भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा

श्रीरामांना अयोध्यादर्शन –

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

जानकीची प्रेमावस्था । देखोनियां रघुनाथा ।
हर्ष दाटला निजचित्ता । उचलोनि तत्वता आलिंगिली ॥ १ ॥
उठवोनियां जानकीसी । रामेश्वरदर्शन घ्यावयासी ।
राम चालिला अतिप्रीतीसीं । विमान भूमीसीं उतरलें ॥ २ ॥

श्रीरामाचें विमान रामेश्वरी उतरताच ऋषीचे रामदर्शनार्थ आगमन :

भूमीं उतरतां विमान । रामदर्शनालागून ।
आली ऋषिमंडळी धांवोन । केलें नमन अति प्रीतीं ॥ ३ ॥
अगस्तिलोपामुद्रासमवेत । ऋषी पातले समस्त ।
त्यांते दोखोनियां रघुनाथा । नमन करीत लोटांगणीं ॥ ४ ॥
भूमीं उतरतां विमान । श्रीरामदर्शनालागून ।
तिहीं करोनियां उठवण । रघुनंदन नमियेला ॥ ५ ॥
तेथे ऋषींचा जयजयकार । वानरवीरांचा भुभुःकार ।
नादें कोंदलें अंबर । दिशा समग्र दुमदुमिल्या ॥ ६ ॥
रावण निवडूनियां सकुळी । सोडविली सुरमंडळी ।
नवग्रहांची बेडी तुटली । संस्थापिलीं ऋषिकुळें ॥ ७ ॥
श्रीरामें नमिले ऋषिगण । ऋषींनी नमिला रघुनंदन ।
तुझेनि धर्मे जनस्थान । वसतिस्थान मुनिवरां ॥ ८ ॥
हेंचि नवल सांगों किती । तुवां स्थापिली त्रिजगती ।
सृष्टि प्रतिपाळावया रघुपती । अवतार निश्चिती पै तुझा ॥ ९ ॥

अगस्तिकृत रामगुणसंकीर्तन :

ऐसा ऋषीश्वरांचा भार । स्तविते झाले रघुवीर ।
तंव अगस्तिलोपामुद्रा चतुर । स्तवन सत्वर करितीं झाली ॥ १० ॥
जय जय सकळकल्याणा । सकळमंगलनिधाना ।
सज्जनवनचंदना । सत्समाधाना कैवल्यनिधे ॥ ११ ॥
जयजयाजी दुष्टनिर्दळणा । दुःखघ्ना द्वैतभंजना ।
द्वैताद्वैतदेखणा । देखणेपणा श्रीरामा ॥ १२ ॥
जयभवजाळनिरसना । मत्त भवइभ भंजना ।
भक्त जनसंरक्षणा । प्रेमपरिपूर्णा अनुग्रहशीळा ॥ १३ ॥
सुरसंकटनिरसना । सुरवरसंस्थापना ।
निवटोनियां दशानना । केलें त्रिमुवना संतुष्ट ॥ १४ ॥
ऋषि वाल्मीकाचे भाष्य । अनागत अति सुरस ।
तें आणिलें सत्यास । केलें सकळांस संतुष्ट ॥ १५ ॥
पूर्वी मज श्रीशंकरें । सांगीतलें अत्यादरें ।
श्रीराम भेटेल निर्धा । जाय सत्वरें दक्षिणेसी ॥ १६ ॥
काशीविरहें अत्यंत । मी झालों अति दुःखित ।
तेणें काळें मज समस्त । चरित्र अनागत सांगितलें ॥ १७ ॥
जें ध्येय श्रीशंकराचें । निर्गुण ब्रह्म साचें ।
आजि दर्शन झालें त्याचें । कळले आमुचें भाग्य जें ॥ १८ ॥
निजभाग्याचा परम सोहळा । जो परब्रह्माचा पुतळा ।
तो श्रीराम घनसांवळा । स्वयें निजडोळां देखिला ॥ १९ ॥

श्रीरामांकडून अगस्तींची स्तुती :

ऐसें अगस्तीचे वचन । ऐकतांवी रघुनंदन ।
स्वयें झाला हास्यवदन । कृतकल्याण तुझेनि आम्ही ॥ २० ॥
घेवोनि स्वामीचें दर्शन । पुढारें करितां गमन ।
तुझे अनुग्रहें जाण । सकळ विघ्न निरसलें ॥ २१ ॥
तुझे निजकृपेंकरोन । आपेंआप दशवदन ।
निवटला न लागतां क्षण । ससैन्य जाण स्वामिया ॥ २२ ॥
तुझेनि धर्मे कृपानिधी । सुखें सुटली सुरमांदी ।
स्वयें बैसले निजपदीं । निजानंदीं गर्जत ॥ २३ ॥
तुम्हीं वसविलें दंडकारण्य । तैंच निमाला रावण ।
तैं सुटले सुरगण । रघुनंदन निमित्तमात्र ॥ २४ ॥
ऐसें अगरीचे स्तवन । आच्छादोनि अवतारचिन्ह ।
करिता झाला रघुनंदन । तेणें ऋषिगण सुखरूप ॥ २५ ॥

लोपामुद्रेला सेतुची माहिती सांगू नये असे राम सीतेला सांगतात :

रघुनाथ म्हणे जानकीसी । लोपामुद्रा पुसेल कीर्तीसी ।
तरी न सांगावें सेतुबंधासी । सांगता छळणासी पावसील ॥ २६ ॥
पुढील कथानुसंधान । रामेश्वरतीर्थविधान ।
सारावया रघुनंदन । सहित ऋषिगण चालिले ॥ २७ ॥
विधियुक्त स्नानतर्पण । तीर्थविधी पिंडदान ।
सकळीं संपादिलें संपूर्ण । श्रीरघुनंदन निजनिष्ठा ॥ २८ ॥

वैदेहि याहि कलशोद्धवधर्मपत्‍नीं
तस्याः पुरः कथय पूर्वकथा: समस्ताः ।
पृष्टापि मा वद पयोनिधिबंधनं तत्
सा वै पुनश्चुलकितांबुनिधे: कलत्रम् ॥ १ ॥
ये मज्जन्ति जिमज्जयांति च परांस्ते प्रस्तरा दुस्तरे
वाद्धौ वीर तरंति वाजरभटान् संतारयंतेपि व
नैते ग्रावगुणा ज वारिधिगुणा नो वानराणां गुणा:
श्रीमद्दाशरथेः प्रतापमहिमा सोऽयं समुज्जृंभते ॥ २ ॥

सीता – लोपामुद्रेचा संवाद :

येरीकडे जानकीसी । लोपामुद्रा अति प्रीतीसीं ।
क्षेमालिंगन निजानंदेंसीं । महासायासी भेटी झाली ॥ २९ ॥
भेटोनि येर येरीप्रती । लोपामुद्रा अति प्रीतीं ।
पुसती झाली श्रीराम कीर्ती । रावणघातीं केली जे ॥ ३० ॥
श्रीरामें करोनि वनाभिगमन । चरित्र केलें कोण कोण ।
हें मज अति प्रीतीकरून । स्वयें आपण सांगावें ॥ ३१ ॥
ऐकतां लोपामुद्रेचें वचन । जानकी झाली आनंदघन ।
भावार्थाचें निजजीवन । नेणे छळण सर्वथा ॥ ३२ ॥
भावार्थे सीता सती । सकळ श्रीरामाची कीर्ती ।
सांगती झाली अति प्रीतीं । विशेष खयाती सेतुबंधाची ॥ ३३ ॥
रावणवधाचेनि मिषें जाण । वाळी वधोनि रघुनंदन ।
सुग्रीवा केलें राज्याभिषिंचन । तारिले पाषाण सागरीं ॥ ३४ ॥
समरांगणीं करोनि रण । ससैन्य सपुत्रप्रधान ।
निवटोनियां दशानन । केला बिभीषण लंकापति ॥ ३५ ॥

लोपामुद्रा अगस्तीच्या सामर्थ्याचे वर्णन करते :

ऐकोनि जानकीची वचनोक्ती । येरी हांसिन्नली चित्ती ।
विचार न करितां निश्चिती । वानसीं कीर्ती रामाची ॥ ३६ ॥
स्त्रीराज्यलोभेंकरून । वाळी निमाला आपण ।
तुझ्या निजकोपाग्नीनें जाण । भस्म रावण पै झाला ॥ ३७ ॥
एक लोभें जळाला । दुसरा क्रोधाग्नी आहाळला ।
त्याचा प्राण सहजचि गेला । रामें वध केला तो काय ॥ ३८ ॥
वानिसी सेतुबंधनाची ख्याती । पाषाणीं बांधिला अपांपती ।
स्वयें कष्टला रघुपती । तो केला अगस्तीने आचमन ॥ ३९ ॥
जळेंवीण सागर । शोषिता तया ऋषीश्वरा ।
जीवनहीन झाली धरा । जळचरां आकांत ॥ ४० ॥
स्थळीचे आटतां जीवन । ब्राह्मणांचें संध्यास्नान ।
सत्कर्मे राहिलीं पूर्ण । क्षुधा सुरगण पीडिले ॥ ४१ ॥
मग मिळोनियां समस्तीं । विनविलें ऋषीप्रती ।
सोडोनि मूत्रद्वारें निश्चिती । अपांपती क्षार केला ॥ ४२ ॥
ऐसी लोपामुद्रेची वचनोक्ती । ऐकोनि हांसली सीता सती ।
आपुल्या निजपतीची ख्याती । अगाध कीर्ती सांगसी ॥ ४३ ॥

अगस्तीच्या करणीने सर्व दुःखी झाल्याचे सीता सांगते :

घालोनियां लोटांगणीं । उपहासें बोले जनकनंदिनी ।
अगाध ऋषीची करणी । विश्वालागूनी दुःखजनक ॥ ४४ ॥
देव पीडिले क्षुधावर्ती । ऋषी सांडवले धर्मस्थिती ।
प्राणी आहारेंवीण पीडिती । तळमळती जीवनेंवीण ॥ ४५ ॥
गायी हंबरडा हाणिती । जळचरां प्राणांतवृत्ती ।
प्राणिमात्रां दुःखप्राप्ती । त्रिजगती हाहा ॥ ४६ ॥
कष्टीं प्रार्थितां सुरवर । मुक्त केला तो सागर ।
तो करोनि सांडिला क्षार । झाला सर्वत्र असेव्य ॥ ४७ ॥
असतांही समुद्रतीरीं । तृषा पीडितां शरीरीं ।
घेवों नये चूळभरी । करी बोहरी जीविताची ॥ ४८ ॥
ऐसी ऋषीश्वराची ख्याती । अल्पासाठी तपःसंपत्ती ।
स्वयें वेंचोनि निमेषगती । स्वयें उरती अभिमानग्रस्त ॥ ४९ ॥
आतां श्रीरामाची कथा । जे बोललीस यथार्थता ।
श्रीराम सर्वथा अकर्ता । कर्तव्यता त्या नाहीं ॥ ५० ॥
जैसें जैसें ज्याचें प्राचीन । त्या त्या कर्मानुरूप जाण ।
फळदाता रघुनंदन । स्वयें कर्तेपण त्या नाहीं ॥ ५१ ॥
आणिक एक अद्‌भुत । श्रीरामाचें आचरित ।
साधु आज्ञा शिरीं वंदित । ख्याति विख्यात त्रिलोकीं ॥ ५२ ॥
तुझ्या स्वामीचें निजमूत्र । जगीं होईल अपवित्र ।
यालागीं कृपाळु रघुवीर । केलें साचार जगद्वंद्य ॥ ५३ ॥
सेतुबंधीं रामतीर्थी । सकृत् स्नानमात्रें मुक्ती ।
मनें स्मरण जे करिती । ते ते होती नित्यमुक्त ॥ ५४ ॥
तुझ्या स्वामीचे मूत्रमहिमे । वंद्य केलें श्रीरामें ।
ऐकतांचि अगस्तिरमे । विस्मयो परम वर्तला ॥ ५५ ॥

मोठ्यांपुढे आपला महिमा सगाणे उचित नव्हे
असे सीतेला रामांनी सागून संतमहिमा वर्णिला:

तें ऐकतां रघुनाथ । जानकीतें निवारित ।
सजनापुढें निजकृत । नये निश्चित पै सांगों ॥ ५६ ॥
महंतापुढें निजख्याती । बोलणें हेचि अपकीर्ती ।
अबले नेणसी निश्चितीं । मौनस्थितीं पै राहें ॥ ५७ ॥
श्रीरामाचें महिमान । जें तूं वानिसी गहन ।
तें सत्कृपेस्तव जाण । संदेह आन असेना ॥ ५८ ॥
पूर्वी मज नेणे कोणी । सजनांचे कृपेकरोनी ।
वंद्य झालो त्रिभुवनीं । विश्व चिंतनीं लागलें ॥ ५९ ॥
मज नाहीं रूप नांव । तो मी सस्कृपेस्तव ।
स्वयें झालो सावयव । चतुर्बाहु मेघश्याम ॥ ६० ॥
मज नांवे हषीकेशादिक । संतीं ठेविलीं सम्यक ।
अलंकार कौस्तुभादिक । अर्पिले देख अति प्रीतीं ॥ ६१ ॥
मज ठाव नाहीं एके ठायीं । म्हणोनी वैकुंठ रचिलें तिहीं ।
सिंहासनादि पदवी पाहीं । संतीं तिहीं अर्पिली ॥ ६२ ॥

विप्रप्रसादाद्धरणीधरोहं । विप्रप्रसादात्कमलावरोहम् ।
विप्रप्रसादाद्‌विजयो जयोहं विप्रप्रसादान्मम रामनाम ॥ १३ ॥

रमा मुरूय महासिद्धी । संतीं अर्पिल्या भजनविधी ।
अष्टभोगादि समृद्धी । भोगविधी अर्पिले ॥ १६३ ॥
जगीं व्हावया निजमान्य । सज्जनांचा दक्षिण चरण ।
तेंचि माझें निजभूषण । निजचिन्ह श्रीवत्स ॥ १६४ ॥
इतरीं करितां भजनासी । सर्वस्व आपुलें अर्पी त्यांसी ।
शेखी अर्षी निजरूपासी । परि श्रीवत्सासी न देववे ॥ ६५ ॥
तें नाहीं मजअधीन । जो ब्राह्मणाचा अनन्य शरण ।
त्यासींच प्राप्ती होय जाण । पदरजें स्नान नित्य करितां ॥ ६६ ॥
म्हणोनी जानकिये आपण । ज्याचेनि रजे होय पावन ।
त्यापुढें निजकीर्तिवर्णन । सर्वथा जाण नये करूं ॥ ६७ ॥
ऐसे गुह्य निजप्रीतीसीं । श्रीरामें सांगितलें जानकीसी ।
तेणें उल्लास झाला तिसीं । संतमहिमेसी ऐकोनी ॥ ६८ ॥
लोपामुद्रा संतोषली । तिणें जानकी आलिंगली ।
तुझेचि धर्मेकरोनि वहिली । महिमा ऐकिली रामाची ॥ ६९ ॥

रामकृत अगस्तिमहिमा :

लोटांगणीं अति प्रीतीसी । रामें विनविला अगस्तिऋषी ।
तुझेनि धर्मे विश्वनाथासी । दक्षिणेसीं येणें झालें ॥ ७० ॥
तेणें प्रसंगें जगासीं । दर्शन झालें जोतिर्लिंगासीं ।
जें अलक्ष बहुकाळेंसी । तेंचि जगासी प्रत्यक्ष ॥ ७१ ॥
नव्हे आजकालचें स्थापन । वाकुकालिंग नव्हे जाण ।
ज्योतिर्लिंग पुरातन । अनुग्रह करोन प्रकट केलें ॥ ७२ ॥
रावण शिवाचा निजगण । त्याचें देखोनि उग्र भजन ।
तेणें होवोन प्रसन्न । निजज्योति जाण अर्पिली ॥ १७३ ॥
तें हें रावणानुग्रहें पूर्ण । ज्योतिर्लिंग पुरातन ।
श्रीशंकरें आपण । जगदुद्धरणा प्रकटिलें ॥ ७४ ॥
व्रतहीन तपोहीन । तीर्थहीन दानहीन ।
स्वधर्मच्युत कर्महीन । होती पावन रामेश्वरीं ॥ ७५ ॥
महापापी दुराचारी । केवळ पतित संसारी ।
त्यांचा उद्धार रामेश्वरीं । दर्शनकरितां एकवार ॥ ७६ ॥
तुझे कृपेस्तव तत्वतां । येणें झालें श्रीविश्वनाथा ।
करूनि सेतुबंध सरतां । जगदुद्धारता तुझेनि ॥ ७७ ॥
तुवां वसविलें दंडकारण्य । म्हणोनि झालें अति पावन ।
राक्षसविरोधापासून । केलें मोचन तीर्थाचें ॥ ७८ ॥
तुझेनि धर्मेकरोनि जाण । दंडकारण्य अतिपावन ।
सकळविरोधी रावण । तुझे कृपेंकरोन निवटिला ॥ ७९ ॥
ऐसें स्तवोनि अगस्तीसी । आज्ञा पुसतां तयासी ।
येरीं नमिलें लोटांगणेंसीं । बोलावया आम्हासी वदन कैंचें ॥ ८० ॥

अगस्तिकृत राममहिमा :

तुझेनि आमुचें उद्धरण । तुझेनि पावन दंडकारण्य ।
तुझेनि तीर्थांपावनपण । जगदुद्धारण तुझेनि ॥ ८१ ॥
लिंगाचें जें पावनपण । तें तुझेनि नामेंकरोन ।
नामेंतीर्थ पावन । जग पावन तुझेनि ॥ ८२ ॥
श्रीरामा तुझे नामापरतें । आन पावन नाहीं सरतें ।
नामें उद्धरती पतितें । जे तीर्थांचेनि बापे न सुटती ॥ ८३ ॥
सकळ धर्माचे शेवटीं । कुंटणी वर्णामाजी ओखटी ।
सकुडी बैसविली वैकुंठीं । पक्ष्यासाठी श्रीराम ॥ ८४ ॥
विश्वेश्वर काशीप्रती । जें उपदेशी देहांती ।
चतुर्विध जनां मुक्ती । नामें निश्चितीं पै तुझ्या ॥ ८५ ॥
तो तूं प्रत्यक्ष घनसांवळा । आजि देखिलासे डोळां ।
सकळ भाग्य आलें फळा । रघुकुळपाळा श्रीरामा ॥ ८६ ॥
ऐसें परस्परें जाण । येरयेरांचें करोनि स्तवन ।
श्रीरामें मागोनि आज्ञापन । केलें प्रदक्षण लिंगासी ॥ ८७ ॥

श्रीरामांनी स्वतःच्या नावाचे नगर बसवून ते ब्राह्मणांना दान दिले :

जनस्थानीं मुनिवरां । वसवावया रघुवीरा ।
मानसीं कळवळा पुरा । करीं विचार निर्वाहीं ॥ ८८ ॥
दंडकारण्यीं ऋषिगण । अति साधु गोब्राह्मण ।
मननशील ब्रह्मसंपन्न । आहारेंवीण पीडती ॥ ८९ ॥
मागों नेणती सर्वथा । अयाचितां कैंचा दाता ।
त्यांच्या अन्नाची संस्था । करावी तत्वतां आजींचि ॥ ९० ॥
म्हणोनि निजनामें नगर । रामें वसवोनि रामपुर ।
ब्राह्मणां दिधलें अग्रहार । ऋषीश्वरनिर्वाहो ॥ ९१ ॥
तें श्रीरामाचें आज्ञोत्तर । ब्राह्मणांचे वृत्तिक्षेत्र ।
राजीं पाळिले उत्तरोत्तर । अवधि द्वापरापर्यंत ॥ ९२ ॥

कलियुगांतील एका राजाने रामाज्ञा मोडून ब्राह्मणांचे ते नगर हिरावून घेतलें :

पुढें कलियुगाचे नृपती । श्रीरामआज्ञा बहुतीं ।
स्वयें पाळिली यथास्थितीं । कोणाएकाची वृत्ती क्षोभली ॥ ९३ ॥
विकल्प धरोनियां मना । राजभाग ब्राह्मणां ।
मागों आदरिलें जाण ॥ न देतां दंडणा करूं पाहे ॥ ९४ ॥
शीघ आणा कारभार । अथवा दाखवावे पत्र ।
तुम्हासी कोणीं अग्रहार । दिलें सत्वर सांगावें ॥ ९५ ॥
अन्यथा करोनि दंडन । पूर्वी भक्षिलें आणवीन ।
वचन ऐकतां ब्राह्मण । झाले उद्विग्न अति दुःखी ॥ ९६ ॥
परंपरागत अग्रहार । आम्ही खातों उत्तरोत्तर ।
वडिलीं कोठे ठेविलें पत्र । नाही गोचर आम्हांसी ॥ ९७ ॥
अन्न श्रीरामदत्त । वार्ता ऐको दिवस बहुत ।
पत्राचा काय जो झाला अर्थ । आम्ही निश्चित जाणूं ना ॥ ९८ ॥
म्हणोनि झाले चिंतातुर । तंव दूतओढती सत्वर ।
तेणें आकांत झाला थोर । द्विजवर अति दुःखी ॥ ९९ ॥

त्या ब्राह्मणांकडून श्रीरामांचा धांवा :

श्रीरामकृत सरोवर । नगराबाहेर सविस्तर ।
तेथें जावोनि समग्र । मरणा तत्यर बैसले ॥ १०० ॥
मागील दिवसांचा समग्र । किती द्यावा कारभार ।
पुढेंकेंवी भरे दुर्भर । मरणा तत्पर यालागीं ॥ १०१ ॥
विषप्रयोग करोनि देख । प्राण सांडणें आवश्यक ।
म्हणोनि मिनले सकळिक । विचार आणिक असेना ॥ १०२ ॥
अंध पंगु मुके दीन । दरिद्रदोषें आचारहीन ।
ऐसियांतें रघुनंदन । सर्वथा जाण नुपेक्षी ॥ १०३ ॥
तो आम्हांलागीं उदासभूत । कां झाला रघुनाथ ।
कां उपेक्षिलें निजव्रत । म्हणोनि अनाथ सांडिलों ॥ १०४ ॥
जेणें वेदांचा उद्धार केला । ग्राहग्रस्त गज सोडविला ।
अंबरीषालागीं पावला । त्याचा सोशिला जन्मभार ॥ १०५ ॥
हिरण्याक्षें अवनी । नेतां आणिली तो निवटोनी ।
प्रल्हादाच्या व्यथा देखोनी । स्तंभ फोडूनी प्रकटला ॥ १०६ ॥
सहस्रार्जुन होवोनि प्रबळ । गोब्राह्मणादि सकळ ।
पीडिता झाला बहुकाळ । तो निवटी तत्काळ परशुधर ॥ १०७ ॥
रावण होवोनि प्रबळ । बंदी घातले सुर सकळ ।
त्यांची देखोनि कळवळ । रघुकुळपाळ पावला ॥ १०८ ॥
वेगीं येवोनि वनांतरा । संहार केला निशाचरां ।
शिळीं बुजोनि सागरा । केलें वानरां जगद्वंद्य ॥ १०९ ॥
निवटोनि लंकानाथ । सुर सोडविले समस्त ।
संस्थापिला शरणागत । कीर्ति अद्‌भुत तिही लोकीं ॥ ११० ॥
ऐसीं अनंत चरित्रे । ज्यांची पुराण वाखाणितें ।
तेणें मोकलिलें रघुनाथें । निजअंकितें विसरला ॥ १११ ॥
कैंचें आम्ही दावूं पत्र । कोठोन देऊं करभार ।
दीनदयाळ रघुवीर । ती ब्रीदें’ समग्र काय झालीं ॥ ११२ ॥
धांव पाव गा रघुवीरा । म्हणोनि आक्रंदती सैरां ।
नेत्रीं अश्रूंचिया धारा । दीर्घस्वरें रूदन करिती ॥ ११३ ॥

धावा ऐकून मारुतिराय रक्षणासाठी आले :

तें न साहेचि वायुसुता । श्रीरामाज्ञा उछंघिता ।
त्याच्या करीन मी निःपाता । म्हणोनी हनुमंत पातला ॥ ११४ ॥
लहानथोर देखातां जन । आधींपत्र देवों काढून ।
तें न मानी तरी दंड करीन । नि संतान होय जेणें ॥ ११५ ॥
ब्राह्मणांच्या वृत्तीचें हरण । त्यावरी श्रीरामदत्त जाण ।
श्रीरामाचे कृपेंकरोन । करीन शासन मी त्यांसीं ॥ ११६ ॥
अधर्मशीळ नृपवर । ते केवळ पै तस्कर ।
मी श्रीरामाचा किंकर । दंड साचार करीन ॥ ११७ ॥
म्हणोनि सकळां लोकांदेखत । क्रोधें पातला हनुमंत ।
ब्राह्मणा आश्वासोनि तेथ । उडी सरोवरांतघातली ॥ ११८ ॥

मारुतीने सरोवरातून रामाज्ञा कोरलेली शिळा त्या ब्राह्मणांना दिली :

पवनपुत्र आतुर्बळी । उडी घालोनि तत्काळीं ।
महाशिळा बाहेर काढिली । टाकून दिधली द्विजांपुढें ॥ ११९ ॥
तेणें चमत्कारिले सकळिक । कैंचा वानर एकाएक ।
येवोनि बुडी दिधली देख । शिळा अलोलिक काढिली ॥ १२० ॥
ऐसे मिळोनि समग्र । अवघे झाले आश्चर्यपर ।
एक म्हणती कायसा विचार । शिळा सत्वर पैं शोथा ॥ १२१ ॥
म्हणोनियां सकळीं । शिळा धुवोनि शुद्ध केली ।
तंव तेथें अक्षरें भली । वरी देखिली नागरे ॥ १२२ ॥
तंव हरिखले सत्वर । श्रीरामें पाठविला वानर ।
काढून दिधलें शासनपत्र । श्रीरघुवीर कृपाळु ॥ १२३ ॥
त्याचें करोनि प्रतिलेखन । करावया राजदर्शन ।
सकळ निघाले मिळोन । श्रीरघुनंदनप्रतापें ॥ १२४ ॥
रामें वांचविलें आम्हांसी । म्हणोनि आनंद सकळांसी ।
निघाले अति आनंदेंसी । वृत्त रायासी सांगावया ॥ १२५ ॥

त्या राजाला तो शिलालेख दाखविला. त्याला आनंद :

पत्राचेनि अति हरिखें । येवोनि रायाजवळिके ।
पत्र दाविती कौतुकें । पहावें विवेकें करोनी ॥ १२६ ॥
परंपरा श्रीरामदत्त । आम्हीसेवितों काळ बहुत ।
तें पत्र पुसता स्वामिनाथ । वेंगीं हनुमंत पातला ॥ १२७ ॥
घालोनि सरोवरीं उडी । शासनपत्र तांतडीं ।
काढोनियां लवडसवडी । अति निर्वडी पाठविलें ॥ १२८ ॥
ऐसेंहिजांचे उत्तर । ऐकतांचि नृपवर ।
झाला अत्यंत आल्हादपर । मस्तकीं पत्र वंदिलें ॥ १२९ ॥
मन ठेवोनि श्रीरामभक्तीं । अति नम्र अत्यंत प्रीतीं ।
पत्र वाची नुपती । सावध श्रोतींपरिसावें ॥ १३० ॥

सामान्योऽयं धर्मसेतुर्नराणां काले काले पालनीयो महद्‌भिः ।
सर्वानेतान्भाविनः पार्थिवेंद्रान् भूयो भूयो वाचते रामचंद्र; ॥

श्रीरामाज्ञेचा शिलालेख :

भूमंडळीचे नृपवर । युगानुयुगीं उत्तरोत्तर ।
त्यांसी माझा नमस्कार । प्रीतिपुरस्कर विनंतीसीं ॥ १३१ ॥
माझें नाव दाशरथी । सूर्यवंशी रघुपती ।
सकळीं मिळोनि माझी विनंती । भावें नृपतीं पाळावी ॥ १३२ ॥
सकळावरोधी दशशिरी । पीडूं आदरिली धरत्री ।
यासी निवटावया झडकरी । सेतु सागरीं बांधिला ॥ १३३ ॥
आणोनियां महापाषाण । सेतु बांधिला निमेषेंकरोन ।
सोडवोनियां सुरगण । दशानन निवटिला ॥ १३४ ॥
तेणें काळें चराचर । सकळ त्रैलोक्यीं सुख निर्भर ।
सेतुबंधीं रामेश्वर । जगदुद्धार करीतसे ॥ १३५ ॥
त्याहूनि हा पावन । धर्मसेतु अति गहन ।
ब्राह्मणांसी क्षेत्रदान । निर्वाहार्थ जाण दीधलें ॥ १३६ ॥
तेथील भक्षोनियां अन्न । द्विज करिती वेदाध्ययन ।
वेदघोषें जन पावन । श्रीनारायण संतुष्ट ॥ १३७ ॥
क्षत्रियांचा धर्म नव्हे । जे याञ्चा करावी स्वयें ।
तरी द्विजकार्यालागीं पाहें । याचिताहें तुम्हांप्रति ॥ १३८ ॥

ब्राह्मणांच्या सेवेचे महिमान :

जें ब्राह्मणांचें वृत्तिहरण । सर्वथा न करावें आपण ।
तेणें सकळकुळा कल्याण । सुख गहन पावती ॥ १३९ ॥
तेचि धन्य नृपवर । ज्यांसीं द्विजसेवा निरंतर ।
त्यांच्या निर्वाहीं तत्पर । अत्यादर जयांसी ॥ १४० ॥
देखतां द्विजसंकटासी । सर्वांग ओढवी उल्लासीं ।
पार नाहीं त्याच्या भाग्यासीं । हें निश्चयेंसीं अवधारा ॥ १४१ ॥
हेंचि भगवंताचें व्रत । द्विजसेवा इथंभूत ।
त्यांचा निर्वाहो निश्चित । स्वयें करित निजांगें ॥ १४२ ॥
याचिलागीं अवतारमाळा । स्वयें धरणे घननीळा ।
दुष्ट निवटोनि सकळा । द्विजकुळा रक्षावें ॥ १४३ ॥
जो द्विजद्वेष करी । तोचि भगवंताचा वैरी ।
त्यासी निवटावया निर्धारीं । आयुधें धणी चक्रादि ॥ १४४ ॥
जो करी द्विजवृत्तिहरण । दंडी अभिशापेंकरोन ।
धूर्तवादें ठकून । नागवी ब्राह्मण धनलोभें ॥ १४५ ॥
त्याचें सकळ निःसंतान । स्वयें करी भगवान ।
स्वर्गस्थ जे पितर जाण । त्यांसीही पतन तत्काळ ॥ १४६ ॥
वाचा मनें धरादान । स्वयें दिधलें आपण ।
त्याचें करितां अभिलाषण । स्वयें भगवान क्षोभेल ॥ १४७ ॥
अथवा जें को परदत्त । आपला संबंध नाहीं जेथ ।
त्याचेनि अभिलाषे निश्चित । होईल घात नवल काय ॥ १४८ ॥
याकारणें पुढतपुढती । भावी जे कां भूपती ।
विनवीत असें त्यां अति प्रीतीं । पुढील निश्चिती होतील जे ॥ १४९ ॥
तिहीं परिसोनि विनंती । स्वयें मानावी निश्चिती ।
सांडूनि लोभाची आसक्ती । ब्राह्मणभक्ती करावी ॥ १५० ॥
लोभें ऐहिकीं न मानी कोणी । लोभें निंद्य होइजे जनीं ।
लोभें परलोकाची हानी । निंद्य पतनीं पडे लोभें ॥ १५१ ॥
वंचोनि उत्तम लोकासी । लोभें होइजे नरकवासी ।
म्हणोनि निर्लोभ मानसीं । द्विजसेवेसी करावें ॥ १५२ ॥
निर्विकल्प निर्लोभ पूर्ण । तोचि माझा पढियंता जाण ।
ऐसें श्रीरामाचें वचन । पत्रावरून परिसिलें ॥ १५३ ॥
देखतांचि पत्राक्षरें । आश्चर्यवंत समग्रें ।
कृपा केली रघुवीरें । राखिलें द्विजवरें आकांती ॥ १५४ ॥

रामाज्ञावाचून त्या राजाने आदराने त्या ब्राह्मणांना त्यांचे राज्य दिले :

शिरीं वंदोनियां पत्रासी । आला दिधली द्विजांसी ।
सुखें जावें निजनगरासी । श्रीरामदत्तासी सुखें भोगा ॥ १५५ ॥
कोणी करील विपरीत । त्याचा मी करीन घात ।
ऐसें बोलतां नृपनाथ । ब्राह्मण हर्षयुक्त निघाले ॥ १५६ ॥
संकटीं सोडविलें आकांतासीं । म्हणोनि आनंद सकळांसी ।
आतां जावोनि नगरासी । हनुमंतासी करूं पूजा ॥ १५७ ॥
सकळ वृत्तांत पुसों त्यासी । तुझा वास कोणे देशीं ।
पुनरपि ओढवल्या विघ्नासी । केंवी भेटसी स्वामिया ॥ १५८ ॥

ते ब्राह्मण त्या सरोवरावर मारुतीच्या
भेटीसाठी आले; परंतु भेट झाली नाही :

ऐसा करोनि संप्रधार । द्विज निघाले वेगवत्तर ।
ठाकोन आले सरोवर । हनुमान वीर न देखती ॥ १५९ ॥
अबळें ब्राह्मणे निश्चिती । न भेटतांचि शीघ्रगती ।
मुलोनि गेली विषयप्रीतीं । नोळखिती सज्जना ॥ १६० ॥
द्रव्यलोभें जो भुलला । अथवा कामातुर झाला ।
विषयविघातें पडला । निमग्र झाला चिंतेसीं ॥ १६१ ॥
त्याची बुद्धि अंध झाली । हिताहित न देखे वहिली ।
विषयगतीं बुडोन गेली । कांहीं केल्या उपडेना ॥ १६२ ॥
स्वस्थ असावें बुद्धीसीं । तरी जाणावें निजहितासी ।
कोण ओळखे निजसज्जनासी । हनुमंतासी कोण पुसे ॥ १६३ ॥
पत्र देखोनि तांतडीं । संतोषाची उभवोनि गुढी ।
राजभेटी लवडसवडी । द्विजवर पै गेले ॥ १६४ ॥
मागें सरोवरीं हनुमंतें । प्रकाशावया तीर्थमहिमेतें ।
प्रतिष्ठिलें राममूर्तीतें । त्याच्या नामातें परिसावें ॥ १६५ ॥
दानउदार रघुपती । याचक देखतां निश्चिती ।
देतां बहु न मने चित्तीं । अद्‌भुतशक्ती पै देणें ॥ १६६ ॥
म्हणोनि नामगौरव । हनुमान म्हणे उदार राघव ।
तेंचि अभिधान स्वयमेव । उत्तरोत्तर चिंतिती ॥ १६७ ॥
ब्राह्मणांचे हृदयीं जाण । चिंताताप अति दारुण ।
सबळ वाढला होता संपूर्ण । त्याचें निरसन पै झालें ॥ १६८ ॥
म्हणोनि यासीं अभिधान । सरोवर हृदयतापनाशन ।
तीर्थविख्यात पावन । अद्यापि जाण वर्णिती ॥ १६९ ॥
तेथें करेनियां स्नान । उदार रामाचे दर्शन ।
सद्‌भावें करितां संपूर्ण । निश्चळ मन पै होय ॥ १७० ॥
द्वंद्वदुःख पै त्रिशुद्धी । निरसोनिया आधिव्याधी ।
समाधान निजानंदीं । कीर्ति अगाधी हनुमानाची ॥ १७१ ॥

तेथून श्रीराम विमानातून पुढे निघाले :

येरीकडे रघुनंदन । नमोनी सकळ ऋषिगण ।
विमानीं करोनि आरोहण । सत्वर जाण चालिला ॥ १७२ ॥
अति प्रीतींकरोनि नमन । श्रीराम आरूढतां विमान ।
जयजयकार जाहला पूर्ण । नादें त्रिभुवन कोंदलें ॥ १७३ ॥
पूर्वानुक्रमें रघुपती । विमानीं बैसतां निश्चिती ।
विमान उसळले अंतरिक्षस्थितीं । शीघ्रगतीं आकाशीं ॥ १७४ ॥
विमानासरसीं किराणें । देत उडालीं वानरगणें ।
भार चालिले पै गगनें । लाजिला पवन उड्डानासीं ॥ १७५ ॥
भुभुःकार वानरांचें । माजी उच्चारण नामाचें ।
जयजयकार सिद्धांचें । चरित्र रामाचें वर्णिती ॥ १७६ ॥
गगनीं चालतां विमान । मागुतेनि रघुनंदन ।
जानकीतें हातीं धरून । निजचरित्र जाण सांगत ॥ १७७ ॥
तू ऐकें जानकी सुंदरी । तुझेनि वियोगे दुःख भारी ।
मी हिंडलो गिरिकदरीं । निजनिर्धारीं तें ऐक ॥ १७८ ॥

एव विंध्याभिध: शैलो नदीनदसमन्वितः ।
एषा मे दृश्यते सीते किष्किंधा चित्रकानना ॥ ५ ॥
सुग्रीवनगरीं रम्या वाली यत्र हतो मया ।
एतन्माल्यवतः शृंगं किश्किंधोपरि भास्वरम् ॥ ६ ॥

सुग्रीवभेटीपासून सीताहरणापर्यंतचा कथाभाग राम सीतेला सांगतात :

पैल किष्किंधाभवन । फळी पुष्पी मंडित वन ।
वाळी बळियाढा दारुण । त्याचें भवन जानकिये ॥ १७९ ॥
बंधूची हिरोनि कामिनी । राज्य करी किष्किंधाभवनीं ।
वरमदें उन्मत्त होवोनी । बंधूलागोनि दवडिलें ॥ १८० ॥
विध्वंसोनि त्या वरदासी । बाणें निवटोनि वाळीसी ।
दारेसहित राज्यासी । क्षणार्धेसीं हरितलें ॥ १८१ ॥
सोडविली सुग्रीवपत्‍नी । हरितली वाळीची राणी ।
दोन्हीं सुग्रीवासी देवोनि । राज्याभिषिंचनीं गौरविला ॥ १८२ ॥
तेणें उपकारें दाटला । वानरभार घेवोनि आला ।
मातें सर्वस्वें विनटला । वर्तो लागला ममाज्ञा ॥ १८३ ॥
व्रतें धरोनि दुर्धर्ष । राहिलों प्रसवणगिरीस ।
स्वयें देखतां पर्वतास । येथें चातुर्मास्य क्रमियेलें ॥ १८४ ॥
पुढें पाहें पंपासरोवर। जेथें भेटले वानरवीर ।
पुढें शबरीस्थान पवित्र । जे म्यां सत्वर उद्धरिली ॥ १८५ ॥
पैल शरभंग ऋवीची पर्णकुटी । जे तुवांहि देखिली दृष्टीं ।
धिक्कारोनि ब्रह्मसृष्टी । उठाउठीं उद्धरिला ॥ १८६ ॥
आमुचा आश्रम पंचवटीं । जेथें येवोनि रावण कपटी ।
तुज वाहोनियां पाठीं । हरण गोरटी पै केलें ॥ १८७ ॥
ऐसें अति प्रीतीं रावणारी । सांगता जानकी सुंदरी ।
तंव विमान गगनांतरी । त्वरेंकरी चालिलें ॥ १८८ ॥
सांडूनि मलयाद्रिशेषाद्री । प्रसवणादि सिंहाद्री ।
महादेवाचा ब्रह्माद्री । आनंदगिरी ओलांडिला ॥ १८९ ॥
जेथें अत्रि आणि अनसूया । स्वयें भेटले रघुराया ।
अनुग्रहिली रामजाया । जाणोनियां भविष्य ॥ १९० ॥
तो सांडोनि आनंदगिरी । विमान चालिले झडकरी ।
क्षणें ओलांडिला विंध्याद्री । अति मनोहरी शोभा ज्याची ॥ १९१ ॥

असौ सुनतु शैलेन्द्रश्चित्रकूट प्रकाशते ।
यत्र मां कैकयीपुत्रः प्रमोदयितुमागतः ॥ ७ ॥

चित्रकूटावरील भरतभेटीची माहिती :

सुमध्यमे सुमंगले । ऐक जानकिये वेल्हाळे ।
आम्हां भेटावया प्रेमळे । दोघेही आले कैकयीपुत्र ॥ १९२ ॥
करोनि पितृकार्य पिंडदान । कष्टी बोळविले दोघे जण ।
तो हा चित्रकूटपर्वत जाण । निवासस्थान आमुचें ॥ १९३ ॥
पैल मंदाकिनी पुण्यसरिता । वंद्य ब्रह्मांदिका समस्तां ।
जियेचा शिंतोडा लागतां । उद्धार तत्वतां जडजीवां ॥ १९४ ॥
अंतरिक्ष असतां विमानीं । तळीं दिसे सकळ अवनी ।
देखोनियां राजधानी । जानकीलागूनी सांगत ॥ १९५ ॥
आमुचे आप्त अत्यंतर । वाल्मीक भरद्वाज मुनिवर ।
यांचे आश्रममनोहर । पैल सुंदर देखत ॥ १९६ ॥
गंगा यमुना अति विख्यात । माजी सरस्वती अति गुप्त ।
गुहक आमुचा निजभक्त । नगर विख्यात दिसे त्याचें ॥ १९७ ॥
जेथें एक रात्र राहून । बोळविलासुमंत प्रधान ।
तें हें गुहकनगर जाण । अति पावन जानकिये ॥ १९८ ॥

एषा सा दृश्यते सीते शजधानी पितृर्मगम ।
अयोध्या कुरु वैदैहि प्रणामं पुनरागता ॥ ८ ॥
ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसाः सबिभीषणाः ।
उत्प्ल्युत्योत्प्ल्युत्य ददृशुस्तां पूरीं शुभकाननाम् ॥ ९ ॥

अयोध्यादर्शनाने सर्वांना आनंदीआनंद :

त्याहूनि पुढे अलोलिक । राजधानी अति सम्यक ।
पैल दिसत असे देख । आमुचा जनक जेथ होता ॥ १९९ ॥
ते हे देखतां अयोध्यानगरी । अतिमंडित माड्यागोपुरी ।
पताका तोरणे चौफेरीं । अति कुसरीं शोभत ॥ २०० ॥
पैल देखराजभुवन । अति मंडित सिंहासन ।
नित्य जेथें दशरथारोहण । करीं नमन तयासीं ॥ २०१ ॥
ऐकोनीं श्रीरामवचन । जानकी झाली आनंदघन ।
केलें साष्टांगीं नमन । करसंपुट जाण जोडोनी ॥ २०२ ॥
तें देखोनि सौमित्र । झाला अत्यंत आल्हादपर ।
केला सांष्टांग नमस्कार । हर्ष थोर उथळला ॥ २०३ ॥
देखोनियां सिंहासन । श्रीरामें घातलें लोटांगण ।
आनंद उथळला संपूर्ण । वानरगण हरिखले ॥ २०४ ॥
अयोध्येचें आराम गहन । वनें उपवनें विश्रामस्थान ।
देखोनियांवानरगण । करिती गर्जन रामनामें ॥ २०५ ॥
देतीं उलटीं किराणें । नामें गर्जती दीर्घस्वनें ।
नाचतातीं वानरगणें । बिभीषणासमवेत ॥ २०६ ॥
येरयेरां क्षेम देती । येरयेरां नमस्कारिती ।
विजयी होवोनि रघुपती । अयोध्येप्रती स्वयें आला ॥ २०७ ॥
एका जनार्दना शरण । पुढें कथा अति गहन ।
श्रीरामभरताचें दर्शन । श्रोते अवधान देती स्वयें ॥ २०८. ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे युद्धाकांडेएकाकारटीकायां
श्रीरामअयोध्यादर्शनं नाम सप्तसप्ततितमोऽध्याय : ॥ ७७ ॥
॥ ओंव्या २०८ ॥ श्लोक ९ ॥ एवं २१७ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याहत्तरावा

Leave a Comment

Your email address will not be published.