भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा

रावणस्त्रियांचा विलाप

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

रावणवधानंतर सैन्याची दाणादाण व पळापळ :

करोनिया रणकंदन । ससैन्य रणीं रावण ।
स्वयें पाडिला आपण । उरलें सैन्य देशोधडी ॥ १ ॥
एकीं दिगंतर लंघिलें । एकां कंठीं प्राण उरले ।
एकां गात्रां कंप सुटले । एक निमाले आपधाकें ॥ २ ॥
एकें झालीं भ्रमित । एकां सुटला अधोवात ।
एकां मूत्रवृष्टि होत । प्राण सांडित उभ्यांउभ्यां ॥ ३ ॥
एक होवोनि कासाविसी । रडत रडत रणभूमीसीं ।
बोंब घेवोनि वेगेंसीं । आलीं लंकेसीं सांगत ॥ ४ ॥
एक सांडिती लेणीं लुगडीं । एक तृण धरिती तोंडीं ।
एकांचि वळली बोबडी । पडली मुरकुंडी एकांची ॥ ५ ॥

अनेकांची दीनवाणीने श्रीरामांनी ठार करु नये म्हणून प्रार्थना :

एक येती काकुळती । मारु नको रघुपती ।
शरण आलों तुजप्रती । करिसी किती संहार ॥ ६ ॥
एक म्हणती माजी रणा । झुंजों आलों नाहीं जाणा ।
पहावया युद्धरचना । रामरावणरणामाजी ॥ ७ ॥
एक योवोनि काकुळती । श्रीरामातें विनविती ।
धरोनि आणिलें बहुतीं । रणख्याती नाहीं आलों ॥ ८ ॥
एक विनविती रामासी । व्यर्थ न मारीं आम्हासी ।
सणा आलों दिवाळीसीं । जामातें परियेसी सासुरियां ॥ ९ ॥
कोणी आला पाहुणा । कोणी आला दिवाळसणा ।
मारुं नको रघुनंदना । जीवदाना आम्हां देई ॥ १० ॥
ऐसें येती काकुळती । भूमीं गडबडां लोळती ।
बाण गेला रामाप्रती । तरी बरळती आपधाकें ॥ ११ ॥
रामें वधिला रावण । देखोनियां राक्षसगण ।
सैरां पळती रानोरान । देहलोभेंकरुन निजभयें ॥ १२ ॥

तंदृष्ट्वा निहता भूमौ हतशेषा निशाचराः ।
हतनाथा भयत्रस्ताः सर्वतो विप्रदुद्रुवुः ॥१॥
सर्वतश्चाभिपेतुस्तान्वानरा दुमयोधिनः ।
दशग्रीववधं दृष्ट्वा विजयं राघवस्य च ॥२॥

शत्रुसैन्याची दाणादाण पाहून वानरसैन्याचा आनंदोत्सव :

भूमीं पडतां रावण । दशदिशा रक्षोगण ।
रडत रडत पळती जाण । निशाचरण अति दुःखी ॥ १३ ॥
तें देखोनि वानर । अवघे झाले आल्हादपर ।
नाचों लागले समग्र । करिती गजर नामाचा ॥ १४ ॥
एक झेलीत पर्वतशिखरें । एक झेलीत वृक्षाग्रें ।
हरिखें नाचती वानरें । रावण रघुवीरें निवटिला ॥ १५ ॥
नमन करिती येरयेरें । क्षेम देती परस्परें ।
किराणें देती अति आदरें । रावण रघुवीरें निवटिला ॥ १६ ॥
एक गर्जती भुभुःकारें । एक गर्जती नामोच्चारें ।
झालीं आनंदें निर्भरें । रावण रघुवीरें निवटिला ॥ १७ ॥
जो नागवे त्रैलोक्यासी । यम काळ कांपती ज्यासी ।
त्या निवटिलें रावणासी । निजबाणेंसी श्रीरामें ॥ १८ ॥
जो न भिये शंकरासी । आंदोळिले कैलासासी ।
त्या निवटिलें रावणासी । निजबाणेंसीं श्रीरामें ॥ १९ ॥
दंडोनियां लोकपाळांसी । बंदीं घातलें देवांसी ।
त्या निवटिलें रावणासी । निजबाणेंसीं श्रीरामें ॥ २० ॥

हर्षातिशयाने त्या वानरांचे श्रीरामांना वंदन :

सकळ होवोनि उल्लासी । लागले श्रीरामचरणासी ।
रामें आलिंगिलें प्रीतीसीं । निजमानसीं स्वानंदें ॥ २१ ॥
निजमदें शिवापासीं । भोगूं मागें पार्वतीसी ।
त्या निवटिलें रावणासी । निजबाणेंसीं श्रीरामें ॥ २२ ॥
बिभीषण शरणागत । पुरले त्याचे मनोरथ ।
होवोनियां आनंदभरित । जीवें ओंवाळित श्रीरामा ॥ २३ ॥
सुग्रीवराजा वानरनाथ । तेणें धरिलें होतें व्रत ।
न वधितां लंकानाथ । किष्किंधें निश्चित नाहीं जाणें ॥ २४ ॥
सिद्धि पावलें निजव्रत । रामें वधिला लंकानाथ ।
तेणें आनंदे उपरमत । येवोनि रघुनाथ नमियेला ॥ २५ ॥
वनें वन हिंडतां । अति श्रम शुद्धि करितां ।
झाला होता हनुमंता । जो लंकानाथा निजघाती ॥ २६ ॥
ते निरसिली सकळ व्यथा । वध झालिया लंकानाथा ।
श्रीरामा भेटेल सती सीता । सार्थकता कष्टांची ॥ २७ ॥
म्हणोनियां आल्हादपर । प्रेमें नाचे हनुमान वीर ।
करीत नामाचा गजर । श्रीरामचंद्र नमियेला ॥ २८ ॥
हनुमंताचा परम आप्त । अंगद युवराजा विख्यात ।
त्याचे पुरले मनोरथ । लंकानाथ निवटिला ॥ २९ ॥
तेणें हरिखें नाचत । श्रीरामप्रेमें डुल्लत ।
त्याचे पुरले मनोरथ । सावचित्त आनंदें ॥ ३० ॥
नळ नीळ जांबवंत । सुषेण वैद्यराज तेथ ।
तारतरळादि समस्त । हरिखें नाचत अति प्रेमें ॥ ३१ ॥
रामनामाच्या निजगजरीं । केला भुभुःकार दीर्घस्वरीं ।
श्रीरामचरण प्रीतीकरीं । वानरवीरी वंदिलें ॥ ३२ ॥
अवघे आनंदें नाचती । श्रीरामप्रेमें डुल्लती ।
श्रीरामगुणकीर्ति वर्णिती । गीतीं गाती श्रीरामा ॥ ३३ ॥
एक झाले नृत्यकारी । एक गर्जती कैवारीं ।
वेगें होवोनि नागारी । कीर्तिगजरीं । वाखाणिती ॥ ३४ ॥
एक होवोनि वैष्णव । पदीं वर्णितां राघव ।
उथळले अष्ट प्रेमभाव । देहभाव विसरले ॥ ३५ ॥
एक तीं भावार्थें साबडीं । तोंडें करोनि वांकुडीं ।
धरिते झाले बागडी । निजनिर्वडीं निजप्रेंएं ॥ ३६ ॥
निजप्रेमाचेनि समाजें । हरिखें नाचती निजभोजें ।
विसोनियां माझें तुझें । श्रीरघुराजें संतुष्ट ॥ ३७ ॥
तें देखोनियां स्वस्फूर्ती । विसरोनियां रघुप्ती ।
खांदीं घेवोनियां प्रीतीं । हरिखें नाचती श्रीरामनामें ॥ ३८ ॥

स्वर्गस्थ देवांना परमानंद व श्रीरामांवर पुष्पवृष्टी :

तें देखोनि सुरवर । स्वर्गी झाले आल्हादपर ।
विजयी झाला श्रीरामचंद्र । दशवक्त्र निवटिला ॥ ३९ ॥
दिव्यसुमनीं निजगजरीं । वर्षले श्रीरामाचे शिरीं ।
अवघें कटक जयजयकारीं । पुष्पेंकरी मंडित ॥ ४० ॥

अथांतरिक्षे व्यनदन्सौ‍म्यस्त्रिदशदुंदुभिः ।
दिव्यगंधवहास्तत्र मारुताः सुमुखं ववुः ॥३॥
निपपातांतरिक्षाच्य पुष्पवृष्टिस्तथा भुवि ॥४॥

देवांकडून स्तवन, गंधर्वांचे गायन :

मंद सुगंध सुशीतळ । वेगें पातला मलयानिळ ।
समस्तां श्रमस्वेदकल्लोळ । तेणें तत्काळ निरसिला ॥ ४१ ॥
अंतरिक्षगगनींहूनी । प्रकट झाली आकाशवाणी ।
राम विजयी रणांगणीं । दसानन निवटिला ॥ ४२ ॥
चिरंजीवी रघुनाथा । निवटोनियां लंकानाथा ।
सुरां सोडविलें समस्तां । बंदिमोचनता पैं केली ॥ ४३ ॥
तेणें सकळ सुरगण । आनंदमय होऊनि पूर्ण ।
वर्णिती श्रीरामाचे गुण । दुष्ट दशानन निवटिला ॥ ४४ ॥
जो अजेय त्रैलोक्यासी । बंदी घातलें सुरवरांसी ।
दासकाम घे आवेशीं ॥ ४५ ॥
ते दुष्ट सेवेपासूनि जाण । श्रीरामें सोडविलें आपण ।
मिळोनियां गधर्वगण । करिती गायन आनंदें ॥ ४६ ॥
नारद तुंबर दोघे जण । वसुधामा सुलोचन ।
चित्रांगदेंसहित जाण । सुस्वर गायन मांडिले ॥ ४७ ॥

एते गंधर्वरजानो ह्यंतरिक्षस्थिता जगुः ।
उर्वशी मेनका रंभा घृताची च तिलोत्तमा ॥५॥
अंतरिक्षे सुसंहृष्टा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥६॥

अप्सरांचे नृत्य :

गंधर्वराजे पांचही जाण । वीणा घेवोनि आपण ।
रागोद्धार करिती पूर्ण । सुस्वर गायन मांडिलें ॥ ४८ ॥
तंव पावल्या स्वर्गनायिका । रंभा ऊर्वशी मेनका ।
घृताची तिलोत्तमा देखा । हर्षात्मका नाचीत ॥ ४९ ॥
निजानंदें स्वर्गसुंदरीं । नृत्य करितां चांचरी ।
देहभाव सांडिला दूरी । राम अंतरीं धरोनियां ॥ ५० ॥
देव गंधर्व सकळिक । देवांगना मिळोनि देख ।
अवघीं नाचती समसुख । रामें दशमुख निवटिला ॥ ५१ ॥

रावणवधामुळे सगळीकडे आनंदोत्सव :

रावणतेजें दुर्धर । झांकोनियां दिवाकर ।
पडिला होता अंधकार । तो रामें समग्र निवटिला ॥ ५२ ॥
श्रीरामतेजें भास्कर । उजळोनियां अति शीघ्र ।
झाला सकळप्रकाशकर । दिशा समग्र उजळल्या ॥ ५३ ॥
चंद्र झाला होता प्रभाहीन । तो श्रीरामतेजेंकरुन ।
उजळला न लागतां क्षण । विज्वर पूर्ण तो झाला ॥ ५४ ॥
इंद्र वरुण आणि कुबेर । नैर्ऋत्य ईशान आणि महारुद्र ।
अग्नियमादि समग्र । हरिखें थोर दाटले ॥ ५५ ॥
नष्ट दुरात्मा रावण । करोनि सकळांचें रोधन ।
सेवा घेतसे दारुण । रामें निर्दळण केलें त्याचें ॥ ५६ ॥
म्हणोनियां आल्हादपर । नृत्य करिती समग्र ।
मांडिलासे अति गजर । जयजयकार आनंदें ॥ ५७ ॥
दिवि भुवि अंतरिक्ष । नभोमंडळीं सावकाश ।
अवघे झाले स्वप्रकाश । दुष्ट राक्षस निर्दळिला ॥ ५८ ॥
तेणें उजळलें जगतीतळ । सुर आनंदले सकळ ।
करिती नामाचा कल्लोळ । सुखसुकाळ माजविला ॥ ५९ ॥
फिटला द्वंद्वदुःखदुकाळ । पाहिला स्वसुखसकाळ ।
श्रीराम ओळला प्रबळ । स्वपदीं सकळ स्थापिले ॥ ६० ॥

वानरसैन्याकडून श्रीरामांची पूजा :

ऐसा आनंद सुरवरीं । येरीकडें श्रीरामभारीं ।
सौमित्रादिक महावीरीं । पूजा प्रीतिकरीं मांडली ॥ ६१ ॥
सौ‍मित्र आणि हनुमंत । बिभीषण शरणागत ।
सुग्रीव अंगद जांबवंत । जुत्पति समग्र आनंदले ॥ ६२ ॥

ततस्तु सुग्रीवबिभीषणादयः सुहद्विशिष्टाः स च लक्ष्मणस्तदा ।
समीक्ष्य ह्वष्टा विजयेन राघवम् रणेऽभ्यनंदन्विधिवच्च पूजयन् ॥७॥
स तु निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः स्वजनबलाभिवृतो रणे रराज ।
रघुकुलनृपनंदनो महात्मा त्रिदशगणैरिव संवृतो महेंद्रः ॥८॥

श्रीरामांची त्यांच्या भक्तांनी केलेली रुपकात्मक पूजाः

मिळोनियां सकळ वीरीं । पूजोपचारसामग्री ।
तिहीं मांडिली अति गजरीं । संक्षेपकरीं सांगेन ॥ ६३ ॥
हनुमान होवोनि सिंहासन । वरी बैसला रघुनंदन ।
अति अंतरंग सुमित्रानंदन । पूजाविधान तो करी ॥ ६४ ॥
आनंदाश्रु जे स्रवत । तेंचि उदक जाण तेथ ।
आपाद क्षाळण पुरवित । शरणागत बिभीषण ॥ ६५ ॥
सुग्रीव भावार्थाचें वास । पीतांबर राघवास ।
अर्पिता झाला सावकाश । अति उल्लास पूजेचा ॥ ६६ ॥
निजप्रेम शुद्ध चंदन । घेवोनि आला सुषेण ।
सौ‍मित्रें घेवोन आपण । केलें समर्पण रामभाळीं ॥ ६७ ॥
उरलें जें प्रेमचंदन । तेणें सर्वांगीं रघुनंदन ।
चर्चियेला संपूर्ण । अति विचक्षण सौ‍मित्र ॥ ६८ ॥
अष्टही भाव सात्विक । तेंचि देखा जडित पदक ।
घेवोनियां एकाएक । जांबवंत देख पैं आला ॥ ६९ ॥
देतां सौ‍मित्राचे हातीं । येरें घेवोनि अति प्रीतीं ।
कंठी बांधलें रघुपती । सकळदीप्तिद्योतक ॥ ७० ॥
विविध प्रीतीचे अलंकार । जडित भावार्थे नागर ।
भक्तिमेखळा अति परिकर । जेथें रघुवीर सांपडला ॥ ७१ ॥
हनुमंताचा शिष्य अंगद । श्रीरामीं प्रेमा अगाध ।
त्या प्रेमभावाचा मुकुट शुद्ध । बाणला विशद रामासीं ॥ ७२ ॥
सकळ मिळोनि वानरगणें । राम पूजितीं जीवें प्राणें ।
चैतन्यदीपें ओंवाळणें । निंबलोण सर्वस्वें ॥ ७३ ॥
एकी धरिलें तन्मयछत्र । एक झाले चामरधर ।
एक झाले विंझणेकर । भद्रीं रघुवीर शोभत ॥ ७४ ॥
करोनियां प्रदक्षिणा । सकळही श्रीरामचरणां ।
लागतां तया बिभीषणा । रावण मना आठवला ॥ ७५ ॥

रावणवधाने बिभीषणाचा भयंकर शोकावेग :

वधिलें देखता रावणासी । मोह उपजला बंधूसीं ।
अश्रु आलें जी नेत्रासीं । करीं रुद्रनासी अति दुःखें ॥ ७६ ॥

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं निर्जिवं रणे ।
शोकवेगपरीतांगो विललाप बिभीषणः ॥९॥

बंधु धरोनि पोटेंसीं । विलाप करी दुःखावेशीं ।
बहु शिकविलें नायकसी । व्यर्थ रामासी विरोधिलें ॥ ७७ ॥
दैवानुसार बुद्धि होये । तेथें तुज बोल काये ।
जैसें प्राक्तन ओढिताहे । प्राणी वर्तताहे तेणें कर्मे ॥ ७८ ॥

अथ खलु विषमः पुराकृतानां फलति हि जंतुषु कर्मणां विपाकः ।
हरशिरसि शिरांसि यानि रेजुर्हरहर तानि लुंठति गृध्रपादे ॥१०॥

देवादिकांना अजिंक्य असलेला रावण बुद्धिभ्रष्ट
झाल्यामुळे रणांगणांत पशुपक्ष्यांचे खाद्य झाला :

निजहस्तेकरोनि जाण । निजशिरें छेदोनि पूर्ण ।
शिवासी अर्पी रावण । तिहीं शिरीं रण वसविलें ॥ ७९ ॥
जीं शोभती शिवमस्तकीं । कुकुटमंडित जडित माणिकीं ।
त्यांसी झडपिती पांखी । निजकौतुकीं गीधघारी ॥ ८० ॥
जीं न खालावती ब्रह्मादिकां । जीं अजेय तिहीं लोकां ।
तीं रणीं लोळती देखा । गोमायुकापायांतळीं॥ ८१ ॥
निजप्रीतीच्या कल्लोळी । शिवें धरियेलीं मौळीं ।
तीं लोळती पायांतळीं । गीधमंडळीमाझारी ॥ ८२ ॥
प्रारब्धभोग बलवत्तर । त्यासी कांही न चले सुत्र ।
रसीं लोळतो दशवक्त्र । कर्मतंत्र सोडीना ॥ ८३ ॥
शंकरवरदेंकरुन । लंकेचा राजा रावण ।
त्यांची शिरें धुळीमाजी जाण । रणांगणीं पूर्ण लोळती ॥ ८४ ॥
निजहस्तें छेदोनि वाहिलीं । जीं शिवमस्तकीं अर्पिलीं ।
तीं दुष्टकर्में व्यापिलीं । गिधीं विदारिलीं घडे केंवीं ॥ ८५ ॥

दैवगती ज्ञानी लोकांनाही अतर्क्य, शिवभक्त असूनही विष्णूचा रावणाने आजन्म द्वेष केला :

तेचिविषयीं उत्तर । श्रोते परिसोत सादर ।
अति सूक्ष्म कर्मसूत्र । नव्हे गोचर सज्ञाना ॥ ८६ ॥
शिव सर्वस्वें सेविला । विष्णु सर्वस्वें द्वेषिला ।
तेणें भेदें नागवला । डोल पडिला भजनासीं ॥ ८७ ॥
विष्णु शिवाचें निजध्येय । शंकर विष्णुचें हृदय ।
उभयांसी जो भेद पाहे । दुर्दशा लाहे नवल कोण ॥ ८८॥

शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः ।
यथा शिवमयो विष्णुस्तथा विष्णुमयःशिवः ॥११॥
यथांतरं न पश्यामि तथा मे स्वति चायुषि ॥१२॥

ब्रह्मा धरोनि मुगीवरी । शिव व्यापक चराचरीं ।
विष्णुशंकरां बाह्यांतरीं । दोघांमाझारीं भेद नाहीं ॥ ८९ ॥
विष्णु शिवाचें हृदय । शिव विष्णूचें अंतर्बाह्य ।
निजदेहासीं निश्चय पाहें । भेदाची सोय सांडूनी ॥ ९० ॥
अनवच्छिन्न ऐसें पाहतां । त्यासीं भय नाहीं सर्वथा ।
निरसोनियां भयाची वार्ता । अक्षयता सुखरुप ॥ ९१ ॥
तैसें न करीच रावणू । भेद वाढविला शिवविष्णू ।
वाढविला भजनाभिमानू । द्वेषिला विष्णु भेदबुद्धीं ॥ ९२ ॥
विष्णूची निजशक्ति तत्वतां । पतिव्रता माउली सीता ।
ते अभिलाषिली लंकानाथा । दुष्कर्मता आन कोण ॥ ९३ ॥

गुरुपत्‍नी सीतेची अभिलाषा सर्व नाशाला कारण :

श्रीराम जगद्‌गुरु तत्वतां । त्याची निजशक्ति सीता ।
अभिलाषितां लंकानाथा । गुरुतल्पगता सहजचि ॥ ९४ ॥
गुरुतल्पगतेपुढें आन । पाप कोण आहे दारुण ।
तेणें घोरकर्मे रावण । गीधचरणीं पूर्ण लोळत ॥ ९५ ॥
भल्याचें शिकविलें नायकें । तो सुखाचें मुख केंवि देखे ।
अभिलाषितां रामनायिके । हारविलीं सुखे महाभोग ॥ ९६ ॥
मंचक कनकाचा संपूर्ण । जडितरत्‍नीं सुलक्षण ।
नवग्रहांची पाउटी जाण । तेथें दशानन शयनस्थ ॥ ९७ ॥
तें शरीर आजि येथ । सैरां रणभूमीसीं लोळत ।
स्रक्चंदनें जें मंडित । तें विदारिती घारी गीध ॥ ९८ ॥
जडित अंगदीं प्रचंड । जे मडित बाहुदंड ।
त्याचें झालें खंडविखंड । रणीं वितंड विखुरले ॥ ९९ ॥
जिहीं भुजीं त्रिभुवन । बळें आकळिलें संपूर्ण ।
ते हे रणांगणीं आपण । इतस्ततां जाण विखुरले ॥ १०० ॥
सूर्यप्रभेसमान मुकुट । मस्तकीं घाली दशकंठ ।
त्याचें होवोनियां पीठ । रत्‍नें उद्‌भट विखुरलीं ॥ १ ॥
महाराजे मंडलवर्ती । ज्या चरणां नित्य नमिती ।
ते तोडरेंसहित लोळती । रणाप्रती बंधुराया ॥ २ ॥

कोणाचाही सल्ला रावणाने मानला नाही :

तुज सांगती शुकसारण । त्यांवरी कोपसी दारुण ।
तेंचि सांगे प्रहस्त प्रधान । कोप दारुण तयावरी ॥ ३ ॥
तुझा पुत्र इंद्रजित । सांगतां त्यासी मारुं धावत ।
तैसेंच कुंभकर्ण विनवित । त्यासी निर्भर्त्सित अति रागें ॥ ४ ॥
मंदोदरी निजकांता । न मानिसी तिच्या वचनार्था ।
तेथें माझी कायसी कथा । हाणितल्या लाता अति रागें ॥ ५ ॥
तितुकाही मानिला विषाद । परी न कळे तुझा बोध ।
रावण अद्वैतभक्त शुद्ध । निजानंद पावला ॥ ६ ॥

सर्व कुळाचा संहार व रामांचा द्वेष करुन मुक्ती मिळविण्याची अजब युक्ती :

सकळ कुळा देवोनि मुक्ती । तुवां विरोधला रघुपती ।
बंधो तुझी अतर्क्य युक्ती । कळली निश्चितीं आजि मज ॥ ७ ॥
तत्काळ साधावया निजमुक्ती । सायुज्य साधिला रघुपती ।
तें साधिलें अति निगुती । सकळ संपत्ती अर्पूनी ॥ ८ ॥
होऊनि सर्वस्वा विरक्त । समरांगणीं लंकानाथ ।
देखोनियां रघुनाथ । आनंदभरित झालासी ॥ ९ ॥
त्या आनंदाचे अति प्रीतीं । राम जाणसी सर्वांभूतीं ।
देह अर्पिला रघुपती । भूतसंतृप्तीलागूनी ॥ ११० ॥
समो नागेन समो मशकेन । रावणा बाणलें संपूर्ण ।
देह केला रामार्पण । विश्वमुखें पूर्ण तृप्तीसीं ॥ ११ ॥
करोनि देहाचें हविर्द्रव्य । विश्वमुखीं दशग्रीव ।
अर्पितांचि रघुराव । तृप्ति स्वयमेव पैं झाला ॥ १२ ॥
म्हणोनियां रावण । घारगीधमुखीं जाण ।
आपणा विदारवी आपण । श्रीरघुनंदनसुखार्थ ॥ १३ ॥
कुळ उद्धरिलें सकळिक । तेणें बिभीषणा हरिख ।
हर्षयुक्त करितां शोक । बोलों आणिक आदरिलें ॥ १४ ॥
पुष्पवाटिकेचें उद्यान । क्षणें विध्वंसी पवन ।
तेंवी क्षणमात्रें रामें जाण । ससैन्य रावण निवटिला ॥ १५ ॥
महामत्तमातंग जैसा । कोणाही नागवे सहसा ।
रावण मत्त महागज तैसा । राघवेशा आतुडला ॥ १६ ॥
महामत्त वडवानळू । कोणी न शके आकळूं ।
त्यासी वर्षोनि घन सबळू । अग्निकल्लोळ करी शांत ॥ १७ ॥
तेंवी श्रीराममेघेंकरुन । रावणाग्नि विझविला पूर्ण ।
अष्टांगाचे कोळसे जाण । शोभती संपूर्ण रणांगणीं ॥ १८ ॥
ऐसें नानापरी बहुत । बंधु पुढें घेवोनि तेथ ।
बिभीषण विलाप करित । हृदय पिटित निजकरें ॥ १९ ॥

श्रीरामांकडून बिभीषणाचे सांत्वन :

तें देखोनि रघुनंदन । संबोखीतसे आपण ।
शास्त्ररीतीं लौकिकवचन । शांतवन अति प्रीतीं ॥ १२० ॥
व्यर्थ न करीं शोकतें । न व्हावें झालें निरुतें ।
सावध होवोनि निजचित्तें । सांडी परतें मोहासी ॥ २१ ॥
घटामाजी भरलें जळ । त्यांत बिंबलें चंद्रमंडळ ।
काळें वेंचल्या घटजळ । बिंब तत्काळ हरपलें ॥ २२ ॥
त्या बिंबालागीं आपण । शोक करितां दारुण ।
तेथें श्रमचि उरे जाण । बिंब पूर्ण न ये हाता ॥ २३ ॥
घटामाजी बिंब असते । शोक करितां ते भेटतें ।
तेंवी धरिलिया प्रेतातें । रावण तेथें भेटेना ॥ २४ ॥
बिभीषणा ऐक विनंती । शोक करितां तुजप्रती ।
न भेटे गा लंकापती । सांडीं निश्चितीं भ्रमातें ॥ २५ ॥
तूं विवेकसंपन्न राजा । इतरां उपदेश व्हावा तुझा ।
तो तूं तेथें मोहसमाजा । निमग्र काजा पैं कवण ॥ २६ ॥
ज्यासीं होय अवगती । अवश्य त्याची करावी क्षती ।
उसण्याघायीं जे निमती । ते वंद्य होती सुरनरां ॥ २७ ॥
रावणें करोनि ख्याती । समरांगणीं सर्वशक्ती ।
तुच्छ करोनि देहस्थिती । ब्रह्मस्थिती साधिली ॥ २८ ॥
महायोगी कामक्रोध । जिणोनि साधी परमानंद ।
तेंवी रावणें निजपद । करोनि युद्ध साधिलें ॥ २९ ॥
वाणीचा होता दशमुख । तो झाला विश्वमुख ।
त्याचा करुं नये शोक । निजविवेक विचारीं ॥ १३० ॥
म्हणोनि शोका योग्य रावण । सर्वथा नव्हे जाण ।
तूं बिभीषण सर्वज्ञ । व्यर्थ रुदन सांडी परतें ॥ ३१ ॥
गेलियाचा शोक करितां । लागों पाहे मूर्खता ।
ते सांडोनियां सर्वथा । बंधुस्वधर्मता साधावी ॥ ३२ ॥

बिभीषणाला रावणांची उत्तरक्रिया करण्यास श्रीराम सांगतात :

रावणाचें और्ध्वदेहिक । तुवां करावें आवश्यक ।
गोत्रज पुत्र निमाले देख । कर्ता आणिक दिसेना ॥ ३३ ॥
जो देवद्रोही वेदद्रोही । मुख्य ब्रह्मयाचा ब्रह्मद्रोही ।
त्याचा शोक सर्वथा पाहीं । शास्त्रें नाहीं बोलिला ॥ ३४ ॥
तूं बिभीषण सविवेक । सांडोनियां दुःखशोक ।
करीं बंधूचें और्ध्वदेहिक । व्यर्थ दुःख करोनि काय ॥ ३५ ॥

स तस्य वाक्यैः करुणैर्महात्मा संबोधितः साधुबिभीषणश्च ।
आज्ञापयामास नरेंद्रसूनुः स्वर्गार्थमाधानमदीनसत्वम् ॥१३॥

रामांच्या उपदेशाने बिभीषण मोहापासून परावृत्त :

ऐसें सांवळोनि सुंदरें । बुद्धिबोधप्रबोधचंद्रें ।
सूयवंशप्रभाकरें । दशरथकुमरें बोलिलें ॥ ३६ ॥
जो ईश्वरा ईश्वर । जो योगियांचा योगेश्वर ।
जो नरेंद्राचा नरेंद्र । तो रघुवीर बोलिला ॥ ३७ ॥
ज्याचें ऐकतां वचन । उपनिषदां पडे मौन ।
सद्य चित्त चमत्कारे पूर्ण । समाधान जीवशिवां ॥ ३८ ॥
तेणें श्रीरामें आज्ञापितां । मोह गेला न दिसे केउता ।
सावध होऊनि तत्वतां । झाला करिता उत्तरविधी ॥ ३९ ॥
सत्वाथिला अति सात्विक । बिभीषण परम धार्मिक ।
श्रीरामवचनें देख । मोह निःशेख सांडिला ॥ १४० ॥
जेंवी उगवतां दिनमणी । सचंद्र तारा हरपती रजनीं ।
तेंवी श्रीरामवचनेंकरुनी । मोह तत्क्षणीं पळाला ॥ ४१ ॥
सावध हो‍उनि मानसीं । अनुसरोनि रामवचनासी ।
आनंदमय रणभूमीसीं । प्रेतदहनासी होय करिता ॥ ४२ ॥
स्वर्गादि क्रियेची संस्था । बिभीषण झाला करिता ।
तंव अंतःपुरीं कळतां वार्ता । आल्या वनिता रावणाच्या ॥ ४३ ॥

अंतःपुरद्विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्षिताः ।
बहुशश्चेष्टमानास्ताः प्रदिग्धः क्षितिपांसुभिः ॥१४॥

रावणस्त्रियांचा आक्रोश :

एकी आरडती ओरडती । एकी वक्षःस्थळें पिटिती ।
एकी गडबडां लोळती । एकी करिती महाशब्द ॥ ४४ ॥
एकी केश तोडिती । एकी कान ओरबडती ।
आंग भूमीवरी टाकिती । मस्तक हाणिती भूमीसीं ॥ ४५ ॥
बहुसाल करिती दुःख । हंबरडे हाणिती देख ।
जेंवी गाय वधितां श्वपाक । अलौकिक आक्रंदे ॥ ४६ ॥

स्त्रीजीवनांत पतीचे महत्व :

पति स्त्रियांचे जीवन । पति स्त्रियांचें सौभाग्य जाण ।
जीवें जातां पतीवीण । प्रेतरुप जाण सर्वथा ॥ ४७ ॥
पति कांतेचे निजवित्त । पति कांतेचे भोग समस्त ।
पतीवीण ते उपहत । वृथा जीवित तियेचें ॥ ४८ ॥
पतीवीण वृथा आचार । पतीवीण वृथा विचार ।
पतीवीण वृथा शरीर । भोगोपचार ते वृथा ॥ ४९ ॥
पतीवीण वृथा योग । पतीवीण वृथा भोग ।
पतीवीण कैंचा संग । पतिदाघ अनिवार ॥ १५० ॥
पतीवीण कैंचे सुख । पतीवीण कैंचा हरिख ।
अल्पविषय स्फुरतां देख । आकल्प नरक भोगावे ॥ ५१ ॥
पतीवीण कवणेंसीं रती । पतीवीण कवणेंसीं प्रीती ।
पतीवीण नरकप्राप्ती । विषय चित्तीं आठवत ॥ ५२ ॥
ऐशापरी दुःखे दुःखिता । मृतप्राय समस्ता ।
मिळालिया रावणवनिता । तळमळित विलापें ॥ ५३ ॥
पुच्छ तुटलिया सापसुरळी । काटा रुतल्या सर्पकपाळीं ।
जळावेगली मासोळी । तेंवी सकळी तळमळती ॥ ५४ ॥

बहुमानं परिष्वज्य काचिदेनं रुरोद ह ।
चरणौ काचिदालिंग्य काचित्कंठेऽवलंब्य च ॥१५॥
उद्‍धृत्य च भुजं काचिद्‍भूमौ संपरिवर्तते ।
हतस्य वदनं दृष्ट्‍वा काचिन्मोहमुपागता ॥१६॥

रावणाचा मृतदेह पाहून स्त्रियांचा विलाप :

पुष्पवाटिकेमाजी मातंग । रिघोनि वन विध्वंसी सांग ।
तेंवी श्रीरामबाणें चांग । रावण‍अंग विध्वंसिलें ॥ ५५ ॥
रणीं धुळीमाजी लंकापती । पडिला देखोनि निश्चितीं ।
रावणांगना आक्रंदती । शोक करिती महादुःखें ॥ ५६ ॥
जें चुंबिती नित्य वदन । त्यातें देखोनि प्रेतवर्ण ।
निढळीं निढळ मेळवून । करीन चुंबन मुखाचें ॥ ५७ ॥
एकी देती आलिंगन । एकी कर उचलिती जाण ।
हृदयीं धरिती आलिंगून । करिती मर्दन निजकुचा ॥ ५८ ॥
एकी शेजारीं निजती । उशीं बाहु घालिती ।
मागुतेनि लंकापती । शयनस्थिती केंवी भेटे ॥ ५९ ॥
चरण चुरावया धांवती एक । पादसंवाहन करिती एक ।
युद्ध करितां दशमुख । रणरंगी देख कष्टला ॥ १६० ॥
रणीं भिडतां श्रीरामासीं । बहुत श्रम रावणासीं ।
म्हणोनि रडती कांतासीं । नाहीं शोकासी मर्यादा ॥ ६१ ॥
पडिला देखोनि दशवदन । म्हणती चुड्यांसी पडिलें खान ।
ओढवलें मस्तकवपन । मोकळे कान दुर्दशा ॥ ६२ ॥
देहलोभें आक्रंदती । कानकेशांलागीं रडती ।
जेणें श्लाघ्य त्रिजगती । देह न वेंचिती त्यासवें ॥ ६३ ॥
दीर्घस्वरें आक्रंदोन । अट्टहास्यें करिती रुदन ।
कानकेशां पडिलें खान । वैधव्य पूर्ण ओढवलें ॥ ६४ ॥
रणीं करोनि रणख्याती । सायुज्य लाधला रघुपती ।
आम्हां सांडोनि लंकापती । साधिली मुक्ती निजांगें ॥ ६५ ॥
मोकलोनियां सकळांसी । गमन केलें निजपदासी ।
आम्हां निरविलें वैधव्यासीं । नापितापासीं बैसविलें ॥ ६६ ॥
पति निघोनि गेला पुढें । मागें कान केशां रडे ।
देहलोभाचें बळ गाढें । नाहीं धडपुढें वैराग्य ॥ ६७ ॥
जेणें सकळ भोग भोगिती । त्यासीं देह देता रडती ।
देहलोभाची ऐसी जाती । रांडवा होती देशभरी ॥ ६८ ॥
आपण स्वयें अमंगळ । प्रेतरुपी पैं केवळ ।
त्या मानिती ब्राह्मणविटाळ । दोष अमंगळ करिती पैं ॥ ६९ ॥
त्यांचेनि हातें पाचन । तें केवळ अमेध्य जाण ।
करिती जें सेवन । पवित्रपण तें व्यर्थ ॥ १७० ॥
ब्राह्मणहस्तीं जें झालें । तें तंव जनीं निद्य केलें ।
प्रेतरुपें जें झालें । पवित्र मानिलें सर्वत्रीं ॥ ७१ ॥
ऐसी जनाची विपरीत गती । निद्य तेंचि वंद्य करिती ।
सुवासिनीतें उपेक्षिती । शुचिर्भूती विधवांची ॥ ७२ ॥
आधींच अमंगळवृत्ती । आणि काशी द्वारका करिती ।
दुणा अभिमान वाढला चित्तीं । ते वंद्य होती कैसेनि ॥ ७३ ॥
हें मी बोलिलों प्रसंगता । क्षोभ न मानावा श्रोतां ।
धर्मशास्त्रीं हे कथा । सत्य सर्वथा ऐसी आहे ॥ ७४ ॥
ऐसीया रावणवनिता । पतिदुःखें अति दुःखिता ।
देहलोभें तळमळितां । नव्हे विरक्ततां देहासीं ॥ ७५ ॥
तंव पातली मंदोदरी । आक्रंदती दीर्घ स्वरीं ।
पति धरोनि अंतरीं । आली सुंदरी जवळिकें ॥ ७६ ॥
एका जनार्दना शरण । श्रोतीं व्हावें सावाधान ।
मंदोदरीचें सहगमन । कृपा करोनि परिसावें ॥ ७७ ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे युद्धकांडे एकाकारटीकायां
रावणवनिताविलपनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥
ओंव्या ॥ १७७ ॥ श्लोक ॥ १६ ॥ एवं ॥ १९३ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय चौसष्टावा

Leave a Comment

Your email address will not be published.