोनि कानाडी । वरी बैसविला परवडी ।
गुणीं जोडून झडाडी । बाण प्रौढी सोडिला ॥ १४ ॥
करोनियां रामस्मरण । भरतें सोडिला निजबाण ।
कपि करोनियां रामस्मरण । गगनीं सबाण उसळला ॥ १५ ॥
हनुमान जातां गगनांत । गगन अवघें लखलखित ।
दिव्य तेज अद्‍भुत । तेजें भास्वत आच्छादे ॥ १६ ॥
दिव्य दुंदुभि सुरवरीं । स्वर्गीं त्राहाटिल्या भेरी ।
पुष्पवृष्टी सुरवरीं । केली शिरीं कपीच्या ॥ १७ ॥
गंधर्वाचें गायन । सिद्धांचें जयजयकारें गर्जन ।
देवांगनांचे नर्तन । कपीचें गर्जन निजगजरें ॥ १८ ॥
विजयी झाला कपींद्र । आतां उठवील सौ‍मित्र ।
निवटून राक्षसभार । दशशिर मारील ॥ १९ ॥
तुटेल देवांची बांधवडी । नृत्य करिती तांतडी ।
स्वर्गीं उभवोनी गुढी । जयजयकारें गर्जताती ॥ १२० ॥
स्वर्गीं हर्षित सुरगण । वेगीं जातसे वायुनंदन ।
आकाशमार्गें शोभायमान । क्षणें गमन दिगंता ॥ २१ ॥

हनुमंताला विलंब लागल्याने श्रीरामांना चिंता :

येरीकडे रघुनंदन । झाला अत्यंत उद्विग्न ।
सावध परी असावधपण । मार्गनिरिक्षण मांडिलें ॥ २२ ॥
कां पां न येचि कपिनंदन । कां लागलें विलंबन ।
न कळे कांही झाले विघ्न । राक्षसीं छळून मारिला ॥ २३ ॥
कीं सगळा पर्वतचि चुकला । आणखी पर्वतांतरासी गेला ।
कीम् जातां मार्गचि भुलला । वेडावला कपींद्र ॥ २४ ॥
कीं नीट तेथेंचि गेला । पर्वतही ठाकिला ।
ओषधी नोळखेचि वहिला । कीं डोळा लागला पर्वतीं ॥ २५ ॥
राक्षस कोणी निमले तेथ । तिहीं माया केली बहुत ।
गोंवून पाडिला आहे हनुमंत । कपिनाथ विटंबिला ॥ २६ ॥
तो नभीं राक्षसांसी । नाकळे सर्वथा मायेसी ।
जिंतून माया राक्षसी । निजकार्यासी लाधेल ॥ २७ ॥
ओषधीतें राखण । गंधर्व असती तेथ ।
तिहीं देखिला कपिनाथ । ओषधी घेत पर्वतीं ॥ २८ ॥
तिहीं कळी मांडिली तेथें । घेंवो न देती ओषधीतें ।
बळें मिसळोनि युद्धातें । तिहीं कपीतें गोविलें ॥ २९ ॥
हेंही न घडे कपीसीं । क्षणें मारील गंधर्वांसी ।
जगतीतळीं हनुमंतासीं । रणीं युद्धासीं न भिडवे ॥ १३० ॥
चौदा सहस्र वनकर । ऐंशीं सहस्र किंकर ।
मारिला अखयाकुमार । अदट वीर हनुमंत ॥३१ ॥
अमित राक्षसांच्या पंक्ती । क्षणें मारिल्या मारुतीं ।
तेथें गंधर्व बापुडे किती । क्षणें कपिपति निवटील ॥ ३२ ॥
न कळे काय पडली गुंती । लोटोनि गेली मध्यराती ।
हनुमान न येचि शीघ्रगतीं । रघुपति सचिंत ॥ ३३ ॥
प्राणें वेंचल्या लक्ष्मण । ओषधीचें काय कारण ।
अश्रुपूर्ण झालें नयन । लक्ष्मण केवीं वांचेल ॥ ३४ ॥

हा वीर सुमहाबाहो प्रतिवाक्यं प्रयच्छ मे ।
न त्वमर्हसि सौ‍मित्रे त्युत्कुं दुःखार्दितं हि माम् ॥३॥
अहा लक्ष्मणा काय केलें । रणीं युद्धातें सांडिलें ।
शक्तिभेदें शयन केलें । मज मोकलिलें संग्रामा ॥ ३५ ॥
त्वदियाग्निसमुत्थेन शोकेनाहं विदाहितः ।
करोम्यराक्षसामुर्वी त्रैलोक्यं च दहाम्यहम् ॥४॥

करोनि अद्‍भुत पुरुषार्थ । वांचविला शरणागत ।
शक्ति केली प्रतिहत । शरणागत तुज आली ॥ ३६ ॥
शरणागता शरण । साच एक लक्ष्मण ब्रीद दाविलें साच करुन ।
शक्ति झेलून निजहृदयीं ॥ ३७ ॥
बिभीषण घातला पाठीसीं । शक्ति धरिली पोटेसीं ।
सौ‍मिअत्रें ख्याति केली ऐसी । शरणागतासीं शरण्य ॥ ३८ ॥
येरयेरांच्या घाता वहिलीं । येरयेरें प्रवर्तलीं ।
येरयेरांच्या भयें भ्यालीं । दोनी आलीं तुज शरण ॥ ३९ ॥
बिभीषण पहिलें शरणार्थीं । पाठीसीं घातला निश्चितीं ।
सवेंचि शरण आली शक्ती । ते ठेविली त्वरित हृदयेंसीं ॥ १४० ॥
प्राण जाईल सर्वथा । परी नुपेक्षावें शरणागता ।
सौ‍मित्रें साच केलें आतां । प्राणांतव्यथा साहोनी ॥ ४१ ॥
बैसोनि लक्ष्मणाजवळी । हात पिटित वक्षःस्थळीं ।
सौ‍मित्रें मांडिळी रांडोळी । मजसीं कां बोली बोलेना ॥ ४२ ॥
येरे येरे लक्ष्मणा । साद दे कां बंधुरत्‍ना ।
मज सांडिलें माजी रणा । निष्ठुर मना करोनी ॥ ४३ ॥
मज सांडोनि दुःखार्दित । रणीं निघालासि त्वरित ।
माझे अपराध बहुत । तुवां समस्त साहिले ॥ ४४ ॥
बहुसाल कष्टलासी वनीं । कष्ट करिसी अनुदिनीं ।
पोट आपुलें बांधोनी । फळे आणोनी मज देसी ॥ ४५ ॥
चरण क्षालन करिसी नित्य । चरण चुरिसी अहोरात्र ।
निद्रा न लगे अणुमात्र । सावचित्त रामभजनीं ॥ ४६ ॥
तुझें कष्ट आठवितां । मज होतसे दुःखावस्था ।
हृदयस्फोट होईल आतां । न देखतां सौ‍मित्र ॥ ४७ ॥
म्हणऊनि घाली लोटांगणी । सवेंचि सावध झाला मनीं ।
मी भ्रांत काय म्हणोनी । कंदनालागोनी उठिला ॥ ४८ ॥

श्रीरामांचा आवेश व क्रोध :

म्हणे काय झालें येथें । कवण नेईल सौ‍मित्रातें ।
दमोनियां सकळ भूतें । लोकपाळांतें दमीन ॥ ४९ ॥
पृथूनें दमियेली धरित्री । दुहिल्या ओषधी समग्री ।
मी त्याहून दमीन बाणाग्रीं । सौ‍मित्र शरीरीं उठ जंव ॥ १५० ॥
अगस्तिऋषीनें निश्चितीं । शोषियेला अपांपती ।
मी त्याहून करीन ख्याती । त्रिजगती कोरडी ॥ ५१ ॥
सौ‍मित्राची जीवनश्री । आणोनि देईल झडकरी ।
तंव करीन बोहरी । बाणधारीं आपांची ॥ ५२ ॥
तेजें तेजेंचि शोषीन। जंव सतेज होय लक्ष्मण ।
अन्यथा महावात प्रेरीन । निःशेष शोषीन तेजासी ॥ ५३ ॥
बाणें महाशून्य भरडीन । प्राशीन सकळ प्रभंजन ।
जंव लक्ष्मणाचा निजप्राण । स्वयें आपण आणून देई ॥ ५४ ॥
क्षोभवोनि चिदाकाश । घोटीन सगळेंचि आकाश ।
सौ‍मित्राचें हृदयाकाश । सावकाश जंव होय ॥ ५५ ॥
दमोनियां सकळ देव । उडवीन त्यांची माव ।
करिती सौ‍मित्रासी सावयव । तें लाघव करीन ॥ ५६ ॥
दमूनि दिशांची पोकळी । भरीन चिदानंद कल्लोळीं ।
जंव सौ‍मित्राचे कर्णबिळीं । आहाळ बाहळी निघे शब्द ॥ ५७ ॥
बाणें पाडोनियां सूर्यासी । खंडोनी उदयास्तांसी ।
घेईन होरोनि तेजासी । नेत्रीं लक्ष्मणासीं भरीन ॥ ५८ ॥
अश्विनीदेव दोनी । निरोध केला आहे घ्राणीं ।
त्यांचा कंदचि खणोनी । सौ‍मित्रघ्राणीं ओपीन ॥ ५९ ॥
वरुणातें गाळून घाणा । जेणें नीरस केली रसना ।
गोडी हिरोनि आणीन जाणा । चेतवीन सौ‍मित्राची ॥ १६० ॥
वायूनें मांडली घसघस । केला सौ‍मित्र मंदस्पर्श ।
पिळोनि त्याचा प्राणांश । करीन सुस्पर्श सौ‍मित्र ॥ ६१ ॥
इंद्रे मांडिलें बंड । निर्वीर्य केले बाहुदंड ।
ठेंचोनियां त्याचें तोंड । सबळ भुजदंड करीन ॥ ६२ ॥
यम संचरे अधोगती । क्षीण केली शरीरशक्ती ।
त्यासीं लावोनियां ख्याती । अक्षय निश्चितीं सौ‍मित्र करीन ॥ ६३ ॥
ब्रह्मयानें केला निरोध । खुंटला रतिस्वानंद ।
त्याचा छेदोनियां बाध । अखंडानंद भरीन ॥ ६४ ॥
केली उपेंद्रें छळणोक्ती । खुंटली गमनागमनशक्ती ।
त्यासीं लावोनियां ख्याती । ऊर्मिलापती उठवीन ॥ ६५ ॥
बळीनें द्वारपाळ केला । वामन त्रिविक्रम भला ।
खिळीन सौ‍मित्राच्या पाउला । चालवीन मग सुखे ॥ ६६ ॥
नभें मांडिले द्वंद्व । निःशेष खुंटला शब्द ।
उडवून त्याचा शून्यवाद । अनाहतशब्द काढीन ॥ ६७ ॥
चंद्र पीडिला क्षयरोगें । तरी निश्चळ न राहे उगें ।
सौ‍मित्राचें मन नेलें वेगें । मूर्च्छित करोनि राहिला ॥ ६८ ॥
ऐसें दंडीन मी त्यासी । स्वयें विसरोनि निजधर्मासी ।
सांडून संकल्पविकल्पांसी । उठवीन सौ‍मित्रासी निर्विकल्प ॥ ६९ ॥
ब्रह्मयानें बुद्धि केली मंद । उडवीन त्याचे ब्रह्मपद ।
सौ‍मित्रासीं निर्विकल्प शुद्ध । स्वरुपावबोध जंव करी ॥ १७० ॥
रुद्रें अहंकार केला क्षीण । त्यासीं सोहंमार करीन ।
संवर्तका संहारुन । धरी स्वरुपाभिमान जंव सौ‍मित्र ॥ ७१ ॥
विष्णु येवोनियां त्वरित । न करी सौ‍मित्रा सावचित्त ।
तरी तो करीन पदच्युत । सर्वगत देशधडी ॥ ७२ ॥
लक्ष्मणाचे विरहें जाण । पूर्ण क्षोभला रघुनंदन ।
अंतका अंतक होऊन । धनष्यबाण सज्जिले ॥ ७३ ॥
मारीन राक्षस सकळ । जाळीन हें जगतीतळ ।
झाला क्रोधाग्निकल्लोळ । काळा काळ रघुवीर ॥ ७४ ॥

एवमुक्त्वा महाबाहुः प्रगृहीतं च कार्मुकम् ।
ततः संत्रस्तमानसा वानरा भीमविक्रमा ॥५॥
किमेतदिति भाषंतः ससुग्रीवबिभीषणाः ।
प्रणिपत्याग्रतः स्थित्वा सर्वे प्रांजलयोऽब्‍रुवन् ॥६॥
एकस्यार्थे महाबाहो त्रैलोक्यं हंतुमिच्छसि ॥७॥

रामाच्या क्रोधाने लोकपाळ सचित व रामाचा अनुभव :

अकाळ मांडला युगांत । लोकपाळ हडबडित ।
राम होतां क्रोधान्वित । डोळे झाकी प्रळयरुद्र ॥ ७५ ॥
ब्रह्मा म्हणे काय जालें । काळेंवीण प्रळयांत मांडिले ।
दुणे कष्ट मज ओढवले । पुन्हां कैसें सकळ ब्रह्मांड रचू ॥ ७६ ॥
होतां सकळां आडदरा । पळती मर्कटें सैरा ।
तें देखोनि थोरथोरा । वानरवीर पुढें झाले ॥ ७७ ॥
नळनीळादि जांबवंत । अंगद सुग्रीव कपिनाथ ।
बिभीषण शरणागत । श्रीरघुनाथ प्रार्थिती ॥ ७८ ॥
पूर्णावतार रामरावो । अकाळीं करुं नये प्रळयो ।
कांपतसे ब्रह्मदेवो । नवी सृष्टीं पहाहो करवेना ॥ ७९ ॥
अकाळ प्रळयो करितां । बोल लागेल निजव्रता ।
तूं सकळांतें पाळिता । निरपराधें घातां नये करुं ॥ १८० ॥
एकाचे अपराधासाठीं । संहारणें सकळ सृष्टी ।
ते प्रतिपालनाची गोष्टी । केंवी जगजेठी बोलावी ॥ ८१ ॥
तूं जनक सकळांचा । पिता पितामहाचा ।
निरपराध निजबाळांचा । संहार कैसा करितोसी ॥ ८२ ॥
म्हणोनि धरिले दोनी चरण । नको प्रयोजूं गुणीं बाण ।
तूं कृपाळु रघुनंदन । क्रोधोपशमन करीं रामा ॥ ८३ ॥
भक्तजनांचा कृपाळ । श्रीराम दीनदयाळ ।
वोळला कृपाकल्लोळ । प्रणतपाळ श्रीराम ॥ ८४ ॥
तृषार्थ दीन चातक । देखतांचि एकाएक ।
वर्षोनियां कृपापीयूख । निवविले देख दयाळुत्वें ॥ ८५ ॥
निजभक्तांचें वचन । नुल्लुंघीत रघुनंदन् ।
केलें क्रोधाचें उपशमन । भक्तावगणन न करीच ॥ ८६ ॥
एका एकपणाची दिठी । एका जरार्दनीं नाथिली गोष्टी ।
घालितां श्रीरामीं मिठी । ब्रह्मत्वें सृष्टी हेलावे ॥ ८७ ॥
एका जनार्दना शरण । प्रार्थूनियां रघुनंदन ।
केले क्रोधाचें उपशमन । निजजनकृपाळु ॥ १८८ ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे युद्धकांडे एकाकारटीकायां
रघुनाथक्रोधोपशमनं नाम अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
ओंव्या ॥ १८८ ॥ श्लोक ॥ ७ ॥ एवं ॥ १९५ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय अठ्ठेचाळिसावा

Leave a Comment

Your email address will not be published.