भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याऐंशींवा

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याऐंशींवा

हनुमंताचे लीलाचरित्र –

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

श्रीरामांकडून सर्वांचा सन्मान :

ब्रह्मादि लोकपाळांसी । रामें गौरविले सकळांसी ।
पुढें बिभीषण सुग्रीवादिकांसी । राम निजगणांसी पूजित ॥ १ ॥
निजगणांची प्रीति पूर्ण । आवडी त्याचें पूजाविधान ।
स्वयें करीत रघुनंदन । ऐका विवंचन तयाचे ॥ २ ॥
देवभक्तांचें प्रेम गहन । त्यांचें पूजेचें विधान ।
वदावयामज कैचें वदन । हीन दीन मतिमंद ॥ ३ ॥
तथापि श्रीरामकृपेची ख्याती । वनचर मर्कट हाती ।
धरोनियां अपांपती । बांधिला निश्चिती पाषार्णी ॥४ ॥
निरायुधें माकडें । ती पाडिती लंकेचे हुडे ।
दशमुख केलें वेडें । घेतलें कैवाडें त्रिकूट क्षणें ॥ ५ ॥
सागरी दगड तरती । पालेखाईर सुरकार्यार्थी ।
तिही राक्षय नेले भस्मांती । त्रिजगतीं उत्सावो ॥ ६ ॥
तोचि मजलागीं कळवळोन । अवतरला एका जनार्दन ।
दुर्लभ जें रामायण । तें सुगम करोन दाविलें ॥ ७ ॥
अति सूक्ष्म भावार्थ । अति गुह्य जो सिद्धांत ।
करतळामळकवत । कृपान्वित दाविला ॥ ८ ॥
बाळकाची अति प्रीती । माउली शीचाशौच न विचारिती ।
प्रेम उचलोनि खांदी घेती । मळ क्षाळिती निजकरीं ॥ ९ ॥
परी तेथेंही एक नवल । जननीजनकें धुतले मळ ।
तें पुनरपि होय कश्मळ ।
सजनांचे करकमळ । सबाह्य मळ क्षाळित ॥ १० ॥
सजनांचा हात माथां । पडतां झाली पवित्रता ।
ब्रह्मादिक निजमाथां । वंदिती तत्वतां पूज्यत्वें ॥ ११ ॥
भावार्थे धरितां सत्संगती । कोण अर्थाची अप्राप्ती ।
सर्वथा मुरे निश्चितीं । दृष्टी वोळंगती सकळार्थ ॥ १२ ॥
असो आतां कवितार्थ । झणें कोपतील संत ।
सांडोनियां निजकार्यार्थ । स्तुतिवादार्था काय काज ॥ १३ ॥
ऐका स्वामी सावधान । तुम्हांसी न साहे स्तवन ।
तरी माझें लोटांगण । रामकथन अवधारा ॥ १४ ॥

सुग्रीवाचा सत्कार :

सुग्रीव जो कां वानरनाथ । बिभीषण लंकानाथ ।
प्रीतीं बोलावोनि रघुनाथ । पूजा करित निजप्रेमें ॥ १५ ॥
वस्त्रें भूषणें अलंकार । चिद्‌रत्‍नांचे मनोहर ।
ब्रह्मदत्त माळा परिकर । बाणली सत्वर बिभीषणा ॥ १६ ॥
येरें घातलें लोटांगण । श्रीरामें धरिला आलिंगून ।
आनंद उथळला पूर्ण । रघुनंदननिजकृपा ॥ १७ ॥
तैसीच सुग्रीवाची पूजा । श्रीरामें केली अति वोजा ।
बाप कृपाळू रघुराजा । निजगणफौजा गौरवित ॥ १८ ॥
ब्रह्मयाचा पणतू बिभीषण । ब्रह्मदत्त माळा जाण ।
त्यासी अर्पी रघुनंदन । चतुरानन सुखमय ॥ १९ ॥
सुग्रीव सूर्याचा पुत्र । सूर्यदत्त विचित्र हार ।
स्वयें अर्पितां रघुवीर । तेणें दिनकर सुखमय ॥ २० ॥

अर्करश्मिप्रतीकाशां कांचनीं मणिभूषितामू ।
सुग्रीवाय स्रजं दिव्यां प्रायच्छद्‌रघुपुंगवः ॥ १ ॥

सूर्यप्रकाशाची घडली । विचित्र रत्‍नी परिवारिली ।
हेममणींमाजी ओविली । तेणें माळ शोभली अनुपम्य ॥ २१ ॥
वस्त्रें भूषणें परिकर । चिद्‌रत्‍नें तेजाकार ।
रामें पूजिला सुग्रीव वीर । सूर्यदत हार देवोनि ॥ २२ ॥
तेणें सुग्रीव शोभला । ब्रह्मादिकांपरीस वहिला ।
श्रीरामें प्रीती आलिंगिला । निमग्र झाला निजानंदीं ॥ २३ ॥
तैसेच इतर वानरवीर । पूजिता झाला रामचंद्र ।
वस्त्रें भूषणें अति परिकर । आश्वासन पै केलें ॥ २४ ॥
कंगळटोप राघावळी । रामें लेवविले गोळांगूळीं ।
सुरसिद्ध विस्मित सकळी । नावरदळी अति शोभा ॥ २५ ॥
ते पुसाल कोण म्हणोन । तितके सांगों शके कोण ।
संक्षेपें नांवे सांगेन । कृपा करून परिसावें ॥ २६ ॥

ततो द्विविदनीलाभ्यां भूबणानि परंतप; ।
सर्वार्वान्वानरमुख्यांश्व प्रददौ वसुधाथिपः ॥ २ ॥
सर्वे वानरवृद्धाश्व ये चान्ये वानरोत्तमाः ।
वासांसि भूषणैश्चैव यथार्हं प्रतिपूजिताः ॥ ३ ॥

सर्व वानरप्रमुखांचा सत्कार :

नळ नीळ जांबवंत । मैंद द्विविद विख्यात ।
सुषेणदधिमुखादि तेथ । वानर समस्त गौरविले ॥ २७ ॥
लहान थोर वृद्ध बाळ । पुरुषार्थी रणशार्दूळ ।
सर्वस्वेंसी रघुकुळपाळ । निजांगें अढळ सेविला ॥ २८ ॥
विचित्र भूषणें विचित्र माळा । विचित्र वस्त्रें विचित्र लीळा ।
रामे पूजिला वानरपाळा । सुरां सकळां देखतां ॥ २९ ॥
सर्वस्वेंसी भजलेति मातें । तुमचा ऋणी मी निश्चितें ।
काय उत्तीर्ण होऊं मी येथें । कांहीं वरातें अंगीकारा ॥ ३० ॥
कोणेहि काळी निश्चित । हीन दीन नव्हे चित्त ।
सदा पूर्ण मनोरथ । नित्य तृप्त सर्वदा ॥ ३१ ॥
जेथे असती वानरवीर । सुपक्व फळें निर्झरनीर ।
सांद्र पल्लव कोमलांकुर । सुखनिर्भर सर्वदा ॥ ३२ ॥
संभाविलें पै सकळांसी । अंगद आणि हनुमंतासी ।
राम विसरला मानसीं । झणें चित्तासी मानाल ॥ ३३ ॥
तया दोघांचें पूजन । अति प्रेमाचें कारण ।
सुखातीत सुख जोडे पूर्ण । समाधान जीवशिवां ॥ ३४ ॥

हनुमंत व अंगदाच्या पूजेविषयी श्रीराम सर्व वानरांना प्रश्न करतात :

गौरवोनियां सकळांसी । राम पुसे अति प्रीतीसीं ।
कांही उत्कंठा मानसीं । सकळांपासीं मागतसें ॥ ३५ ॥
अंगद हनुमंत दोघे जण । यांचे करावें पूजन ।
यांच्या उपकारा जाण । ऋणी संपूर्ण आहें मी ॥ ३६ ॥
याकारणें या दोघांसी । अंकी बैसवावें अति प्रीतींसीं ।
तेणें उत्तीर्ण कांही यांसी । निजमानसीं वांटेल ॥ ३७ ॥
तुम्हां सकळांचे आज्ञापन । जरी होईल कृपेंकरून ।
तरी मी ऐसेंचि करीन । सुखसंपन्न जरी तुम्ही ॥ ३८ ॥

वानरांकडून हनुमंताची प्रशंसा :

श्रीरामाचें निजवचन । ऐकतांच सकळ जन ।
होवोनियां सुखसंपन्न । लोटांगण घालिती ॥ ३९ ॥
हनुमंताचेनि धर्में पूर्ण । आम्हां स्वामी रघुनंदन ।
रामें पावन वानरगण । ख्याति पावन त्रिलोकीं ॥ ४० ॥
वाळीचे भेणें पळता । कोठे नाही विश्रांतता ।
हनुमान भेटोनि रघुनाथा । निर्भयता केली आम्हां ॥ ४१ ॥
देवो वाळी दैत्यां वाळी । असुरां सुरदानवां वाळी ।
रावण ज्यातें कांपे चळीं । तेणें होळी केली त्याची ॥ ४२ ॥
क्षणें वधुनियां वाळीसी । दुःख निरसोनि स्त्रीपुत्रांसी ।
भेटविलें ऐक्यतेसीं । निजराज्यासी देवोनी । ४३ ॥
सीताशुद्धीची दुर्घट कथा । समुद्रउल्लंघनाची वार्ता ।
लंका जाळोनि तत्वतां । लंकानाथा गांजिलें ॥ ४४ ॥
पुत्र प्रधान समग्र । मारोनियां वीरें वीर ।
हनुमान अंगद झुंजार । सीता सुंदर संबोखिली ॥ ४५ ॥
सीता शुद्धि पै आणून । अंगद विजयी केला पूर्ण ।
प्रीति मानी रघुनंदन । यासी कारण हनुमंत ॥ ४६ ॥
हनुमंते अंगदाची कीर्ती । हनुमंतें अंगदाची ख्याती ।
हनुमंते आम्ही रामी सरतीं । बहुत किती अनुवादों ॥ ४७ ॥
आम्हांसी स्थिति गति हनुमंते । आम्ही जीवंत वायुसुतें ।
पावन वनचरे समस्त । कीर्तिमंतें त्रिलोकीं ॥ ४८ ॥
आम्हां गति मति शरण । स्वामी जो कां रघुनंदन ।
हनुमंताच्या धर्मे जाण । सद्‌गुरु जाण हनुमंत ॥ ४९ ॥
ज्याचेनि पाविजे रघुपती । ज्याचेनि त्रैलोक्यांत ख्याती ।
त्याचे पूजेचें विषम चिंती । तो आत्मघाती निश्चित ॥ ५० ॥

अंगदाची स्तुती :

अंगद आम्हां निजजीवन । अंगद आम्हां निजप्राण ।
अंगदें सकळिक पावन । आम्ही धन्य अंगदें ॥ ५१ ॥
कुळींचा पै भलता कोणी । जरी विनटे रामचरणीं ।
पतित पितर यमयातनीं । तें त्याचेनि पै सुटती ॥ ५२ ॥
अंगद आवडता श्रीरामीं । त्याचेनि पावन सकळ आम्ही ।
त्याची पूजा करिता स्वामी । सुखसुंगमीं संतुष्ट ॥ ५३ ॥
सुग्रीवादि सकळ जन । निजहरिखें रघुनंदन ।
विनवितांचि आनंदमग्न । भक्तपूजन करी राम ॥ ५४ ॥
हनुमंताचा परम आप्त । भक्त अनुरक्त विख्यात ।
अंगद वीर परम दैवत । बैसवी रघुनाथ दक्षिणांकीं ॥ ५५ ॥

सीतने रामांची डावी मांडी मारुतीसाठी सोडली,
अंगद मारुती यांना दोन बाजूस बसवून त्यांची पूजा :

ते देखोनि जनकदुहिता । जाणोनि स्वामीच्या मनोगता ।
रामांक सांडोनि सीता । तळीं तत्वतां उतरली ॥ ५६ ॥
बैसावया हनुमंता । ठाव दिधला जनकदुहिता ।
तेणें आनंद रघुनाथा । अंकीं तत्वतां बैसविला ॥ ५७ ॥
दोघे आलिंगोनि प्रीतीं । अंकीं बैसवितां रघुपती ।
आनंदल्या सुरपंक्ती । कपिपती आनंद ॥ ५८ ॥
वस्त्रें भूषणें परिकर । चिद्‌रत्‍नांचे अलंकार ।
निजहस्तें रघुवीर । दोघे वीर गौरविले ॥ ५९ ॥
अंगद हनुमंताचा शिष्य । त्याचे पूजेचा संतोष ।
अतिशयें हनुमंतास । हे राघवेश जाणतसे ॥ ६० ॥

रामांनी कुबेराने दिलेली माळ अंगदाच्या गळ्यात घातली :

कुबेरदत्त रत्‍नमाळा । अतिशर्येसीं सुढाळा ।
अति प्रीतीं घननीळा । घाली गळां अंगदाच्या ॥ ६१ ॥

वैदूर्यमणिसंबद्धे वररत्‍नपरिष्कृते ।
प्रायच्छद्‌वालिपुत्राय चांगदायांगदे विभु: ॥ ४ ॥

वैडूर्यादि विचित्र रत्‍नें । मध्ये मध्ये मणिकांचने ।
प्रभा फांकतसे गगनें । सविता तेणें लाजिला ॥ ६२ ॥
निजबाहूंचीं वीरकंकणें । प्रीती करोनि रघुनंदनें ।
दिधली अंगदाकारणे । शोभे तेणें अनुपम्य ॥ ६३ ॥
करी कंकणें बाणली । कंठीं माळा पै घातली ।
श्रीरामअंकावरी भली । शोभा आली अंगदा ॥ ६४ ॥
तैसीचि हनुम्याची पूजा । रामें केली अति वोजा ।
बाप कृपाळू रघुराजा । भक्त फौजा गौरवित ॥ ६५ ॥
तें देखोनि जानकीसी । प्रीती दाटली मानसीं ।
पूजावया हनुमंतासी । अति प्रीतीसीं विचारी ॥ ६६ ॥
रत्‍नमाळा वायुदत्ता । रामें पूजिली जनकदुहिता ।
तिणें पूजावया हनुमंता । आला इच्छित रामाची ॥ ६७ ॥

अवमुच्यात्मनः कंठाद्वारं जनकलंदिनी ।
वानरान्प्रेक्ष्य तान्सर्वान्वान्भर्तारं च पुन: पुन: ॥ ५ ॥
तामिंगितज्ञ संप्रेक्ष्य बभाषे जजकात्मजाम् ।
वदस्व सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि ॥ ६ ॥
एवमुक्ता तु वैदेही राघवेण महात्मना ।
प्रददौ वायुपुत्राय तं हारमसितेक्षणा ॥ ७ ॥

सीतेने रामांच्या अनुज्ञेने तिच्या गळ्यातील हार
मारुतीच्या कंठात घातला. त्यामुळे सर्वांना आनंद :

कंठींचा काढोनि हार । हातीं घेवोनि वेगवत्तर ।
चंद्रवदना मृगनेत्र । पाहे वक्त्र रामाचें ॥ ६८ ॥
सीता मर्यादेची राशी । उच्छ्रंखळता नाहीं तिसी ।
सुरवानरसभेसीं । केंवी रामासी पुसावें ॥ ६९ ॥
अंतरात्मा रघुनंदन । चिन्ह तियेचें जाणोन ।
निजकृपा कळवळोन । काय आपण बोलत ॥ ७० ॥
हार काढोनियां हातीं । तुवा घेतला अति प्रीतीं ।
कोणावरी तुझी स्नेहस्थिती । त्यासी निश्चितीं अर्पावा ॥ ७१ ॥
शंका न धरावी मानसीं । हार अर्पी आवडे त्यासी ।
ऐकोनि रामाज्ञेंसीं । निजमानसीं हरिखेली ॥ ७२ ॥
प्रीतीं उचलोनियां माळा । घाली हनुमंताचिया गळां ।
तैं आनंद सुरा सकळां । घनसांवळा सुखमय ॥ ७३ ॥
जानकी अति प्रीतीसीं । माळ देतां हनुमंतासी ।
आनंद झाला श्रीरामासी । पुष्पवृष्टीसी सुर करिती ॥ ७४ ॥

या घटनेमुळे हनुमंत दुःखित :

तें जाणोनि वायुनंदन । झाला अत्यंत उद्विग्न ।
बाह्यपूर्जा तें मज विघ्न । अभिमान जनघातकी ॥ ७५ ॥
ऐसें विचारोनिपूर्ण । आदरिले वानरचिन्ह ।
तेणें विस्मित सुरगण । रघुनंदन विस्मित ॥ ७६ ॥
ऐसें साधोनि विंदान । वेगें उडाला आपण ।
वृक्षी बैसला वळघोन । मर्कटचिन्ह निजचेष्टा ॥ ७७ ॥
मर्कटचेष्टा वाडेंकोडें । डोळे घुलकावी सीतेकडे ।
वाकुल्या दावी सौमित्राकडे । नाचे उडे तडतडा ॥ ७८ ॥

मारुतीने माळेंतील एक एक मणी तोडून टाकला :

माळ काढोनि झडकरी । रत्‍नें तोडित तडकरी ।
वेगें घालोनि मुखाभीतरीं । टाकी दुरी चावोनी ॥ ७९ ॥
तें तंव लागे अति कठिण । चावितां नये संपूर्ण ।
आणिक पाहे तोडून । तंव तेही जाण तैसेंचि ॥ ८० ॥
देखोनि हनुमंताचे चिन्ह । आवेशले वानरगण ।
करूं आदरिलें त्राण । तंव अश्वगण पै उडती ॥ ८१ ॥
डहाळें धरोनि वृक्षांसीं । झोंबू धांवती फळासी ।
घोडी गोविलें वानरांसी । हात फळासी पावेना ॥ ८२ ॥
तेणें क्रोध वानरांसी । खांवो न लाहों फळांसी ।
घोडीं गोविलें आम्हांसी । धरोनि पुच्छीं झुगारिती ॥ ८३ ॥
करितां उलटे किराण । अत्यंत तडतडी अंगत्राण ।
मग तोडतोडों जाण । वानरगण टाकिती ॥ ८४ ॥
बरें गौरविलें रघुनंदनें । गोवोनि सांडिलीं वानरगणें ।
करूं न लाहती किराणें । फळ खाणे अंतरलें ॥ ८५ ॥
या अंगत्राणा पै हातीं । हाली चाली खुंटली गती ।
कायसा कृपाळु रघुपती । वानरपंक्ती खिळलिया ॥ ८६ ॥
पायीं घोडीं बेडी जोडली । अंगें अंगत्राणें खिळिलीं ।
उड्डाणाची गति खुंटली । भली गौरविलीं रघुनाथें ॥ ८७ ॥
तेणें हांसती सुरगण । वसिष्ठादि ऋषिजन ।
सुमंतादिक प्रधान । अट्टाहास्यें पूर्ण हांसती ॥ ८८ ॥
अंगद सुग्रीव बिभीषण । हांसते झाले गदगदोन ।
मुखी पालव धरोन । रघुनंदन हांसत ॥ ८९ ॥
जंव जंव सकळही हांसती । तंव तंव वानर अधिकें उडती ।
चेष्टा करीत अपरिमिती । विटाऊं लागती सुरसिद्धां ॥ ९० ॥

पृथ्वीमोलाची रत्‍ने फोडल्याबद्दल मारुतीला लक्ष्मणाचा प्रश्र :

तें देखोनि अनुचरित । सौमित्र आदरें पूसत ।
सकळां अग्रणी हनुमान भक्त । काय अद्‌भुत मांडिलें ॥ ९१ ॥
श्रीरामभजनप्रीतीसीं । तुझी दीक्षा सकळांसी ।
राम ऋणी तुझिया भजनासी । उत्तीर्णता त्यासी दिसेना ॥ ९२ ॥
यालागीं श्री रघुपती । अंकी बैसवोनि अति प्रीतीं ।
आदरें तुझी पूजा करिती । ते तुझ्या चित्तीं मानेना ॥ ९३ ॥
एक एक रत्‍नासी । द्वीपांतरींचें मोल परियेसीं ।
उपायनें श्रीरामासीं । अति प्रीतीसी आणिलीं ॥ ९४ ॥
तेणेकरी तुझें पूजन । स्वयें करीत रघुनंदन ।
तेंही न माने तुजलागून । हें अंतर गहन कळेना ॥ ९५ ॥
अंगीकारोनि वानरवृत्त । स्वयें दाविसी अनुचरित ।
रत्‍नें तोडतोडूं टाकित । आणि उपमत द्रुमशिखरीं ॥ ९६ ॥
याचा काय अभिप्राय । राउळें सांगावा स्वयमेव ।
पुसतसे बंधु राव । महाबाहो हनुमंत ॥ ९७ ॥
ऐकोनि सौमित्रवचन । मर्कटचेष्टा अंगीकारून ।
विटावण दाखवून । बोले वचन तें ऐका ॥ ९८ ॥

हनुमंताचे मार्मिक उत्तर :

आम्ही मर्कट वनचरें । अंकी बैसविलें प्रेमें थोरे ।
जेणेंकरोनि पोट भरे । ऐसें आदरें देईल ॥ ९९ ॥
ऐसी धरोनि थोर आस । अंकीं बैसलों सावकाश ।
तंव ते झाली निराश । अंतर राघवेश जाणेना ॥ १०० ॥
अंतरीं तळमळ गहन । बाह्य पूजेचे कार्य कोण ।
अंतर तृप्त न होतां पूर्ण । विटंबन बाह्यपूजा ॥ १०१ ॥
चुकवोनियां निजमुखासी । क्षीरलेप देतां सर्वांगासी ।
नव्हे सुधानिवारणासी । तळमळ कैसी जाईल ॥ १०२ ॥
अंतरीं न विझेचि तळमळ । वरी गोड गाणीं प्रबळ ।
गात्रें जाती विकळ । कृपाकळवळ ते ऐशी ॥ १०३ ॥
टक पडिलें सुरसिद्धांसीं । टक पडिलें नरवानरांसी ।
अंकीं बैसवोनि हनुम्यासी । श्रीराम त्यासी काय देईल ॥ १०४ ॥
तंव गौरविलें रघुनाथें । वरिवरी अंलकारीं बहुतें ।
अंतर अवघें तैसेंचि रितें । जेंवी कां प्रेते कानड्यांची ॥ १०५ ॥
मांडी घालोनि प्रेतातें । अलंकारिती प्रेमें बहुतें ।
तैसेंचि केलें रघुनाथे । बाह्य आमुतें पूजोनी ॥ १०६ ॥
श्रीरामाचें कृपादान । दगडाहुनि अति कठिण ।
खातां पडतील दशन । सुधाहरण तेथें कैचें ॥ १०७ ॥
रत्‍नें सुढाळें दिसती । खातां बहु गोड असती ।
म्हणोनि तोडोनियां प्रीतीं । मुखाप्रती पातलीं ॥ १०८ ॥

ज्यांच्यात ’राम’ नाही ती रत्‍ने मला दगडासारखी आहेत
म्हणून मी ती फोडली असे मारुतीने सांगितले :

फोडोनि पाहिले एकएक । तंव ती अवघी तैसींच देख ।
मग म्यां सांडिलीं निःशेख । मर्कटवेशें साचार ॥ १०९ ॥

रामरत्‍नमहं वंदे कौसल्याकुक्षिसंभवम् ।
जानलीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमंडितम् ॥ ८ ॥

तुमची अनर्ध्य रत्‍नें स्वामी । त्यातें दगड मानू आम्ही ।
हे अति उच्छृंखळता दुर्गमी । क्षमा तुम्हीं करावी ॥ ११० ॥
ऐकतां हनुम्याचें उत्तर । सौमित्र झाला विस्मयपर ।
कांही न देववे प्रत्युत्तर । सकळ सुर तटस्थ ॥ १११ ॥
यक्ष किन्नर गंधर्वगण । सिद्ध चारण मुनिजन ।
ब्रह्मादिक सुरगण । आश्चर्ये पूर्ण हांसती ॥ ११२ ॥

इतर वानरांचा हैदोस :

देखोनि हनुम्याची चर्या । सकळ वानरी तेचि क्रिया ।
अश्व सुगारिती पुच्छीं धरूनियां । त्राणें तोडोनियां सांडिती ॥ ११३ ॥
माळा तोडिती तडतडां । मणि फोडिती कडकडां ।
आवेश आलासे माकडां । उडती झाडां आवेशें ॥ ११४ ॥
हातीं धरोनियां पुच्छी । अश्व झुगारिती आवेशीं ।
भीति नाहीं कन्हीयासी । शिबिका सुखासनांसी त्यागिती ॥ ११५ ॥
एक वानर आनंदातें । कांखे घेवोनि गजातें ।
एक कांखे घेती कन्हीयातें । एक अह्यातें घेवोनि फळें खाती ॥ ११६ ॥
सकळ सभा पै हांसत । वसिष्ठ राम आश्चर्य करित ।
समस्त देव पाहत । विपरीतार्थ वानरांचा ॥ ११७ ॥
हांसतां मुरकुंडी वळती । एक एकाकडे पाहती ।
ऐसियाची सहजस्थिती । बाप रघुपति कृपाळू ॥ ११८ ॥

श्रीरामांची उद्विग्नता :

तें देखोनि रघुनंदन । झाला अति उद्विग्न ।
हनुमंतासी समाधान । उपाय कोण तदर्थी ॥ ११९ ॥
संतोषावया वानरा । अंकीं बैसविलें आदरा ।
तें न माने याचिया विचारा । रघुवीरा अति चिंता ॥ १२० ॥
देश दुर्ग देऊं यासी । तेंही न माने हनुमंतासी ।
निःस्पृह सर्वथा मानसीं । देशदुर्गासी पे न घे ॥ १२१ ॥
माझ्या अंकावरी पूजन । स्वयें न मानी वायुनंदन ।
रत्‍नें टाकितसे तोडून । माळा जाण विखुरल्या ॥ १२२ ॥
आता यासी उपाय एक । सवें जेवोनि आवश्यक ।
घ्यावे हनुमंताचे शेख । उपाय आणिक दिसेना ॥ १२३ ॥
ऐसा करोनि विचार । कृपापूर्वक रघुवीर ।
बोलावोनि हनुमान वीर । काय उत्तर बोलते ॥ १२४ ॥

श्रीरामांची मारुतीला विनंती :

पवनात्मजा परिस विनंती । तुझी पूजा निजनिश्चतीं ।
स्वयें नेणेंचि मी मूढमती । क्षमा ये अर्थी करावी ॥ १२५ ॥
क्षमा करोनि सकळिक । जेणें तुज वाटे सुख ।
तेंचि सांगावें आवश्यक । करणें निःशेख तें मज ॥ १२६ ॥
म्हणोनि वंदोनियां चरण । हृदयीं धरिला आलिंगून ।
हृद्‌गत सांगावे संपूर्ण । करणें जाण तेंचि मज ॥ १२७ ॥
येचविषयीं सर्वथा । आन करणें नाहीं चित्ता ।
मज आन नाहीं पढियंता । आण तत्वतां पै तुझी ॥ १२८ ॥
तुझी आण वाहिली जाण । हे परमात्म्यावरील प्रमाण ।
अन्यथा न मानावें आपण । आत्मा जाण तूं माझा ॥ १२९ ॥

हनुमंताचे उत्तर :

ऐकोनि श्रीरामाचें वचन । हनुमान घाली लोटांगण ।
श्रीरामवचन अप्रमाण । मानी तो पूर्ण आत्मघाती ॥ १३० ॥
राम अवतारा अवतारु । तोचि जगाचा जगद्‌गुरु ।
त्याचे वचनीं विकल्प थोरु ।धरी तो नरु आत्मघाती ॥ १३१ ॥
गुरुवचनीं विकल्पात्मक । न चुकती त्याचे आकल्प नरक ।
आत्मघाती तो आवश्यक । सुटका देख त्या कैंची ॥ १३२ ॥
आतां एक विज्ञापन । जरी दिधलें अभयदान ।
तरी जैं आम्ही घेऊं मागोन । कृपा करोन तें द्यावें ॥ १३३ ॥
द्वारा याचक आले असतां । न व्हावें पराङ्मुख सर्वथा ।
औदार्यें तूं अगाध दाता । दीन मागता मी तुझा ॥ १३४ ॥
तूं स्वामी अर्थसंपन्न । मी याचक मागता दीन ।
जे मागेन प्रीतीकरोन । तें आपण अर्पावे ॥ १३५ ॥
ऐकोनि हनुमंताचे वचन । श्रीराम झाला सुखैकघन ।
संकट निरसिलें हनुमेन । मागेल आपण तें देऊ ॥ १३६ ॥
आम्हांसी होती परम चिंता । काय अर्पावे हनुमंता ।
तें निरसिलें तत्वतां । झाला मागता स्वयेंचि ॥ १३७ ॥
ऐसें विचारोनि निश्चयेसीं । आला केली हनुमंतासी ।
जे जे अपेक्षा मानसीं । तें प्रीतीसीं मागावें ॥ १३८ ॥

त्याची नैवेद्य-प्रसादाची मागणी :

ऐकोनि श्रीराम वचन । हनुमान झाला आनंदघन ।
दिधले अभय वरदान । तरी ऐक मागेन तें स्वामी ॥ १३९ ॥
असता वनांतरीं । उपवासी फळाहारी ।
पारणाविधीची परी । आम्हीं डोळेभरी पहावी ॥ १४० ॥
पारणाविधीचें शेख । आम्हां पावल्या आवश्यक ।
संभावना सकळिक । एक एक पावली ॥ १४१ ॥
येविषयीं शिष्टांचें । वचन ऐकिलें साचें ।
बळ धरोनियां त्याचें । करू याचनेतें स्वामिया ॥ १४२ ॥
येचविषयींचा श्लोकार्थ । स्वामी ऐका सावचित्त ।
निजप्रेमें कृपायुक्त । ऐका निश्चित कृपानिधी ॥ १४३ ॥

महाप्रसाद इत्युक्त्वा ग्राह्यमंजीलीभिर्बुधेः ।
पादोदकं व निर्माल्य नैवेद्यं च विशेषत: ॥ ९ ॥

नैवेद्य प्रसादाचा महिमा :

झालिया पूजाविधान । तीर्थ प्रसाद निर्माल्य जाण ।
स्वामीपासीं प्रार्थन । करोनि आपण मागावे ॥ १४४ ॥
प्राप्त होय नैवेद्यशेख । तरी भाग्य अलोलिक ।
आगमी निर्वचन देख । श्रुति सम्यक् गर्जती ॥ १४५ ॥
निजदासाचा धर्म पूर्ण । शेष मागावें प्रार्थून ।
तें हाता आलिया जाण । सकळ संभावना पावली ॥ १४६ ॥
होते श्रीरामाचें मनीं । तेंचि मागितलें हनुमेनी ।
एकें अन्ययें वर्तती दोनी । देव भक्त होवोनी श्रीराम ॥ १४७ ॥
तें अपूर्व निरूपण । निजभक्तासी आपण ।
निजशेष देवोनि पूर्ण । रघुनंदन सुखावेल ॥ १४८ ॥
एका जनार्दना शरण । निजभक्ताचे प्रेम पूर्ण ।
कृपापूर्वक सावधान । निजनिरूपण परिसावें ॥ १४९ ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे युद्धकांडे एकाकारटीकायां
हनुमद्विनोदचरितं नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥ ८७ ॥
ओंव्या ॥ १४९ ॥ फ्लोक ॥ ९ ॥ एवं १५८ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याऐंशींवा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याऐंशींवा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याऐंशींवा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याऐंशींवा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याऐंशींवा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याऐंशींवा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याऐंशींवा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सत्त्याऐंशींवा

Leave a Comment

Your email address will not be published.