भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय छत्तिसावा

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय छत्तिसावा

मायावी सीतेचा इंद्रजिताकडून वध

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

करोनि मकराक्षाचा घात । विजयी बैसला श्रीरघुनाथ ।
येरीकडे इंद्रजित । क्रोधन्वित तळमळी ॥ १ ॥

निहतं मकराक्षं तं दृष्ट्वा रामेण संयुगे ।
शक्रजित्सुमहाक्रुद्धो विवेश रणसंकटम् ॥१॥

इंद्रजिताला चिंता :

मकराक्ष मारिला महाकपटी । तें देखोनियां दृष्टीं ।
इंद्रजित पडिला रणसंकटीं । त्याची गोष्टी अनुवादे ॥ २ ॥
मारिले भरंवशाचे वीर । जे कां निधडे महाशूर ।
त्यांसी मारिती वानर । पालेखाइर पशुदेही ॥ ३ ॥
मारिला कुंभकर्ण महावीर । देवांतक निरांतक त्रिशिर ।
वधिला अतिकाय दुर्धर । महोदर महापार्श्व ॥ ४ ॥
प्रहस्त पावला रणीं मरण । कुंभ निकुंभ दोघे जण ।
मकराक्षाचा घेतला प्राण । विंधोन बाण श्रीरामें ॥ ५ ॥
भरंवशाचे वीर दारुण । ते ते पावले रणीं मरण ।
आलें राक्षसांचें निधन । काय आपण करावें ॥ ६ ॥
राखावया मकराक्षाची पाठी । मज धाडी दशकंठी ।
ते गोष्टी जाली उफराटी । तोही शेवटीं मारिला ॥ ७ ॥
शिणोन मारावे वानर । श्रीरामतीर्थें ते वनचर ।
अवघे उठती पालेखाइर । अति दुर्धर रणयोद्धे ॥ ८ ॥
मारिल्या राक्षसांच्या कोडी । न दिसती वानरांच्या करवडी ।
हे श्रीरामाची कृपा गाढी । प्राणांतपाडीं । संरक्षी ॥ ९ ॥
रामलक्ष्मण महाशूर । तैसेच निधडे वानर ।
आतुर्बळी हनुमान वीर् । अति दुर्धर सर्वार्थी ॥ १० ॥
त्यासीं न चले आंगवण । काय करावें आपण ।
बळें करूं जातां रण । माझाही प्राण घेतील ॥ ११ ॥
यांसीं न चलें पैं वरदार्थ । रावणपापें वरद व्यर्थ ।
आला राक्षसांसी अंत । रणी रघुनाथ क्षोभला ॥ १२ ॥
परतोनि जातां लंकेआंत । मज कोपले लंकानाथ ।
इंद्रजित चिंताक्रांत । असे चिंतित उपावो ॥ १३ ॥
राम लक्ष्मण हनुमंत । अंगद सुग्रीव जांबवंत ।
अवघियांचा होईल घात । तो कार्यार्थ साधीन ॥ १४ ॥

मेघनादस्तदा दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
रणायाभ्युद्यंतौ वीरौ जुहुवे पावकं तदा ॥२॥
ततो रथमवस्थाप्य रावणी राक्षसैर्वतः ।
सीतां मायामयीं कृत्वा तस्या वघमरोचयत् ॥३॥
सर्वेंषां मोहनार्थाय बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः ।
हंतु सीतां व्यवसितो वानराभिमुखो ययौ ॥४॥

इंद्रजिताची मायिक सीतेच्या वधाची कल्पना :

श्रीराम आणि लक्ष्मण । दोघे उद्यत करावया रण ।
देखोनि इंद्रजित आपण । अभिचारयज्ञ आरंभी ॥ १५ ॥
इंद्रजित सदा कपटानुवृत्ती । स्वप्नीही नाहीं सुमती ।
मावेची करोनि सीता सती । रणानुवृत्तीं मारीन ॥ १६ ॥
देखतांचि सीतेचे मरण । तत्काळ अवघे त्यजिती प्राण ।
श्रीराम आणि लक्ष्मण । वानरगण समस्त ॥ १७ ॥
मायिक सीतेचे दर्शन । तेंचि अवघ्यां परम मरण ।
ऐसें मानोनि दुर्जन । सीतार्थीं हवन आरंभी ॥ १८ ॥
ऐसिया हर्षाचिया स्थितीं । अभिचारहोम मंत्रोक्तीं ।
करितां न करवे सीता सती । न ये अभिव्यक्ति आकार ॥ १९ ॥
सीता नाकळे होमद्वारा । सीता नाकडे होममंत्रतंतां ।
सीता नाकळे अभिचारा । निशाचरा अति चिंता ॥ २० ॥
जारण मारण उच्चाटण । मोहन अथवा स्तंभन ।
यांसी सीता नाकळे जाण । निर्बंधन श्रीरामें ॥ २१ ॥
करितां श्रीरामनामस्मरण । पळे जारण मारण उच्चाटन ।
सीता चिच्छक्ति आपण । मायाबंधन बाधेना ॥ २२ ॥
सबळबळें अंधकार । नव्हे सूर्यासी गोचर ।
तैसा मायिक वेव्हार । सीतेसमोर होऊं न शके ॥ २३ ॥
मायिक न करवे सीता । इंद्रजितासीं परम चिंता ।
मारावया रघुनाथा । काय म्यां आतां करावें ॥ २४ ॥
शिववरद मज त्रिशुद्धी । आभिचारिका करितां सिद्धी ।
आजिंचा सुनाट गेला विधी । पुसों बुद्धी सदाशिवा ॥ २५ ॥
इंद्रजित शिवसभेसीं । स्वयें रडे उकसाबुकसीं ।
मिथ्यात्व आलें तुझ्या वरदासीं । कोणापासीं मी सांगूं ॥ २६ ॥
मायिक सीता यावया हाता । तुझ्या वरदोक्तें होम करितां ।
प्राप्त नव्हेचि सती सीता । आली मिथ्यता वरदासी ॥ २७ ॥
मायातीत श्रीराम सीता । तिशीं न चले अभिचारता ।
मायिक सीता न ये हाता । शिव स्वयें वदला ॥ २८ ॥
ऐकोनि शिवाचें वचन । इंद्रजित करी रुदन ।
सीता न पावतां जाण । समाधान मज नव्हे ॥ २९ ॥
दृढ धरितां शिवाचे चरण । शिव बोलिला आपण ।
मायिक सीतेलागीं जाण । पार्वतीलागोन प्रार्थावें ॥ ३० ॥
छळावया रघुनाथा । पार्वती झाली मायिक सीता ।
तिचेनि वरदानें तत्वतां । मायिक सीता पावसी ॥ ३१ ॥

इंद्रजिताला पार्वतीचे उत्तर व मायिक सीता – मूर्तीसह इंद्रजिताचे आगमन :

इंद्रजित पार्वती प्रार्थितां । ते म्हणे म्यां छळावया रघुनाथा ।
मायिक जालें होतें सीता । तिच्याही घाता शिव चिंती ॥ ३२ ॥
पुढिलांचें करितां छळण । जो छळी तो पावे मरण ।
इंद्रजित मरावया जाण । मागे आपण मायिक सीता ॥ ३३ ॥
पार्वती म्हणे इंद्रजिता । विनवोनियां विश्वनाथा ।
मायिक मागतोसी सीता । मरणावस्था तुज आली ॥ ३४ ॥
मायिक न करवे श्रीरामकांता । मायिक न करवे गा सीता ।
माया न चले श्रीरघुनाथा । मायामर्दिता श्रीराम ॥ ३५ ॥
मायिक सीतेच्या स्वरुपता । मी छाया छाडीन तत्वतां ।
तिच्या करितांचि घाता । इंद्रजिता मरशील ॥ ३६ ॥
कां मागसी मायिक सीता । अशोकवनीं आहे सीता ।
जाऊनि करीं तिच्या घाता । मग पुरुषार्थ कळेल ॥ ३७ ॥
मारितां अशोकवनाआंत । सीता करील भस्मांत ।
ऐकोनि उमा हांसत । धिक् पुरुषार्थ कपटत्वें ॥ ३८ ॥
मायिक सीतेचें मागणें । तूं बैसलासी मरणा धरणें ।
उमा क्षोभेंकरुन म्हणे । जीवें प्राणें मरशील ॥ ३९ ॥
इंद्रजित म्हणे आपण । मज सर्वथा न ये मरण ।
निजमरणाचें लक्षण । स्वयें आपण अनुवादे ॥ ४० ॥
बारा वर्षे निराहारी । जो कां बाळब्रह्मचारी ।
ऐसा पुरुष नाहीं संसारीं । मी कैसेपरी मरेन ॥ ४१ ॥
ऐसें मानूनि निश्चयेंसीं । इंद्रजित येवोनी सैन्येंसी ।
मायिक सीतेच्या मूर्तीसी । गडगर्जेसीं काढिली ॥ ४२ ॥
दडदडां निशाणघोषीं । शंख भेरी गडगर्जेंसी ।
सीता आणितां युद्धापासीं । वानरीं तिसीं देखिलें ॥ ४३ ॥
जे कां पार्वतीवरदत्त । मायिक सीता रथीं रथस्थ ।
राक्षससेनापरिवारयुक्त । आणिली वधार्थ संग्रामा ॥ ४४ ॥

शंकर वायूला मायिक सीतेचे रहस्य मारुतीला कळविण्यास सांगतात :

शिव सांगे वायूपासीं । गुह्य सांगावें हनुमंतासी ।
मारितां मायिक सीतेसी । कैवारासी न करावें ॥ ४५ ॥
देखतां सीतेचिया घाता । हनुमान करील अति अनर्था ।
मारोनि राक्षसां समस्तां । स्वयें सीता सोडवील ॥ ४६ ॥
वाल्मीकभाष्य अनागत । सिद्धी पावावें समस्त ।
पार्वतीचा वरदार्थ । तोही गुह्यार्थ पाळावा ॥ ४७ ॥
ऐकोनि वायूचा वचनार्थ । शिववाक्य वंदी हनुमंत ।
पार्वतीचा वरदार्थ । प्रतिपाळित मारुति ॥ ४८ ॥
करावया सीतेच्या घाता । रथी वाहूनि मायिक सीता ।
इंद्रजित होय आणिता । कपी देखती संग्रामीं ॥ ४९ ॥

एकवेणीधरां सीतां रक्षोहरणकर्शिताम् ।
परिक्लिष्टैकवसनां मलिनां हतमंडनाम् ॥५॥
रथरेणुसमादिग्धां भीषरुपां वराननाम् ।
रजोमलाभ्यामालिप्तैः सर्वगात्रैरवेक्षिताम् ॥६॥
ददर्श हनुमांस्तत्र सपंकामिव पद्मिनीम् ।
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा सीतेयमिति वानरः ॥७॥
बभूव चिरदृष्टा हि तेन सा जनकात्मजा ॥८॥

इंद्रजिताच्या रथावरी । मायिकसीतासौभाग्यथोरी ।
भासतसे कवण्यापरी । जेंवी कां खरी जानकी ॥ ५० ॥
माथांचिया केशश्रेणी । जटाबंधन वळी वेणी ।
एकवस्त्र शय्या धरणी । दीनवदन जानकी ॥ ५१ ॥
न घे आस्तरण प्रावरण । न घे अभ्यंगमर्दन ।
तेणें सर्वांग पैं जाण । दिसे संपूर्ण मलदिग्ध ॥ ५२ ॥
न घे मंडण भूषण । न घे सुमन चंदन ।
न घे तृषार्थ जीवन । श्रीरामध्याननिष्ठ ॥ ५३ ॥
राक्षसीं आणितां रणांआंत । स्त्रीस्वभावें भयभीत ।
रथरजरेणूंनी सर्वांग व्याप्त । दिसे भयभीत जानकी ॥ ५४ ॥
सीता देखोनि हनुमंत । सांडोनियां निजपुरुषार्थ ।
शिववाक्यें पैं ध्यानस्त । दिसे तटस्थ पैं राहिला ॥ ५५ ॥

तां दीनां मलदिग्धांगीं रथस्थां प्रेक्ष्य जानकीम् ।
बाष्पपर्याकुलमुखो हनुमान्व्यथितोsभवत् ॥९॥
कृत्वा विकोशं निस्त्रिंशं प्रजहास महास्वनः ।
तां प्रगृह्य स केशेषु रावणिर्जनकात्मजाम् ॥१०॥
क्रोशंती राम रामेति कृत्वा मायामयीं तदा ।
खड्गरत्‍नमसिं गृह्य केशपक्षे परामृशत् ॥११॥

इंद्रजिताची गर्जना व सीतेचा आक्रोश :

इंद्रजितहस्तगत । रथीं जानकी आक्रंदत ।
तीतें देखोनि हनुमंत । अश्रु स्रवत अति दुःखें ॥ ५६ ॥
सीतासतीचें हनन । हनुमंत स्वयें देखोन ।
अश्रुधारा स्रवती नयन । करी रुदन अति दुःखे ॥ ५७ ॥
देखोनि सीतेचा पैं घात । हनुमान करील अति अनर्थ ।
होता इंद्रजित धाकत । तेणें तो रडत देखिला ॥ ५८ ॥
रडतां देखोनि हनुमंता । केशीं धरोनियां सीता ।
इंद्रजित साटोपें गर्जता । इसी मी आतां मारीन ॥ ५९ ॥
हें तंव मुख्य अवलक्षण । इचे अंगी अशुभ चिन्ह ।
इचें करितां पाणिग्रहण । रघुनंदन अति दुःखी ॥ ६० ॥
इच्या लग्नाचे माझारीं । परशुरामेंसी जुंझारी ।
पडली श्रीरामाचिये शिरीं । भाग्यकरीं वाचला ॥ ६१ ॥
हे तंव समूळ करंटी । बैसोनि श्रीरामाचे पाटीं।
अयोध्ये येतां उठाउठीं । घातला दिग्पटीं श्रीराम ॥ ६२ ॥
वना काढितां श्रीरघुनाथा । जीवें मारिलें दशरथा ।
मुख्य मूळ हे अनर्था । दुःखावस्था इचेनि ॥ ६३ ॥
करितां सीतेचें हरण । गेलें राज्याचें मंडण ।
सेवेलागोनि आपण । वनोवन हिंडवी ॥ ६४ ॥
हिंडवितां वनोवन । नाहीं अन्न रसपान ।
तृणशय्येचें शयन । अवलक्षण जानकी ही ॥ ६५ ॥
सीता निखळ दुःखराशी । दुःख करावया श्रीरामासी ।
स्वयें आली वनवासासी । दुःख बहुतांसी दीधलें ॥ ६६ ॥
रिधें धरिलें वाटें येतां । दुःखी केला निजभर्ता ।
विराधें मारावें रघुनाथा । तोचि अवचिता निमाला ॥ ६७ ॥
सीता स्वरुपें निखळ पाप । सखा लक्ष्मण नित्य निष्पाप ।
त्यावरी घातला अभिशाप । दुःखरुप जानकी ॥ ६८ ॥
सांगे अतिअनर्थीं सीता । सुखें पंचवटीं असतां ।
मृगामागें धाडोनि भर्ता । दुःखावस्था तिघांसी ॥ ६९ ॥
इचें देखतांचि मुख । लंकेशासी लागली भीक ।
इचे अभिलाषें दशमुख । परम दुःख पावला ॥ ७० ॥
इसी आणितां लंकेआंत । लंका जळाली समस्त ।
कुमरवीरकुंभकर्णांत । महोदर प्रहस्त निमाले ॥ ७१ ॥

मायावी सीतेचा इंद्रजिताकडून शिरच्छेद :

हे दुःखदायक महाआगी । हे सुहृदबंधुसंगभंगी ।
हे मी मारीन रणरंगी । खड्ग सवेगीं उचलिलें ॥ ७२ ॥
काढोनि कोशाबाहेरां । पुसोनियां खड्गधारा ।
मारावया सीता सुंदरा । निशाचरा आवेश ॥ ७३ ॥
पुरुषाचे समुष्टी हस्त । ते षड्रत्‍नी खड्ग खचित ।
तेणें खड्गेंसीं इंद्रजित । सीतेचा घात करुं आला ॥ ७४ ॥
रामनामें आक्रंदती । केशकलाप धरोनि हाती ।
मारावया सीता सती । क्रोधानुवृत्ती इंद्रजित ॥ ७५ ॥

गृहीतां तां तदा दृष्ट्वा हनूमान्दैन्यमागतः ।
दुःखजं वारि नेत्राभ्यामसृजत्पवनात्मजः ॥१२॥

शिवाज्ञा सांगे वायुपिता । मिथ्या मायामय सीता ।
इंद्रजित करितां घाता । तूं सर्वथा भिऊं नको ॥ ७६ ॥
जन्ममरणातीत सीता । तिच्या कोण करील घाता ।
सीता मायिक मारितां । तूं अनर्था करुं नको ॥ ७७ ॥
मानून शिवाचें वचन । देखोनि सीतेचें हनन ।
हनुमान मिथ्या करी रुदन । मायिक लक्षण जाणूनी ॥ ७८ ॥
देखतां सीतेचिया घाता । हनुमान करिता अति आकांता ।
मारिता इंद्रजिता लंकानाथा । आणि समस्तां राक्षसां ॥ ७९ ॥
जाणोनि मायिक सीताज्ञान । पाळून शिवाचें वचन ।
हनुमान मिथ्या करी रुदन । स्रवती नयन अश्रुधारा ॥ ८० ॥
मुख्य शिवाचें वचन । सांगोनि गेला पिता पवन ।
तें तें हनुमंतें पाळून । मिथ्या रुदन करितसे ॥ ८१ ॥

षरिवार्य हनूमंतं प्रत्युवाचेंद्रजित्तदा ।
सुग्रीवस्त्वं च रामश्च यन्निमित्तमिहागताः ॥१३॥
तां हनिष्यामि वैदेहीमद्यैव तव पश्यतः ।
इमां हत्वा ततो रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर ॥१४॥
सुग्रीवं च हनिष्यामि तं चानार्यं बिभीषणम् ।
तमेवमुक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं ततः ॥१५॥
शितधारेण खङ्गेन निजघानेंद्रजित्स्वयम् ।
यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना तेन तपस्विनी ॥१६॥

मारितां देखोनियां सीता । हनुमान करील अति आकांता ।
ऐसा इंद्रजित धाकत होता । तों कपि रडतां देखिला ॥ ८२ ॥
रडतां देखोनि हनुमंत । इंद्रजित जाला उल्लसित ।
रणरंगी स्वयें गर्जत । निजपुरुषार्थ अनुवादे ॥ ८३ ॥
सीता सोडवणें हेत । शिळीं बांधोनियां सेतू ।
लंके आला श्रीरघुनाथ । सुग्रीवयुक्त ससैन्य ॥ ८४ ॥
ते हे जनकदुहिता । सीता ओळख तूं हनुमंता ।
इच्या करितों मी घाता । तुज देखतां संग्रामीं ॥ ८५ ॥
इसी मारितां जाण । आधीं तुझा घेईन प्राण ।
वृथा करुं नको रुदन । आलें निधान हनुमंता ॥ ८६ ॥
आधीं तुझा घेवोनि प्राण । मग मारीन रामलक्ष्मण ।
अंगग सुग्रीव राजे जाण ॥ ८७ ॥
बीभीषण आमचा चुलता । परी पेटला आमच्या घाता ।
कैंचें साधुत्व त्यांचें माथां । तोही मी आतां मारीन ॥ ८८ ॥
हनुमंतासी निर्भर्त्सून । इंद्रजित करितां गर्जन ।
शिववाक्य प्रतिपाळून । धरिलें मौन हनुमंतें ॥ ८९ ॥
इंद्रजित मारितां मायिक सीता । तुवां न करावें पुरुषार्था ।
सांगोनि गेला पवन पिता । तेंही तत्वतां प्रतिपाळी ॥ ९० ॥
निवांत देखोनि हनुमंत । तंव तंव इंद्रजित गर्जत ।
मायिक सीतेचा करावया घात । खड्गा हात घातला ॥ ९१ ॥
सीता रडत पडत । रामनामें आक्रंदत ।
तिचे झोंटीस घालोनि हात । खड्ग तुळित इंद्रजित ॥ ९२ ॥
मायिक सीतावधद्वारा । अति उल्लास निशाचरा ।
अश्मनिशितखड्गधारा । सीतेच्या शिरा छेदिलें ॥ ९३ ॥
द्विज घालिती यज्ञोपवीत । तैसा करितां शस्त्रघात ।
मायिक सीतेचे पैं प्रेत । न दिसे व्यक्त रणरंगी ॥ ९४ ॥
नाहीं रथावरी शिर । नाहीं धरेवरी शरीर ।
अवघे झालें निराकार । आश्चर्य थोर सुरसिद्धां ॥ ९५ ॥
मारितां दोराच्या सर्पासी । तळीं प्रेतत्व नाहीं त्यासी ।
तेंवी मायिक सीतेसी । नाहीं देहासीं देहत्व ॥ ९६ ॥
मायिक सीता प्रेतमूर्ती । नाहीं रथीं ना क्षितीं ।
देखोनि इंद्रजित निजचित्तीं । भयभ्रांती पावला ॥ ९७ ॥

आकाशवाणी :

तंव तेथें आकाशांत । शब्द उठिला भयभीत ।
रिघों न शकसी लंकेआंत । होईल प्राणांत संग्रामीं ॥ ९८ ॥
जितकें तुवां केलें कपट । आतां त्याचा आला शेवट ।
सौ‍मित्र छेदील तुझा कंठ । रणीं यथेष्ट भिडोनी ॥ ९९ ॥

हनुमंताने क्रोधाने इंद्रजितावर शिळा फेकली :

मारितां मायिक सीता । कोंप आला हनुमंता ।
करावया इंद्रजिताच्या घाता । होय उचलिता महाशिळा ॥ १०० ॥

स तू शोकेन चाविष्टः कोपेन च महाकपिः ।
हनूमान्‍राक्षसरथे पातयामास वै शिलाम् ॥१७॥
भीमांपतंती दृष्ट्वा तु रथाःसारथिना सह ।
विवेश धरणीं भित्वा सा शिला व्यर्थतां गता ॥१८॥
पतितायां शिलायां तु रक्षसां व्यथिता चमूः ।
तामध्यगच्छन्शतशो नंदतः काननौकसः ॥१९॥
वृक्षशैलशिलावर्षं विसृजंतःप्लंवगमाः ।
शत्रूणशं कदनं चक्रुर्नेदुश्च विविधैः स्वनैः ॥२०॥

इंद्रजित हतबल होऊन बिळात लपतो :

घालावया इंद्रजिताच्या कपाळा । कोपें हनुमंतें सोडिली शिळा ।
इंद्रजिताने देखोनि डोळां । बाणजाळा वर्षत ॥ १०१ ॥
विंधितां कोटि कोटि बाण । शिळा न फुटे अति दारुण ।
विंधितांही वज्रबाण । अणुप्रमाण भंगेना ॥ २ ॥
ऐसें देखोनियां डोळां । उघडोनियां तेथींचिया बिळा ।
इंद्रजित रथेंसीं सगळा । स्वयें पळाला त्यामाजी ॥ ३ ॥
चुकला इंद्रजिताचा घात । शिळा पडतां सैन्याआंत ।
अवघ्यां एकचि जाला घात । जाला प्राणांत शिळातळीं ॥ ४ ॥
शिळातळीं राक्षससंभार । मारितां देखोनि वानर ।
आले गर्जत अपार । शिळशिखर तरुहस्ती ॥ ५ ॥
एक मारिती शिळाशिखरी । एक मारिती तरुवरीं ।
राक्षससैन्यासी बोहरी । करुं वानरीं आदरिली ॥ ६ ॥
इंद्रजित अडकला बिळाआंत । राखण बैसला हनुमंत ।
बाहेर निघतां करील घाअ । तेणे धाकत इंद्रजित ॥ ७ ॥
येरीकडे वानरभारीं । बोंब सुतली एकसरीं ।
इंद्रजिताने खड्गधारीं । सीतासुंदरी मारिली ॥ ८ ॥
ऐसी ऐकतांचि मात । धाकिन्नला हनुमंत ।
सीताविरहें श्रीरघुनाथ । झणीं प्राणांत करील ॥ ९ ॥
बिळीं सोडोनि इंद्रजितासी । हनुमान आला वानरसेनेसीं ।
निवारी त्यांच्या युद्धासी । श्रीरामापासीं यावया ॥ ११० ॥

यन्निमित्तं च युध्यामः सा हता जनकात्मजा ।
इममर्थं च विज्ञाप्य रामं सुग्रीवमेव च ॥२१॥
तौ यत्प्रतिविधास्येते तत्करिष्यामहे वयम ।
शनैः शनैरसंभ्रांतः सबलः संन्यवर्तत ॥२२॥
ततः प्रेक्ष्य हनूमंतं व्रजंतं यत्र राघवौ ॥२३॥

हनुमंताकडून श्रीरामांना इंद्रजितकृत्य कथन :

जिनिमित्त युद्ध करणें । ती सीता मारिली इंद्रजितानें ।
हा वृत्तांत सांगावयाकारणें । शीघ्र जाणें श्रीरामापासीं ॥ ११ ॥
आम्हां मुख्य श्रीरामचंद्र । सुग्रीव आमचा राजेंद्र ।
सीतावधाचा विचार । सांगो समग्र त्यांपासीं ॥ १२ ॥
ते तंव विचारचक्रवर्ती । कैसा काय विचार करिती ।
विचार करोनि जें सांगती । तेंचि निश्चिती करूं आम्ही ॥ १३ ॥
इंद्रजितानें मारिली सीता । सत्य न माने श्रीरघुनाथा ।
जन्ममरणाची कथा । सीतेंसीं सर्वथा असेना ॥ १४ ॥
युद्धापासूनि वानरः । शनैः शनैः काढोनि समग्र ।
पुढें होवोनि हनुमान वीर । आले सत्वर रामापासीं ॥ १५ ॥
पाळोनियां शिववरदान । हनुमान आला करीत रुदन ।
तें देखोनि रघुनंदन । पावली खूण वरदाची ॥ १६ ॥
इंद्रजितानें मारिली सीता । ऐसें हनुमंतें सांगतां ।
मिथ्या कळोनि तत्वतां । आली रघुनाथा महामूर्च्छा ॥ १७ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामो दुःखेन मूर्च्छितः ।
निपपात तदा भूमौ कृत्तमूल इव दुमः ॥२४॥
लक्ष्मणस्तं तु बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः ।
उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंयुतम् ॥२५॥
राममाश्वासयामास लक्ष्मणो भ्रातृवत्सलः ।
अवेक्ष्य गुल्मान्सकलांस्ततः प्राप्तो बिभीषणः ॥२६॥

श्रीरामाचा शोक व मूर्च्छा :

मायिक सीता मायिक वार्ता । मिथ्या जाणोनि तिच्या घाता ।
मूर्च्छा आली श्रीरघुनाथा । शिववरदार्था पाळावया ॥ १८ ॥
गंगातीरींचा तरुवर । उन्मळोनि पडे थोर ।
तैसा पडिला रघुवीर । दुःख दुर्धर सीतेचें ॥ १९ ॥
श्रीराम मूर्च्छित पडतां । लक्ष्मणासी दुःखावस्था ।
आलिंगोनि बंधुवत्सलता । अंकी भ्राता निजवी ॥ १२० ॥
अंगी वाहोनि श्रीरघुनाथा । स्वयें लक्ष्मण होय बोलता ।
इंद्रजितानें मारिली सीता । उपाय आतां दिसेना ॥ २१ ॥
महापाप मारणें सीता । तेणें सुखरुपता इंद्रजिता ।
आम्ही वर्ततों स्वधर्मता । दुःखावस्था आम्हांसी ॥ २२ ॥
धर्माधर्मविवंचना । न कळे सहसा अज्ञाना ।
येतां श्रीरामा मूर्च्छना । अति वेदना वानरां ॥ २३ ॥
वानर मिळोनियां सकळ । निलोत्पलीं सुगंध जळ ।
शिंपितां श्रीराममुखकमळ । झाला अळुमाळ सावध ॥ २४ ॥
हनुमंताचिया समता । पाळावया शिववरदार्था ।
अत्यंत मूर्च्छा श्रीरघुनाथा । आली विकळता सर्वांगीं ॥ २५ ॥
ऐसें देखोनि श्रीरघुनाथा । लक्ष्मणासीं दुःखावस्था ।
इंद्रजितानें मारिल्या सीता । राम सर्वथा वांचेना ॥ २६ ॥
श्रीरामें सोडितांचि प्राण । आम्हां अवघ्यातेंचि मरण ।
दुःखे मरतील भरत शत्रुघ्न । सांडितील प्राण तिघी माता ॥ २७ ॥
निमालिया रघुनंदन । निमतील अयोध्येचे जन ।
किष्किंधे निमताल वानरगण । प्रळय पूर्ण पैं आला ॥ २८ ॥
जातांच शरीराचा प्राण । खुंटे इंद्रियांचें चळण ।
तेंवी निमाल्या रघुनंदन । आम्हीही जाण निमालों ॥ २९ ॥
देहींहून जातां आत्मा । प्रेतरुप राहे प्रतिमा ।
तैसेंच होय गा आम्हां । स्वयें श्रीराम मरतांचि ॥ १३० ॥
श्रीराम जीव आम्ही देहवंते । श्रीराम आत्मा आम्ही भूतें ।
श्रीराम चैतन्य आम्ही चित्तें । अन्यथा येथें असेना ॥ ३१ ॥
करोनि सीतेचा निजघात । साधिला इंद्रजितानें पुरुषार्थ ।
आमुचा विध्वंसोनि स्वार्थ । अति आकांत ओढवला ॥ ३२ ॥
इंद्रजितानें मारिली सीता । कांही उपाय न चले सर्वथा ।
केंवी वांचवे रघुनाथा । परम चिंता अवघ्यांही ॥ ३३ ॥
श्रीरामाचें हृग्दत । स्वयें जाणे हनुमंत ।
हनुमंताचें मनोगत । श्रीरघुनाथ स्वयें जाणे ॥ ३४ ॥
लक्ष्मणासी करितां रुदन । वानर अवघे चिंतामग्न ।
मिथ्या सीतेचें हनन । आला शोधून बिभीषण ॥ ३५ ॥
दूत धाडोनि लंकेआंत् । अशोकवनीं सीता स्वस्थ ।
इतुका घेवोनि वृत्तांत । आला त्वरित बिभीषण ॥ ३६ ॥
तंव वानरकटकांत । वर्तताहे अति आकांत ।
ऐकोनि सीतेचा मरणार्थ । श्रीरघुनाथ मूर्च्छित ॥ ३७ ॥

ददर्श मोहमापन्नं लक्ष्मणस्यांकमाश्रितम् ।
व्रीडितं शोकसंतप्तं प्रेक्ष्य रामं बिभीषणः ॥२७॥
अंतर्दुःखेन दीनात्मा किमेतदिति सोsब्रीवत् ।
उवाच लक्ष्मणो वाक्यमिदमश्रुपरिप्लुतः ॥२८॥
हतामिंद्रजिता सीतां सम्यक् श्रुत्वैव राघवः ।
हनूमद्वचनाद्दीनस्ततो मोहमुपागतः ॥२९॥
कथयंतं तु सौ‍मित्रिं संनिवार्य बिभीषणः ।
पुष्कलार्थमिदं वाक्यं विसंज्ञ राममब्रवीत् ॥३०॥

महामोहें अति मोहित । मूर्च्छापन्न श्रीरघुनाथ ।
तेणें दुःखें दुःखाभिभूत । शोकान्वित बिभीषण ॥ ३८ ॥
लक्ष्मणाचे मांडीवरी । श्रीरामीं विकळता भारी ।
स्वामी मूर्च्छित कैशापरी । पुसे आदरीं बिभीषण ॥ ३९ ॥
कोण लागला आघात । कैसेनि श्रीराम मूर्च्छित ।
ऐसें बिभीषण पूसत । त्यासी सांगत सौमित्र ॥ १४० ॥
इंद्रजितानें मारिली सीता । ऐसें हनुमंते सांगतां ।
मूर्च्छा आली श्री रघुनाथा । उपाय आतां दिसेना ॥ ४१ ॥
हनुमंताचा वचनार्थ । मिथ्या न मानी श्रीरघुनाथ ।
तेणें सांगितला सीतेचा घात । मूर्च्छाभिभूत श्रीराम ॥ ४२ ॥
ऐकोनि सौमित्राचें वचन । बिभीषण हास्यवदन ।
सीतेसी नाहीं जन्ममरण । वृथा कां रुदन तुम्ही करां ॥ ४३ ॥
महाकपटीं इंद्रजित । मायिक सीतेचा केला घात ।
तिचें तळीं नुरेचि प्रेत । कैसेनि सत्य हनुमंत मानी ॥ ४४ ॥
अशोकवनाआंत । सीता स्वस्थ आहे तेथ ।
जाऊन आले माजे दूत । तुम्ही कां रडत अति दुःखें ॥ ४५ ॥
सावध नव्हे श्रीरघुनाथ । बिभीषण दुःखाभिभूत ।
अंगद सुग्रीव जांबवंत । वानर समस्त अति दुःखी ॥ ४६ ॥

हनुमंताचे सीतेचे मिथ्यात्व कथन :

हे देखोनि हनुमंत । स्वयें आला पैं गर्जत ।
मारीन इंद्रजित लंकानाथ । मारीन समस्त राक्षस ॥ ४७ ॥
मिथ्या मायिक सीताघात । तळीं तिचें नुरेचि प्रेत ।
हें म्यां जाणोनि इत्थंभूत । सांगावया येथ मी आलों ॥ ४८ ॥
मिथ्या सीतेचें हनन । मिथ्या मूर्च्छित रघुनंदन ।
ऐकतां हनुमंतगर्जन । झाला सावधान श्रीराम ॥ ४९ ॥
श्रीराम आणि हनुमान बळी । खूण पावोनि वरदानमेळीं ।
पिटिली टाळिया टाळी । झाली तत्काळीं सावध ॥ १५० ॥
जवळी येतांचि हनुमंत । सावध जाला श्रीरघुनाथ ।
स्वामिसेवकांचा वृत्तांत । न कळे गुह्यार्थ वेदांसी ॥ ५१ ॥
सावध होतां श्रीरामचंद्र । वानरीं केला जयजयकार ।
रामनामाचा गजर । देती भुभुःकार स्वानंदें ॥ ५२ ॥
अशोकवनाप्रती । स्वस्थ आहे सीता सती ।
हे बिभीषणाची वचनोक्ती । मानी रघुपति त्रिसत्य सत्य ॥ ५३ ॥
बिभीषणाचें वचन । मिथ्या न मानी रघुनंदन ।
हर्षें देवोनि आलिंगन । सावधान बैसले ॥ ५४ ॥
सांडून मोह शोक दुर्धर । सुखी बैसला सौमित्र ।
सुखी सुग्रीवादि वानर । गर्जती समग्र रामनामें ॥ ५५ ॥
एका जनार्दना शरण । मिथ्या मायिक सीतामरण ।
जाणोनियां रघुनंदन । सावान बैसला ॥ ५६ ॥
श्रीराम नित्य सावधान । श्रीराम जगाचें जीवन ।
नाहीं मोहममताबंधन । स्वानंदघन श्रीराम ॥ ५७ ॥

श्रीरामांना हर्ष :

रामानामाच्या आवर्ती । मोह ममता समूळ जाती ।
तो मोह ममता श्रीरामाप्रती । कदा कल्पांतीं घडेना ॥ १५८ ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे युद्धकांडे एकाकारटीकायां
मायिकसीतावधो नाम षट्त्रिंशत्तमोsध्यायः ॥ ३६ ॥
ओव्या ॥ १५८ ॥ श्लोक ॥ ३० ॥ एवं ॥ १८८ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय छत्तिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय छत्तिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय छत्तिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय छत्तिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय छत्तिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय छत्तिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय छत्तिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय छत्तिसावा

Leave a Comment

Your email address will not be published.