भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्तरावा

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्तरावा

देवभक्तांची आनंदस्थिती

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

श्रीरामें विनवितां दशरथ । निश्चियें बाणला वचनार्थ ।
स्वयें मानोनि कृतार्थ । जाला विरक्त सर्वस्वा ॥ १ ॥
राज्यलोभ स्वर्गलोभ । पुत्रलोभ विषयलोभ ।
सांडूनि भुवनभोगलोभ । जाला निर्लोभ दशरथ ॥ २ ॥
अहंता आणि ममता । लोकलोकांतरवार्ता ।
गमनागमन पै तत्वता । राया दशरथा पैं नाठवे ॥ ३ ॥
नामरूपातीत । वर्णाश्रमधर्मातीत ।
जातिकुळगोत्रातीत । स्वयें रघुनाथ जाणितला ॥४ ॥
श्रुति शास्त्रातीत । पूर्ण ब्रह्म रघुनाथ ।
राये करितांचि इत्यर्थ । स्वयें तो अर्थ ठसावला ॥ ५ ॥
लक्षूं जातां गुणातीतता । स्वयें ठसावे ते अवस्था ।
लाभे आपुली निजमुक्तता । गुणातीतता गुणांमाजी ॥ ६ ॥
यालागीं मुमुक्षु सकळ । साधक जिज्ञासु प्रबळ ।
तेहीं सांडोनियां स्थूळ । मुक्त केवळ लक्षावा ॥ ७ ॥
सांडोनियां कपट । धूर्तवाद वटवट ।
संत सेवितां निर्दुष्ट । निजमुक्ति स्पष्ट लाहिजे ॥ ८ ॥
पुढील कथानुसंधान । मधुरवचनेंकरून ।
दशरथ ब्रह्मसंपन्न । केला आपण श्रीरामें ॥ ९ ॥

दशरथाने लक्ष्मणला परमार्थोपदेश केला :

होवोनियां ब्रह्मसंपन्न । पुत्रस्नेह सांडोनि पूर्ण ।
परमार्थ पैं लक्ष्मण । दशरथें आपण प्रबोधिला ॥ १० ॥
अविकळ रघुनंदन । सेवितां कीर्ति पावन ।
पावला कीं अनवच्छिन्न । सुमित्र जाण यथार्थ ॥ ११ ॥
श्रीरामेंसीं सुष्ठु मैत्री । करितां उद्धरली धरित्री ।
कीर्ति वानिजे सुरवरीं । भजनधात्री झालासी ॥ १२ ॥
सकळ झाला सिद्धार्थ । मानूं जातां कृतार्थ ।
ऐसा न मानावा इत्यर्थ । अभिमानग्रस्त पै होती ॥ १३ ॥
अंतरंग निजभक्त । भजनधर्में सावचित्त ।
मजहूनि आन नाहीं आप्त । ऐसे संचरत मानसीं ॥ १४ ॥
ऐसा भाव उपजे चित्तीं । तेणें भजनाची होय शांती ।
धरी अहंकार उत्पत्ती । अधःपाती तो पावे ॥ १५ ॥
यालागीं साधुसंती । भजनीं न मानावी तृप्ती ।
पुन : पुन: रघुपती । सेवावा निश्चिती सर्वभावें ॥ १६ ॥
तृप्ति न मानोनि भजनासी । अविचळ सेवितां रामपायांसी ।
जन्ममरणाची गोष्टी कायसी । ब्रह्मत्व अंगासी स्वयें ये ॥ १७ ॥
जेथे नाहीं मीतूंपण । तये स्वरूपीं ठेवोनि मन ।
सर्वकाळीं रघुनंदन । अनिमिष जाण सेवावा ॥ १८ ॥
ऐसें सांगोनि सौमित्रासीं । स्वयेंचि सांगें जानकीसी ।
क्षोभ न मानावा मानसीं । रामें दिव्यासी घेतलें ॥ १९ ॥

पुत्रि वैदेहि मन्युस्तु नैव कार्यस्त्वयानघे ।
विशुद्धिरेषा सततं सर्वलोकेषु दर्शिता ॥ १ ॥
सदुष्करमिदं पुत्रि तव चारित्र्यलक्ष्मणनम् ।
कृतं यत्तेन सुभगे यश: सत्यं भविष्यति ॥ २ ॥

जानकीला दशरथाचा उपदेश :

विदेहाचें हृदयरत्‍न । वैदेही तुज अभिमान ।
देहभावाचा अणुरेण । सर्वथा जाण तुज नाहीं ॥ २० ॥
तेणें विदेहभावेंकरून । सर्वकाळ अनवच्छिन्न ।
त्वां सेविला रघुनंदन । कीर्ति पावन जगद्वंद्य ॥ २१ ॥
देहीं नाहीं देहाभिमान । कर्मे नाहीं कर्माभिमान ।
विषयाच्या ठायीं ममताभिमान । सर्व जाण ज्यासी नाहीं ॥ २२ ॥
त्यासी करावया दहन । अग्नि बापुडें मशक कोण ।
हें करावया प्रकट चिन्ह । दिव्य संपूर्ण घेतलें ॥ २३ ॥
विदेहत्वें मज भेटतां । अग्नि जाळू न शके सर्वथा ।
ऐसें कळावया समस्तां । श्रीरामें तत्वता घेतलें दिव्य ॥ २४ ॥
तूं रामाची निजशक्ती । प्रकाशावया आपली स्वरूपस्थिती ।
दिव्य घेतलें तुज हातीं । कोप सर्वाथी न मानावा ॥ २५ ॥
पुढें याहूनि उत्तरोत्तर । श्रीरामें ख्यात तुझें चरित्र ।
महत्त्व पावसी थोर । जगदुद्धार तुझेनी ॥ २६ ॥
साधकीं साधावया निश्चिती । सौमित्र आणि सीता सती ।
अंगीकारितां याची स्थिती । साधक पावती श्रीरामा ॥ २७ ॥
असो आचरणस्थिती । तुमचे वर्णितां गुणकीर्ती ।
स्वयें उद्धरी रघुपती । ……………… ॥ २८ ॥
भक्तकीर्ती श्रवण करितां । भक्ता आधीं उद्धरी श्रोता ।
जो सादरता । कथा ऐके ॥ २९ ॥
त्याकारणें सर्वथैव । सर्वकाळ सर्वभाव ।
अनवच्छिन्न एकभाव । सर्वत्र राघव सेवावा ॥ ३० ॥
ऐसें सांगतां दशरथा । लोटांगण पै तत्वता ।
विनविती झाली दशरथा । जनकदुहिता स्वानंदें ॥ ३१ ॥

सीता व लक्ष्मण यांनी दशरथास लोटांगण घालून त्याचा आदेश शिरोधार्य मानला :

सौमित्रेंसहित सीता जाण । कर जोडोनि आपण ।
दशरथासी विज्ञापन । जनकनंदिनी करीतसे ॥ ३२ ॥
आज्ञापिलें स्वामिनाथा । त्या आचरणी सामर्थ्यता ।
आम्हां कांहीं नांहीं सर्वथा । कर्ता करविता श्रीराम ॥ ३३ ॥
पार्थिवाची शरीरकृती । इंद्रियांची क्रियाशक्ती ।
मानसाची कल्पनावृत्ती । स्वयें रघुपती वर्तवी ॥ ३४ ॥
बुद्धीचा निश्चयो पूर्ण । अहंकाराचें अहंपण ।
स्वयें होवोनि रघुनंदन । करवी चळण आपणासी ॥ ३५ ॥
आमच्याठायीं क्रियाशक्ती । अणुमात्र नाहीं भूपती ।
अंतर्यामित्वें रघुपती । वर्तवी निश्चिती आमुतें ॥ ३६ ॥
जेंवी दारुयंत्र खांबावरी । विविधा परी नृत्य करी ।
तें सामर्थ्य त्याच्या शरीरीं । तिळभरी असेना ॥ ३७ ॥
सूत्रधाराचेनि छंदें । सुखें नृत्य करी विनोदे ।
ताल संगती पदबंधें । अतिआनंदें कुसरी ॥ ३८ ॥
तेंवी आमुतें रघुपती । स्वतां चेतवी निजशक्ती ।
आमुच्याठायीं क्रियाशक्ती । अणुही चित्तीं असेना ॥ ३९ ॥
पुढेंही कर्ता करविता । श्रीरामचि तत्वता ।
तो ठेवील ज्या सत्ता । राहणें सर्वथा वृपवर्या ॥ ४० ॥
म्हणोनि घातलें लोटांगण । दोन्ही कर संपुट जोडून ।
तेणें दशरथ सुखायमान । रघुनंदन संतुष्ट ॥४ १ ॥

विमाजमारथाय महानुभाव: श्रिया व संहृष्टतनुर्णुपोत्तमः ।
आमंत्र्य पूर्वी सहसीतया च जगाम देवप्रवरस्य लोकम् ॥ ३ ॥

नंतर दशरथाचे विमानातून स्वर्गारोहण व इतर देवांकडून श्रीरामांना प्रार्थना :

रामसौमित्रजानकीसीं । संतोषें अनुमोदोन तिघांसीं ।
नाम स्मरत संतोषीं । निघे विमानेसी निजभुवना ॥ ४२ ॥
सूर्यप्रभेसम विमान । निजकांती देदीप्यमान ।
मोक्षश्रिया विराजमान । स्वयें आपण दशरथ ॥ ४३ ॥
स्वयें होवोनि ब्रह्मभूत । ब्रह्मानंदें डुल्लत ।
विमानी राजा दशरथ । निघे उपमत निजधामा ॥ ४४ ॥
दशरथ स्वर्गभुवन । करितां अमरादि देवगण ।
मस्तकांजली आपण । केलें नमन श्रीरामा ॥ ४५ ॥
अति विनीत तत्वता । विनविते जाले श्रीरघुनाथा ।
बहुत काय बोलूं आतां । बंदिमोचनता तुवां केली ॥ ४६ ॥
येवढिया उपकारा उत्तीर्ण । व्हावया आमुचें तोंड कोण ।
आम्हा योग्य आज्ञापन । कांही आपण करावें ॥४७ ॥

प्रतियाते तु काकुत्स्थे महेंद्र पाकशासनः ।
अब्रवीत्परमप्रीतो राघवं प्रांजलिं स्थितम् ॥ ४ ॥
एतस्मिन् तव कि कार्यं करोमि त्वत्प्रिये स्थितः ॥ ५ ॥

देवमंडळी श्रीरामांकडे त्यांच्या सेवेची अपेक्षा करतात :

स्वामी नरवीरपंचानना । कलापति कमलनयना ।
आम्हां होवोनियां प्रसन्ना । बंदिमोचना तुवां केलें ॥ १४८ ॥
ऐसियांसीं आम्ही प्रसन्न । जालों म्हणों हेंचि दूषण ।
तथापि ऐकोनि विज्ञापन । कांही आज्ञापन करावें ॥ 1४९ ॥
जेणे सुख तुज उपजे । आम्ही लागों भजनवोजे ।
ऐसें कार्य विचारिजे । जें रघुराजें कृपाळुवें ॥ ५० ॥
इंद्र वायु कुबेर चंद्र । अग्नि नैर्ऋत यमादि समग्र ।
लोटांगणीं अति तल्यर । श्रीरघुवीर विनविला ॥ ५१ ॥
कांहीं आज्ञापीं आम्हासी । म्हणोनि लागले चरणासीं ।
तेणें सुख श्रीरामासीं । अति आवेशीं उथळलें ॥ ५२ ॥

परंतु श्रीरामांनीच त्यांना चरणवंदन करून देवांच्या कृपेचा महिमा गायिला :

अमरां देवोनि सन्मान । लोटांगणीं रघुनंदन ।
विनविता जाला आपण । सावधान अवधारा ॥ ५३ ॥
स्वामी तुमचे कृपेस्तव । दुष्ट निर्दळिला दशग्रीव ।
तुमचे प्रसन्नतेचें वैभव । अति अपूर्व काय सांगूं ॥ ५४ ॥
तुमचेनि नामें स्वामिया । यम काळ लागती पायां ।
त्या तुम्हातें सोडवावया । कोण साह्या येवों शके ॥ ५५ ॥
स्वयें करोनि लाघव । मारविला दशग्रीव ।
अधिष्ठाते तुम्ही सर्व । व्यर्थ राघव रूढवितां ॥ ५६ ॥
तुमची करणी समस्त । तुम्हीच उपकार मानित ।
प्रसन्न होवोनियां समस्त । मागा म्हणत मज स्वामी ॥ ५७ ॥
इतर सकळ पदार्थ । तुमच्या कृपें पूर्ण भरित ।
जो आपुलें निजसामर्थ्य । मागा म्हणत मज स्वामी ॥ ५८ ॥
जो आपुलें निजसामर्थ्ये । अनंत कोटि रची ब्रह्मांडांतें ।
तेथें उठवावया वानरांतें । श्रीरामांतें अटक कोण ॥ ५९ ॥
महत्त्व द्यावया सुरवरां । श्रीरामासी कळवळा पुरा ।
म्हणोनि इंद्रदिकां सुरां । अत्यादरा प्रार्थित ॥ ६० ॥

मम हेतोः परक्रांता गता ये यमसादनम् ।
ते सर्वे जीवित प्राप्य समुतिष्ठांतु वानराः ॥ ६ ॥
विरुजाग्निर्व्रणांश्चैव संपबन्नबलपौरुषान् ।
गोलांगूलांस्तथा ऋक्षान्द्रष्टुकाम: सुरेश्वरः ॥ ७ ॥
अकाले चापि पुष्पाणि मूलानि च फलानि च ।
नद्यश्व विमलास्तत्र तिष्टेयुर्यपत्र वानराः ॥ ८ ॥
श्रुत्व तु वचनं तस्य राघवस्य महात्मन: ।
महेंद्र: प्रत्युवाचेदं वचनं प्रीतिसंयुतमू ॥ ९ ॥
महानयं वरस्तात यस्त्वयोक्तो रघूत्तम ।
तद्युक्तमनुरूपं च कौसल्यानंदवर्धजन ॥ १० ॥

श्रीरामांची इंद्रादिक देवांना मेलेल्या वानरांना जिवंत करून भेट करवून देण्याची एकच प्रार्थना :

मिळोनियां सुरगण । सकळ जालेति प्रसन्न ।
तरी ऐका विनगण । सावधान अति प्रीती ॥ ६१ ॥
रावणासीं युद्ध करितां । वानरीं वेंचिलें जीविता ।
ते उठवावे मागुती आतां । स्वस्थावस्था निजशक्ती ॥ ६२ ॥
युद्ध करिता समरांगणीं । जाली वानरांची भंगाणी ।
धडें मुंडे विखुरली रणीं । करचरणीं समवेत ॥ ६३ ॥
रीस वानर गोळांगुळ । रणीं पडियेले बहळ ।
ते उठवोनिया तत्काळ । मज सफळ भेटवावे ॥ ६४ ॥
हेचि तुमची प्रसन्नता । पडलिया वानरां समस्तां ।
वेगें उठवोनि तत्वता । मज मागुती भेटवावें ॥ ६५ ॥
माझी मज वानरें । भेटती जेणें प्रकारें ।
तेंचि करावें दातारें । सर्व प्रकारें मज तुम्हीं ॥ ६६ ॥
मज माझे वानरगण । तुम्हीं भेटविल्या आपण ।
पावली सकळ संभावन । कृतकल्याण मी झालों ॥ ६७ ॥
:ऐसें विनवितां रघुनंदन । विस्मित झाले सुरगण ।
पूर्णब्रह्म रघुनंदन । आच्छादोन राहिलासे ॥ ६८ ॥
त्याचा दास हनुमंत । चरित्र केलें अत्यद्‌भुत ।
आवरणभेदीं समस्त । वानर मृत उठविले ॥ ६९ ॥
करितां श्रीरामाचें ध्यान । दृष्टी अमृत स्रवोन ।
उठविले वानरगण । अर्धक्षण न लागतां ॥ ७० ॥
तो येथें श्रीराम आपण । उठवावया वानरगण ।
प्रार्थितसे सुरगण । भाग्य कोण आमुचें ॥ ७१ ॥

ती विनंती म्हणजे देवांना महद्‌भाग्य वाटलें :

म्हणोनियां सुरपंक्ती । सहित तेथें अमरपती ।
मस्तकांजलि रघुपती । झाले विनंती पै करिते ॥ ७२ ॥
सकळजनचाळका । सकळलोक प्रतिपाळका ।
सुरवर संस्थापका । रघुकुळटिळका परियेसीं ॥ ७३ ॥
अवचटें नाम पडतां कानीं । यम तयासीं न पाहे नयनीं ।
तें नाम जपतां अनुदिनीं । यमदंडणी केंवी साहिती ॥ ७४ ॥
नामापासीं मुक्ति मुक्ती । नामें जन्ममृस्तु नासती ।
तुझ्या नामी नित्य विश्रांती । प्राणी पावती श्रीराम ॥ ७५ ॥
ऐवढे तुझें नाममहिमान । तो तूं प्रत्यक्ष रघुनंदन ।
असतो बापुडें काळ कोण । हरिगण निवटाया ॥ ७६ ॥

तुझ्या नामाचे सामर्थ्य जरी अगाध असले तरी तुझी आज्ञा म्हणूनच आम्ही वानरांना जिवंत करू :

तथापि तुझें आज्ञापन । कोण करूं शके आन ।
सकळ उठती वानरगण । अर्ध क्षण न लागतां ॥ ७७ ॥
आज्ञेंप्रमाणें सकळ । सिद्धि पावेल अविकळ ।
सर्वकाळ फळ जळ । वानरदळ सुखमय ॥ ७८ ॥
अंगीं न दिसें घाववण । नाठवे तयां युद्धत्राण ।
सुषुप्ती उठे शयनींहून । तेंवी वानरगण उठतील ॥ ७९ ॥
म्हणोनि सरसावले सर्वही । निज अवयवांचें ठायी ।
प्रवेशोनि लवलाहीं । वानर पाहीं उठविले ॥ ८० ॥

ठार झालेल्या वानरांना देवांनी जिवंत केले. अवयवांवरून वानरांत भांडणे :

अवयव भिन्न भिन्न झाले । करचरण बिघडविले ।
ते आपेंआप विहिले । लागों लागले जेथींचे तेथे ॥ ८१ ॥
पुच्छ उसळोनि देखा । लागों पाहे जंव एका ।
तंव दुजा करी आवांका । कोठे जासी देखा म्हणवोनी ॥ ८२ ॥
एकीकडे ओढी एक । दुजेकडे ओढिती अनेक ।
तिजा म्हणे उजू ओळख । तें पुच्छ देख पै माझें ॥ ८३ ॥
एकाचे तुटले चरण । ते स्वयें उमगितां जाण ।
मध्यें:चि हिरोन ने आन । येर थोडआन पैं राहे ॥ ८४ ॥
आपुले घ्यावया पैं जाण । छिन्नपाद नाहीं आंगवण ।
श्वासोच्छवास घालोनि पूर्ण । थोटवोन पै राहे ॥ ८५ ॥
मस्तक उथळलें रणभूमी । निज कबंध जंव आक्रमी ।
तंव तें पडे अति दुर्गमी । अति विषमीं पाडिजे ॥ ८६ ॥
केश धरोनि ओढी एक । कान धरोनि ओढी आणिक ।
शिर मध्येंचि लोंबें देख । एक एका वानरें ॥ ८७ ॥
एक म्हणती माझें शिर । दुजा म्हणे परता सर ।
तिजा म्हणताहे मर मर । आपपर नोळखसी ॥ ८८ ॥
एक एकाचा ओढी कर । एक एकाचें ओढी शिर ।
येरयेरांचे अपार । चरण सत्वर ओढिती ॥ ८९ ॥

वानरांची लीला पाहून श्रीरामादिक सर्वांना हसू आले :

येरयरांचें पुच्छ आंसुडिती । आपुलाले हढुंगी कोंदिती ।
ते देखोनि रघुपती । स्वयें हांसती स्वानंदें ॥ ९० ॥
सौमित्र आणि सीता सती । सुग्रीव जांबवंत मारुती ।
अंगदादि सकळ जुत्पती । अवघे हांसती गदगदां ॥ ९१ ॥
अकळ श्रीरामाचें चरित्र । शरण येवोनि सुरवर ।
स्वयेंचि उठविती वानर । आपुलें अंतर कळों नेदी ॥ ९२ ॥
ऐसा करितां गदारोळ । गात्रे सांधिलीं सकळ ।
घायवण न दिसे अळूमाळ । सैन्य सकळ उठविलें ॥ ९३ ॥
अंगी घाव न दुखतां । वणही न दिसे सर्वथा ।
सांडोनियां सुषुप्तावस्था । उठती तत्वतां ऐसें जालें ॥ ९४ ॥

अव्यंग झालेल्या वानरांकडून श्रीरामांना प्रणिपात :

लाहोनि अविकळ शरीर । रामानामें अपार ।
देती किराणें वानर । येवोनि रघुवीर नमिताती ॥ ९५ ॥
श्रीराम देतां आलिंगन । वानरां आनंद गहन ।
नाठवे तेथें निज स्मरण । घाववण नाठवे ॥ ९६ ॥
नाठवे वानरां वानरपण । नाठवे श्रीरामा रामपण ।
श्रीराम वोळला चिद्धन । स्वानंदपूर्ण वानरा ॥ ९७ ॥
प्रयासें सुटली मिठी । परी दोघां दोपणाची गोष्टी ।
अल्पही स्फुरेना पोटीं । अकळ गोष्टी रामींची ॥ ९८ ॥
केव्हां मारिलें दशवक्त्रें । केंव्हां उठविलें रघुवीरें ।
दोन्ही नेणती वानरें । अकळ चरित्रें रामाची ॥ ९९ ॥
येरीकडे सुरगण । ब्रह्मादि त्रिनयन ।
सकळ लोकपाळ मिळोन । करिती विनवण श्रीरामाचें ॥ १०० ॥

देवांकडून श्रीरामांची स्तुती व अयोध्येला जाऊन
सर्वांना सुखी करण्याची रामांना कळककीची विनंती :

बंदीमोचन करोनि वहिले ! । रावणमुखींचें काढिलें ।
आम्हां स्वपदीं स्थापिलें । सुखी केलें श्रीरामा ॥ १ ॥
अहंरावणग्रस्त । देहदरिद्रें पीडित ।
होतों बहुसाल कष्टत । केलें निर्मुक्त तेथूनी ॥ २ ॥
सुखी केलें आम्हांसी । तैसेचि तुझ्या अंतरंगासी ।
वेगीं जावोनि अयोध्येसी । सुखी सकळांसी करीं स्वामी ॥ ३ ॥

मैथिलीं सांत्वयस्वैनामनुरक्तां यशस्विनीम् ।
भरतं भ्रातरं प्राज्ञं शत्रुघ्नं च महाबलम् ॥ ११ ॥
समेत्य पितृबब्दालं त्वं लालयितुमर्हसि ।
कृतकर्मा परिश्रान्तः सुखं प्रप्रोतु लकष्मणः ॥ १२ ॥
समाप्तवनवासस्त्वमामानमभिषेचय ।
एवमुक्त्वा समामंत्र्य रामं सौमित्रिणा सह ॥ १३ ॥
विमानैः सूर्यसंकाशैर्जग्मुर्हष्टा: सुरा दिवम् ।
अभिवाद्य काकुस्थ: सर्वांस्तान्त्रिदशेश्वरान् ॥ १४ ॥

हे तुझी निजशक्ती । साध्यी अनुरक्त महासती ।
केवळ तपाची तपोमूर्ती । तुझी ख्याती जिचेनि ॥ ४ ॥
समाधान दे सीतेसी । स्वयें सुख द्यावें तिसी ।
तैसेंचि बंधु सौमित्रासी । अति प्रीतीसीं सुख देईं ॥ ५ ॥
अति कष्टला वनांतरीं । अति प्रीतीं निराहारी ।
अनिमिष तुझी सेवा करी । ब्रह्मचारी नैष्ठिक ॥ ६ ॥
नेणे आहार सेजार । श्रीरामसेवेंसीं तत्पर ।
परी राक्षसांचा संहार । प्रताप साचार पैं तुझा ॥ ७ ॥
अति कष्ट करोनि जाण । अत्यंत कष्टला लक्ष्मण ।
त्यासी द्यावें समाधान । प्रीति करून श्रीरामा ॥ ८ ॥
तैसेंचि भरतशत्रुज । श्रीरामभजनीं प्रेमा पूर्ण ।
दृढव्रत तुजलागून । अनवच्छिन्न करिताती ॥ ९ ॥
तुझे वियोगें रघुनाथा । तुच्छ केली शरीरावस्था ।
सुखाची त्या शत्रुघ्नभरतां । श्रीरघुनाथा अत्यादरें ॥ ११० ॥
समस्ताही तुझ्या माता । प्रधाना सुमंता ।
अयोध्याजनां समस्तां । परमावस्था पैं तुझी ॥ ११ ॥
पितृवत् प्रजापालन । स्वामी करावें आपण ।
आपणा करोनि अभिषिंचन । व्रतविसर्जन वनवासा ॥ १२ ॥

देवगण स्वर्गाला निघाले :

ऐसें विनवोनि सुरगण । श्रीरामासी प्रदक्षिण ।
सकळीं घालोनि लोटांगण । निजधामा आपण निघाले ॥ १३ ॥
सूर्यप्रभेसमान । विमानीं बैसोनि देदीप्यमान ।
श्रीरामाचें गुणवर्णन । करीत आपण निघाले ॥ १४ ॥
वचनीं श्रीरामवर्णन । मनीं श्रीरामाचें ध्यान ।
सर्वां भूतीं रघुनंदन । देखतां सुरगण सुखमय ॥ १५ ॥
करितां रामकथाश्रवण । नित्य तृप्त सुरगण ।
श्रीरघुनाथें सुखसंपन्न । निजधामा आपण सुखें गेले ॥ १६ ॥
येरीकडे श्रीरामचंद्र । राक्षसादि महावीर ।
वैरी निरसोनि समग्र । सकळांसी सुखी केलें ! ॥ १७ ॥
शरत्काळींचा निशाकर । सवेग निरसोनि घनाकार ।
निर्मळत्वें जें अंबर । अति परिकर शोभवी ॥ १८ ॥
राक्षसमेघांचिया हारी । निरसोनि क्षणाभीतरीं ।
श्रीरामचंद्र सैन्यामाझारीं । अति कुसरीं शोभत ॥ १९ ॥

श्रीरामांकडून सीतेचे मृदु शब्दात सांत्वन :

जवळी बोलावोनि सीता गोरटी । हातीं धरोनि हनुवटी ।
शांतवनाच्या मधुर गोष्टी । राम जगजेठी संबोखी ॥ १२० ॥
विषाद न मानावा सुंदरी । तुझें चरित्र जगदुद्धारी ।
जे दाविली भजनपरी । ते उद्धरी जगातें ॥ २१ ॥
जिहीं देखिलें तुझें चरित्र । ते उद्धरिले साचार ।
पुढें ऐकती उत्तरोत्तर । ते संसारपार पावती ॥ २२ ॥
दिव्य घेतां तुजपासी । उभयतां निंद्य जगासी ।
ते चुकलें अनायासीं । कोप मानसीं न मानवा ॥ २३ ॥
जैंपासोनि वियोग तुझा । तैंपासोनि देह माझा ।
कांहीं केल्या नये काजा । एवढा तुझा वियोग ॥ २४ ॥

सीतेच्या विरहाने काय स्थिती झाली ते श्रीराम सीतेला सांगून तिला प्रेमालिंगन देतात :

उदकपान पै करितां । घोटामाजीं आठवे सीता ।
फळभोजन करूं जातां । जनकदुहिता ग्रासीं दिसे ॥ २५ ॥
जागृति स्वप्न सुषुप्तीं । सीतामय झाली वृत्ती ।
हें सांगितलें असेल मारुतीं । बहुत किती अनुवादों ॥ २६ ॥
म्हणोनियां अति प्रीतीं । आलिंगिली सीता सती ।
तंव सीतेमाजी रघुपती । निजस्थिती हारपला ॥ २७ ॥
श्रीरामा नाठवे रामपण । तंव येरीकडे झालें आन ।
सदेह जानकी आपण । श्रीरामीं जाण बुडाली ॥ २८ ॥

श्रीराम – सीता एकींएक होऊन गेले :

लवणजळा होतां भेटी । हरपती येरयेरां पोटीं ।
तेंवी श्रीराम जगजेठी – । माजी गोरटी हरपली ॥ २९ ॥
दोनी दीप एक होती । दोनीपण जावोनि एकदीप्ती ।
तेंवी सीता आणि रघुपती । एकचे शोभती देदीप्य ॥ १३० ॥
न होवोनियां दुजेपण । दोन्ही दोपणीं होती भिन्न ।
तेंवी सीता आणि रघुनंदन । आलिंगन सुटलें ॥ ३१ ॥
सुटोनियां आलिंगनीं । जानकीये श्रीरामचरणीं ।
मौनेंचि मस्तक ठेवोनी । मधुर वाणीं अनुवादे ॥ ३२ ॥

सीतेने लज्जित होऊन रामांना वंदन केले :

प्रीतींकरोनि लज्जान्वित । विनविती झाली रघुनाथ ।
अंतर्यामीं तूं निश्चित । कर्ता करविता तूंचि तूं ॥ ३३ ॥
सकल इंद्रिया चाळकता । तुझेनि स्वामी रघुनाथा ।
अंतर्बाह्य तुझी सत्ता । कर्ता करविता तूंचि तूं ॥ ३४ ॥
ऐसें बोलोनि सुंदरी । लोटांगण चरणावरी ।
घातलें अतिथोरी । नामें वानरीं गर्जिजे ॥ ३५ ॥

ते श्रीराम -सीतेचे प्रेममय मीलन पाहून सर्व सभेने
रामांचा जयजयकार करून नामसंकीर्तनानें आनंदोत्सव केला :

सुखमय सभा सकळ । बिभीषण सुग्रीव वानरदळ ।
रीस आणि गोळांगुळ । नामें प्रबळ गर्जती ॥ ३६ ॥
नामें कोंदला भूगोळ । नामें कोंदलें पाताळ ।
रामें संबोखिली जनकबाळ । आनंदकल्लोळ सकळांसी ॥ ३७ ॥
आनंदमय रघुपती । आनंदमय सीता सती ।
आनंदमय जुत्पती । सकळीं रात्र क्रमियेली ॥ ३८ ॥
तंव उजळलें उखामंडळ । प्राची झाली पैं निर्मळ ।
निजकर्मी लोक सकळ । अधिकारशीळ लागले ॥ ३९ ॥
दिशा चोखाळल्या समस्त । झाले पांथिक मार्गस्थ ।
सदाचारकर्मी प्रवर्तत । उद्धरण करित अग्निहोत्री ॥ १४० ॥
उपासक बैसले पूजनीं । योगी प्रवर्तले ध्यानीं ।
उठले वैष्णव गजरेंकरोनी । नामसंकीर्तनीं गीतवाद्यें ॥ ४१ ॥
वानर उठले समग्र । करीत नामाचा गजर ।
भुभुःकारें गर्जे अंबर । प्रभाकर उगवला ॥ ४२ ॥
राक्षसराजा बिभीषण । निजानंदें परिपूर्ण ।
पूजावया रघुनंदन । पूजोपचार घेऊन पै आला ॥ ४३ ॥

तां रात्रिमुषितं रामं तथैव व्रतमास्थितम् ।
अब्रवीत्प्रांजलिर्वाक्यं जयं दृष्ट्वा बिभीषण: ॥ १५ ॥

बिभीषण व त्याच्या स्त्रियांची वतसमाप्ती करण्याची रामांना विनंती :

वनवासाचें दृढवत । संपादावया सुरकार्यार्थ ।
धरिलें होतें अति नियत । तो कार्यार्थ साधिला ॥ ४४ ॥
मस्तकांजलि अति विनीत । लोटांगण घालोनि तेथ ।
बिभीषण शरणागत । श्रीरघुनाथ विनविला ॥ १४५ ॥
निवटोनियां लंकानाथ । बंदी सोडविले समस्त ।
आतां विसर्जावें व्रत । अत्यद्‌भुत धरिलें जें ॥ ४६ ॥
सौमित्र गांजला अन्नेंवीण । उपवासीं अति खिन्न ।
महासती जानकी जाण । अतिक्षीण पै झाली ॥ ४७ ॥
विसर्जावें वनवासव्रत । जटाबंधने करावीं मुक्त ।
लोटांगणीं श्रीरघुनाथ । निजखीसमवेत नमियेला ॥ १४८ ॥
बिभीषणाच्या स्त्रिया । पूजासामग्रीं घेवोनियां ।
पूजूं आलिया श्रीरघुराया । निजजायासमवेत ॥ १४९ ॥
तिहीं घालितां लोटांगण । उचलोनियां रघुनंदन ।
अति प्रीतींकरोनि पूर्ण । समाधान दीधलें ॥ १५० ॥
सकळ झालें निष्कंटक । लंकेचें राज्य अलौकिक ।
निजपतीसहित देख । तुम्हीं आवश्यक भोगावें ॥ ५१ ॥

रामांकडून बिभीषणाला वरदान :

म्हणोनि माथां ठेविला हात । जंववरी शशिभास्वत ।
गगनीं असे वर्तत । तंव लेकेआत राज्य करीं ॥ ५२ ॥
ऐसें देतां वरदान । येरी माथां वंदिले चरण ।
विनविताहे बिभीषण । तें विज्ञापन मानावें ॥ ५३ ॥
परिस स्वामी श्रीराम । बिभीषण शरण आला तुम्हां ।
तेव्हांचि अक्षयी राज्य आम्हां । श्रीरामधर्मा विनटल्या ॥ ५४ ॥
शरण जातो श्रीरामासी । अक्षयी राज्य बिभीषणासी ।
अक्षयी चुडेदान आम्हांसी । तुझें तुजपासीं काय सांगूं ॥ ५५ ॥
लोटांगण श्रीरघुनाथा । विनविताति लंकेशवनिता ।
बहुत कष्टली सती सीता । अभ्यंगार्था आज्ञापीं ॥ ५६ ॥
बिभीषणें त्याच रीतीं । विनविला श्रीरघुपती ।
स्वामी परिसावी विनंती । व्रतसमाप्री करावी ॥ ५७ ॥
ऐसें प्रार्थितां बिभीषण । संतोषला रघुनंदन ।
मृदु मंजुळ वचन । भक्तशांतवन करीतसे ॥ ५८ ॥
एकाएकी मधुरवाणी । धर्मशास्त्रार्थ नीतिवचनीं ।
श्रीरामें बिभीषणालागोनी । लंकाभुवनी पाठविला ॥ ५९ ॥
एकाएकी जनार्दनी । धन्य कथा रामायणी ।
धन्य भाग्याची मांडणी । ऐकतां श्रवणी रामथा ॥ १६० ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे । युद्धकांडे एकाकारटीकायां
देवभक्त आनंदयोगो नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥
॥ ओव्या १६० ॥ श्लोक १५ ॥ एवं १७५ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्तरावा  भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्तरावा 

Leave a Comment

Your email address will not be published.