भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सेहेचाळिसावा

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सेहेचाळिसावा

हनुमंताचे नंदिग्रामाला प्रयाण

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

अप्सरेने हनुमंताला राक्षसी मायेची कल्पन दिली :

उद्धरोनियां ते खेचरी । विजयी झाला कपिकेसरी ।
येरी राहोनि गगनांतरी । मधुर स्वरी अनुवादे ॥ १ ॥
तुझिया उपकारा हनुमंता । काय म्यां उतरायी व्हावें आतां ।
कांहि विनवीत तत्वतां । सावधानता परिसावें ॥ २ ॥
तूं अदट दाटुगा वीर होसी । कळिकाळातें दृष्टी नाणिसी ।
त्याहीवरी रामस्मरणेंसीं । अहर्निशीं डुल्लत ॥ ३ ॥
रामनाम स्मरणापुढें । विघ्न कायसें बापुडें ।
आश्चर्य देखिलें वाडेंकोंडें । तुजपुढें सांगेन ॥ ४ ॥
तूं भावार्थी श्रीरामभक्त । नेणसी कपटाची मात ।
निष्कपट तूं कपिनाथ । राम देखत सर्वत्र ॥ ५ ॥
विनवीत असें मी तुजप्रती । सावध ऐकें कपिपती ।
केवळ कपटाची कपटमूर्तीं । तो हा राक्षस चित्तीं मानावा ॥ ६ ॥

भृशं प्रीतास्मि ते वीर राघवाज्ञां प्रकुर्वतः ।
पापात्मा एष दुर्बुद्धिर्येन त्वं मन्यसे ऋषिम् ॥१॥
जहि रक्षो महामायं विप्रवेषं महाबलम् ।
एष राक्षसराजेन रावणेन दुरात्मना ॥२॥
प्रेषितस्त्वद्विनाशाय कालनेमिर्निशाचरः ।
इत्युक्त्वा वायुपुत्राय साप्सरा कामरुपिणी ॥३॥
अंतर्धानं गता तत्र दृश्यमाना हनूमता ॥४॥

तूं रामाचा निजभक्त । स्वामिकार्यालागीं उद्युक्त ।
अति संकटीं दूर पंथ । क्रमोनि येथ आलासी ॥ ७ ॥
ज्यासी म्हणती प्रम साधु । तो हा कपती महामैंदु ।
जाण राक्षस दुर्बद्धु । तुज छळवाद करुं आला ॥ ८ ॥
रावणाचा परम आप्त । प्रतिज्ञा करोनियां येथ ।
ठाकूण आला द्रोणपर्वत । छळणार्थ तुजलागीं ॥ ९ ॥
हा काळनेमी राक्षस । ब्राह्मणरुपे तापस ।
धरोनी आला तापसवेष । अति दुर्धर्ष महापापी ॥ १० ॥
झणें याचा विश्वास धरिसी । छळण करील क्षणार्धेसी ।
छळछद्में याची मिरासी । बहु मायेसीं जाण तूं ॥ ११ ॥
जंव उदया ये सुभानु । तंव गोंवावा कपिनंदनु ।
कां मारावा सिंतरुनु । ऐसा पण करोनि आला ॥ १२ ॥
सत्य मानीं माझें वचन । वधीं महापापी दुर्जन ।
न मारितां करील विघ्न । सत्य जाण कपिनाथा ॥ १३ ॥
ऐसें बोलोनि सुंदरी । गेली अंतरिक्ष गगनांतरीं ।
चाकाटला तो अंतरीं । कपिकेसरी अति विस्मित ॥ १४ ॥
गेली असतां स्वर्गांगना । आश्चर्य वर्तलें कपिनंदना ।
विचार आदरिला निजमना । दुष्टहननालागोनी ॥ १५ ॥
सबाह्य स्मरोनी रघुनाथा । राक्षस दुष्ट अवलोकितां ।
समूळ उडाली कपटता । श्रीरामदूताचेनि भेणें ॥ १६ ॥
देखणा होवोनियां देहीं । पाहणें पाहतां ठायीं ।
दृश्यादृश्यत्वचि नाहीं । द्रष्टा तोही हारपे ॥ १७ ॥
द्रष्टा हरपालिया पाहीं । दर्शन नुरेचि कांही ।
भावनेसी ठाव नाहीं । वेगळें काही दिसेना ॥ १८ ॥
द्रष्टा होय परिच्छिन्न । तरी भासे दृश्याचें भान ।
झालिया त्रिपुटीसीं बोळवण । कपटचिन्ह तेथें कैंचें ॥ १९ ॥
एका श्रीरामनामासाठीं । उडती कपटाचिया कोटी ।
तो श्रीराम कपिसनिष्ठीं । कपटगोष्टी तेथें कैंची ॥ २० ॥
निर्धारोनि पाहे तो कपींद्र । दिसे राक्षस भ्यासुर ।
महापापी दुराचार । यासी सत्वर मारीन ॥ २१ ॥
तेणें साधून पुरुषार्थ । करुं आला माझा घात ।
अति बळी रामदूत । याचा निःपात करीन ॥ २२ ॥
ऐसें बोलोनि कपींद्र । आला राक्षसासमोर ।
बोल बोलोनि निष्ठुर । स्वयें वानर सरसावला ॥ २३ ॥
अरे पापिया निशाचरा । झणीं पळसी दुराचारा ।
तुझिया करीन मी संहारा । कपटाचारा सांडी परतें ॥ २४ ॥
ऋषिरुप धरोनि तापस् । करुं आलासी छळणास ।
आतां होई सावकाश । करी युद्धास निजबळें ॥ २५ ॥
माझेनि हातें त्वरित । आजि न वांचसी जीवें जीत ।
ऐसें जाणोनि निश्चित । करीं पुरुषार्थ निजबळें ॥ २६ ॥
ऐसें बोलतां मारुती । सरसावला राक्षसमूर्ती ।
रणी जिंकावया कपीप्रती । साटोप चित्ती मांडिला ॥ २७ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कालनेमिर्निशाचरः ।
रुपं विकुरुते घोरं दशकल्पप्रमाणतः ॥५॥
ऊर्ध्वं तु योजनं पंच धुन्वन्‍रुक्षशिरोरुहान् ।
अष्टौ दंष्ट्राः सुतीक्ष्णाग्राः सृक्किणीरपि संलिहत् ॥६॥
विवृते नयने घोरे मेघस्तनितनिःस्वनः ।
अर्धदग्धमलाते च प्रगृह्याभ्यपतद्धरिम् ॥७॥

मायावी राक्षसाच्या वधाने गंधर्वाची झोपमोड व क्रोध :

ऐकोनि कपीचें उत्तर । काळनेमि निशाचर ।
धरीत विक्राळ शरीर । अति भ्यासुर भासत ॥ २८ ॥
दश योजनें वाढला उंच । आडवा योजनें पांच ।
माथांचे उभारले कच । जैसे वृक्ष शूळप्राय ॥ २९ ॥
आठही दाढा समसमित । मांसाचे चाकळे आंत ।
चघळी अशुद्धें निथळत । कैसा भासत भ्यासुर ॥ ३० ॥
भोंवयांतळीं बुबुळें खोल । जैसे धगधगीत इंगळ ।
तैसे दिसती नेत्रगोळ । अति विक्राळ आकृती ॥ ३१ ॥
जैसा मेघ गडगडिला । तैसा निशाचर गर्जिन्नला ।
कोलीत घेवोनि धांविन्नला । हनुमान दृष्टी लक्षूनी ॥ ३२ ॥
प्रताप देखोनि निशाचरीं । वेगीं वाढला कपिकेसरी ।
दहा योजनें गगनांतरीं । उसळोनि दूरी चालिला ॥ ३३ ॥
जैसा तापला लोहगोळा । तैसा परतला गोळांगूंळ ।
सवेग चालिला सबळ । जैसा कल्लोळ अग्नीचा ॥ ३४ ॥
लक्षोनियां निशाचर । उडी घातली सत्वर ।
झालें शतचूर्ण शरीर । कपिभार वरी पडतां ॥ ३५ ॥
तरी राक्षस आतुर्बळी । आक्रंदे दिधली आरोळी ।
कपि तुझी युद्धसमेळीं । मी रांगोळी करीन ॥ ३६ ॥
ऐसें बोलतां राक्षस । भूमीं आदळला कर्कश ।
निधा उठिला बहुवस । पर्वतेश दणानिला ॥ ३७ ॥
शब्द झाला अत्यद्‍भुत । गंधर्व होते निद्रिस्त ।
ते उठोनियां तेथ । सैरा धांवत पर्वतीं ॥ ३८ ॥
दणका उठिला दुर्धर । जागे झाले सत्वर ।
घेवोनिया शस्त्रास्त्र । पर्वतेंद्र शोधिती ॥ ३९ ॥

तं निहत्य महानादं ननाद च महाकपिः ।
तेन नादेन गंधर्वाः प्रब्रुद्धाः शैलवासिनः ॥८॥

तंव देखिला कपिकेसरी । भंवता वेढिला समग्रीं ।
वर्षताती शस्त्रास्त्रीं । निशीमाजी चोरी केंवी करिसी ॥ ४० ॥
तूं कोण कैंचा कोण आहेसी । मध्यरात्रीं कां आलासी ।
पर्वतीं सैरा विचरसी । आज्ञा कोणासी पूसिली ॥ ४१ ॥
निशिंमध्यान्ह अंधारीं । तूं विचरसि गिरिशिखरीं ।
पर्वताकार शरीरी । कोण धरेवरी पाडिला असे ॥ ४२ ॥
एक म्हणती पुसतां काय । धरा बांधा हात पाय ।
मध्यरात्रीं विचरत आहे । तस्कर होय सर्वथा ॥ ४३ ॥
ऐसा करिती कल्लोळ । मिनले सभोंवते सकळ ।
तें देखोनि गोळांगूळ । मधुर बोल बोलत ॥ ४४ ॥

गंधर्वाणां वचः श्रुत्वा हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।
श्रुता वा यदि किष्किंधा जंबद्वीपसमाश्रया ॥९॥
वानराधिपतिस्तत्र सुग्रीवो नाम विश्रुतः ।
मित्रकार्यार्थमुद्युक्तो रावणेनाद्य विग्रहे ॥१०॥
मित्रभ्रात राक्षसेन शक्त्या च विनिपातितः ।
तदर्थ संप्रयातोहमोषधीः प्रार्थयाम्याहम् ॥११॥
विशल्यकरणीं नाम ज्ञात्वेह परमौषधिम् ।
विघ्नं नैव प्रकर्तव्यं प्रसादं कतुर्मर्हथ ॥१२॥
अहं वानरराजस्य भृत्यस्तु परमैर्गुणैः ।
हनूमानिति विख्यातः स्वाम्यर्थे प्रार्थयाम्यहम् ॥१३॥

हनुमंताने गंधर्वाला ओळख सांगितली व क्रोधाचे निवारण केले :

जंबुद्वीपाचे दक्षिणकोनीं । किष्किंधा असे राजधानी ।
सुग्रीव राजचूडामणी । तये स्थानी नांदत ॥ ४५ ॥
त्यासी सख्य श्रीरामेंसीं । स्वामी मानी श्रीरामासी ।
तन मन अर्पिलें भक्तीसीं । वानरांसी अति प्रेम ॥ ४६ ॥
रामरावणांचें रण । युद्ध झाले अति दारुण ।
रावणें ब्रह्मशक्ति सोडून । बंधु लक्ष्मण पाडिला ॥ ४७ ॥
वांचवावया सौ‍मित्रासी । नेऊं आलों ओषधींसीं ।
विघ्न न कराएं आम्हांसी । नमन तुम्हांसी मी करितो ॥ ४८ ॥
उदया येतां गभस्ती । प्राण सांडील ऊर्मिलापती ।
म्हणोनि ओषधी मध्यरात्रीं । नेवो निश्चितीं मीं आलों ॥ ४९ ॥
सुग्रीवेसहित वानर । सकळ श्रीरामाचे किंकर ।
माझें नाम हनुमान वीर । मार्ग सत्वर मज द्यावा ॥ ५० ॥
स्वामिकार्य साधितां पूर्ण । सर्वथा करुं नये विघ्न ।
पुढिलांसि करितां छळण । श्रीरघुनंदन क्षोभेल ॥ ५९ ॥

हनूमव्दचनं श्रुत्वा गंधर्वास्ते महाबलः ।
विचित्रवसनाः सर्वे नानाप्रहरणोद्यताः ॥१४॥

ऐसे बोलतां कपिकेसरी । गंधर्व सरसावले भारी ।
केवढी रामसुग्रीवांची थोरी । ओषधि रात्रीं नेवो आला ॥ ५२ ॥
सकळ सैन्य सरसावलें । मारावया सिद्ध झालें ।
गदा परिघ तिखट भाले । वर्षो लागले समकाळें ॥ ५३ ॥
चौपासीं धांवती सैरा । होत गंधर्वां आडदरा ।
आकळावया वानरा । करिती खरा पुरुषार्थ ॥ ५४ ॥
गंधर्व मिनले चौदा सहस्र । एकला एक कपिंद्र ।
क्रोधा चढला दुर्धर । करुं संहार आदरिला ॥ ५५ ॥
रुपें वाढला दारुण । रोमें थरकती संपूर्ण ।
भयानक दिसे चिन्ह । कपींद्र जाण खवळला ॥ ५६ ॥
एक मुष्टिघातें मारिलें । एक दांतांतळीं रगडिले ।
उरले ते पुच्छीं बांधिलें । मग आपटिलें खडकेंशीं ॥ ५७ ॥
एकचि वेळे सत्वर । मारिले चौदा सहस्र ।
केला रामनामें भुभुःकार । विजयी कपींद्र स्वयें झाला ॥ ५८ ॥
ज्याचे मुखीं नामस्मरण । विघ्न त्याचे वंदी चरण ।
कळिकाळ स्वयें आपण । नित्य नमन त्यासी करी ॥ ५९ ॥
ऐसा नामधारक वीर । विजयी झाला कपीद्र ।
नामें गर्जोनि सत्वर । ओषधिभार पाहतसे ॥ ६० ॥

हर्वा गंधर्ववीराणां सहस्त्राणि चतुर्दश ।
पर्यटन्स गिरीं सर्व नापश्यत महौषधिम् ॥१५॥
चिंतयामस हनुमान्कृते कर्मणि निष्फले ।
संगृह्य परिगच्छेयमुपहासो भविष्यति ॥१६॥
सर्व च पर्वतं दृष्ट्वा प्रयासे माविलंबत ।
तत्र ज्ञास्यति वैद्योऽसौ सुषेणः प्ररमौषधिम् ॥१७॥

पर्वताचा औषधीसंबधी असहकार :

पर्वताचें शिखराशिखर । पाहतां ओषधिभार ।
सहसा नव्हती गोचर । तेणें कपींद्र खवळला ॥ ६१ ॥
चाळे मांडिले पर्वतें । दिसों नेदी ओषधींतें ।
नेणे माझ्या पराक्रमातें । सामर्थ्य याचें पाहूं पां ॥ ६२ ॥
म्हणोनि खवळला मानसीं । तंव ओषधी देखिल्या पश्चिमेसीं ।
धांवोनि गेला त्यांपासीं । तंव पूर्वेसीं देखिल्या ॥ ६३ ॥
उत्तर दक्षिण समस्त । अवघा पर्वत लखलखीत ।
वानर विस्मित जाला तेथ । काय येथ करावें ॥ ६४ ॥
ओषधी म्हणोनि धरुं जाय । तंव झाडोरा कैंचा काय ।
तो सांडोन आणखी पाहे । तंव तेथेंही होय तैसेंचि ॥ ६५ ॥
ऐसा झाला खेदक्षीण । नव्हेचि ओषधींचें दर्शन ।
चिंतातुर अति उद्विग्न काय आपण बोलत ॥ ६६ ॥
आजि जितुका पुरुषार्थ केला । तितुका अवघा वायां गेला ।
कपटी राक्षस भेटला । तोही मारिला वायांचि ॥ ६७ ॥
दुष्कर कर्में केलीं । ती अवघींच वायां गेलीं ।
ओषधींनीं बुडी दिधली । शक्ति झाली तेही वृथा ॥ ६८ ॥
सुग्रीवा काय मुख दाखवूं । श्रीरामचरण कैसे पाहूं ।
अंगदा काय उत्तर देऊं । श्रीरघुराव क्षोभेल ॥ ६९ ॥
मीं निजाभिमान केला पाहीं । ओषधी आणीन अवघ्याही ।
श्रीराम न साहे हें कांही । अहंता सर्वही घातक ॥ ७० ॥
अहंता कर्म सिद्धी न वचे । अहंता सुख न घडे स्वर्गींचें ।
अहंता सार न पावे वेदांचें । अहंता साच घातक ॥ ७१ ॥
अहंता न साधे स्वामिकार्य । अहंतेनें साधन हत होय ।
अहंता यश न लाहे । निद्य होय अहंता ॥ ७२ ॥
अहंता नव्हे चित्तशुद्धी । अहंता नव्हे साधनसिद्धी ।
अहंता नव्हे सत्वशुद्धी । अहंता त्रिशुद्धी घातक ॥ ७३ ॥
ऐहिक सुख नव्हे देख । अथवा नव्हे पारत्रिक ।
अहंता भोगिजे नरक । अहंता घातक जगा झाली ॥ ७४ ॥
ते अहंता मी आपण । श्रीरामा संमुख केली जाण ।
तेणें नागवलों संपूर्ण । ओषधिदर्शन नव्हे मज ॥ ७५ ॥
महणती हनुमान पामर । नेणे ओषधिसंभार ।
किती आणिलें कतवार । पालेखाइर मर्कट ॥ ७६ ॥
काय विचार करुं आतां । उपडोनी वनस्पति समस्ता ।
भारा बांधोनियां नेतां । उपहासता होईल ॥ ७७ ॥
धांव पाव गा श्रीरामा । माझा अपराध करीं क्षमा ।
पडिलों संकटीं दुर्गमा । सर्वोत्तमा पाव वेगीं ॥ ७८ ॥
मी तुझें निजबाळक । ज्ञानमूढ अति उत्संक ।
क्षमा करोनि सकळिक । कृपा आवश्यक करीं मज ॥ ७९ ॥
ऐसी उत्कट चिंता । करिंता तया कपीनाथा ।
श्रीराम आठवला चित्ता । बुद्धिदाता निजभक्तां ॥ ८० ॥
जो कायावाचामनेंसीं । शरण रिघे श्रीरामासीं ।
क्षणार्धे सोडवी त्यासी । राम भक्तासीं कृपाळु ॥ ८१ ॥
बुद्धीची बुद्धि आपण । अंतरात्मा रघुनंद ।
तेणें होवोनि प्रसन्न । कपिनंदन प्रबोधिल ॥ ८२ ॥

ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयांति ते ।
तेषामेवानुकंपार्थमहमज्ञानजं तमः ॥१८॥

पर्वताचे उच्चाटण करुन आकाशमार्गे उड्डाण :

गजेंद्र ग्राहें धरिला असतां । संकटीं स्मरला भगवंता ।
काकुलती उडी सत्वरतां । घालोनि तत्वतां उद्धरिला ॥ ८३ ॥
हनुमान अखंड नामधारक । नामें पावला रघुकुळटिळक ।
कपीस बुद्धी स्फुरली चोख । सत्वर देख सरसावला ॥ ८४ ॥
म्हणे एवढी कायसी चिंता । मी भ्रांत कां झालों आतां ।
सगळा पर्वतचि तत्वतां । नेऊं सर्वथा उचलोनी ॥ ८५ ॥
सुषेण वैद्यराज तेथे । ओळखील ओषधींतें ।
उठवील सौ‍मित्रातें । अर्ध क्षण न लागतां ॥ ८६ ॥
जरी विलंब करुं येथ । उदया येईल भास्वत ।
शक्ति वरद अद्‍भुत । कार्य समस्त नासेल ॥ ८७ ॥
पर्वतें मांडिलें सळ । पाहों आदरिलें माझे बळ ।
ओषधी लपविल्या सकळ । मज केवळ गोंवावया ॥ ८८ ॥
हाही मिनला रावणासी । गोवूं आदरिलें आम्हासी ।
उपडोनि याच्या कंदासी । ओषधींसीं नेईन ॥ ८९ ॥
ऐसा करोनि विचार । केला रामनामें भुभुःकार ।
कांपिन्नले सुरासुर । चराचर भयभीत ॥ ९० ॥

इति संचिंत्य बलवान्नानारत्‍नोपशोभितम् ।
सिंहव्याघ्‍रगजाकिर्णमुज्जहार महागिरिम् ॥१९॥

पुच्छें गुंडाळिलें बुडखातें । शिखर कवळिलें हातें ।
आंदोलितां पर्वतातें । भूतें आकांते कलकलती ॥ ९१ ॥
करोनियां रामस्मरण । वेगीं उपडितां गिरिद्रोण ।
दणाणिलें त्रिभुवन । शेषफण तडकला ॥ ९२ ॥
दणाणिलें पाताळ । हडबडिले लोकपाळ ।
वनदेवतां खळबळ । केला कोल्लाळ सकळिकीं ॥ ९३ ॥
भेणें पळालीं वन्चरें । तिहीं लंघिलीं गिरिकंदरें ।
ससे म्हैसे तरस तगरें । चौफेरें कळकळिती ॥ ९४ ॥
अट्टहास्य मदगजांचे । आरड ते व्याघ्रांचे ।
सिंहनाद सिंहाचे । तेणें दचके यमलोक ॥ ९५ ॥
आंदोळल्या द्रुमवल्ली । भूतें आकांतलीं सकळीं ।
त्यांही दांती तृणें धरली । शरण आलीं कपीसी ॥ ९६ ॥
दिशा लंघिल्या पक्षिकुळीं । सर्प रिघाले पाताळीं ।
दिग्गजां बैसली टाळी । दातखिळी कृतांता ॥ ९७ ॥
दश योजनें विस्तार । पंच योजनें उंची थोर ।
ऐसा पर्वत सविस्तर । कपींद्रें सत्वर उपडिला ॥ ९८ ॥

दशयोजनविस्तार्णं पंचयोजनमायतम् ।
दोर्भ्यां संगृह्य तं शैलमुत्पपात विहायसा ॥२०॥

पर्वतासह हनुमंताच्या उड्डाणामुळे विचित्र परिस्थिती :

बळें आकळोनि पाहीं । पर्वत उपडिला दोहीं बाहीं ।
गगना उसळला लवलाहीं । श्रम नाहीं अणुमात्र ॥ ९९ ॥
छत्राक झेली बाळक । गज शुंडादंडें कमळ देख ।
तैसा चालिला कपिनायक । गिरी अलोलिक उपडोनी ॥ १०० ॥
तळीं अंधार पडे गडद । वरी प्रकाश अगाध ।
हेमच्छाया अति शुद्ध । कोंदलें नभ उजेडें ॥ १ ॥
तळीं अंधार प्रकाश माथां । नभीं सवेग उडत जातां ।
अयोध्येचा प्रदेश पावतां । भरतें तत्वतां । देखिला ॥ २ ॥
अतिविस्मित झाला मनीं । निबिड दातली असतां रजनी ।
काय जात आहे गगनीं । लक्षितां चिन्ही लक्षेना ॥ ३ ॥
इंद्र बैसला विमानीं । सवें अप्सरा घेऊनी ।
क्रीडा करिताहे गगनीं । लाज मनीं असेना ॥ ४ ॥

भरताचा गैरसमज :

अंगत्रानें वात सुटला । तेणें ओषधिनाद उठिला ।
ध्वनि विचित्र उमटला । तो ऐकिला भरतानें ॥ ५ ॥
म्हणे केवढा हा उद्धट । वाद्यें लावोनि अद्‍भुत ।
अप्सरांसह विमानांत । सैरा विचरत आकाशीं ॥ ६ ॥
स्वयें घेवोनि वाराङ्गना । विमान हिंडवी गगना ।
उल्लंघोनी साधुसज्जनां । करीं अटण उन्मत्त ॥ ७ ॥
जो स्त्रीसवें निरत झाला । मद्यप्राशनीं मातला ।
जो धनलोभें भुलला । त्याचा गेला विवेक ॥ ८ ॥
वेश्यागमनीं जे रत । ते सर्वदा अतिउन्मत्त ।
नाठवे स्वार्थ परमार्थ । स्वेच्छा विचरत खर जैसा ॥ ९ ॥
खर नेणे मर्यादा । दिवसा देखतां जनपदा ।
वेश्याद्वारीं विचरे सदा । न सरे कदा माघारा ॥ ११० ॥
लाता हाणितां उरावरी । प्रीतीं धांवे संमुख खरी ।
पदाभिघात मुखावरी । आवडीं करीं झेलित ॥ ११ ॥
तैसा पुरुष कामाचारी । सुखचि मानी निरंतरी ।
पाऊल जाऊं नेदी दुरी । हृदयावरी झेलित ॥ १२ ॥
म्हणे जन्मांतरीचीं फळली भाग्यें । इचें पादकमळ हृदयीं लागे ।
दैवे दंडिलीं अभाग्यें । वृथा वैराग्यें कष्टती ॥ १३ ॥
स्त्रीकामाची ऐसी रीती । ऐक मद्यप्याची स्थिती ।
बेंचून पदरची संपत्ती । स्वयें होती जगनिंद्य ॥ १४ ॥
जेणें द्रव्यें ऐहिक भोग जोडे । सकाम कर्में स्वर्ग आतुडे ।
निष्कामें तरी डोळ्यांपुढे । तिष्ठे रोकडें मोक्षसुख ॥ १५ ॥
वेचूनियां ऐसें धन । करिताती मद्यपान ।
ते निजात्मघाती संपूर्ण । नरकसेवन आकल्प ॥ १६ ॥
धनलोभीं जे लुब्धक । स्वप्नीं न देखती सुख ।
जन्मादारभ्य देख । भोगिती नरक अनिवार ॥ १७ ॥
मरणांत झटें घेतां । रुका न मिळे सर्वथा ।
तथापि सायास करितां । आळस चित्ता उपजेना ॥ १८ ॥
ऐसें ऐशा कष्टें मिळे । तें वाढवी उपायबळें ।
निजशरीर कष्टविलें । जेणें फळे निजमोक्ष ॥ १९ ॥
जेणें भोगिजे इहभोग । जेणें भोगिजे स्वर्गभोग ।
जेणें साधे महायोग । जीवशिवविभाग जेथ लाहे ॥ १२० ॥
एवढिये प्राप्तीचे दाते । ते कष्टती धनार्जनातें ।
इतरांसी कोण पुसे तेथें । दुःखी समस्तें संगतीची ॥ २१ ॥
देव धर्म नेणती कांही । पर्वकाळ ठाउका नाहीं ।
श्राद्धाची संभावना नाहीं । निराश पाहीं सदा पितर ॥ २२ ॥
जैं धनाचा वेंच होय । तैं प्राणचि जाऊं पाहे ।
सणावाराची नेणे सोय । अतिथि येथें काय करील ॥ २३ ॥
कष्टें जोडिली संपत्ती । ते ठेविती अति निगुतीं ।
तोंडीं दगड माती घालिती । आपण मरती धुळी खात ॥ २४ ॥
ऐसी एक एकाची जाती । अधःपाता स्वयें नेती ।
तिन्ही एकत्र जेथें मिळती । तें दुःख किती सांगावें ॥ २५ ॥
ऐसा स्त्रीमदें मातला । विमानीं विचरत एकला ।
सज्जनांचा उलंघू केला । उन्मत्त छायेला पाडितसे ॥ २६ ॥
आम्ही सूर्यवंशी राजे नियामक । आम्हां स्वधर्म हाचि देख ।
उद्धतासीं लावणें सीक । विचार आणीक असेना ॥ २७ ॥

भरताच्या रामनामांकित बाणाचा हनुमंतावर आघात :

म्हणोनि रामनामांकित बाण । धगधगीत अति दारुण ।
चापीं सज्जिला आपण । दुष्टदळण करावया ॥ २८ ॥
करोनि रामनामस्मरण । धनुष्यीं ओढी काढून ।
बाणासी आज्ञा करुन । दुष्टदळण करावें ॥ २९ ॥
बाण श्रीनामांकित । हनुमान श्रीरामभक्त ।
जीवापरिस अत्यंत आप्त । राम स्मरण सर्वदा ॥ १३० ॥
सुटोनि शितीच्या कडकडाटीं । बाण पडिला अति संकटीं ।
कोणावरी करावी शरवृष्टी । अभक्त दृष्टी दिसेना ॥ ३१ ॥
परतोनि जावें जरी येथून । भरत दंडील संपूर्ण ।
कपीसीं करावें कंदन । तरी यासीं स्मरण श्रीरामाचें ॥ ३२ ॥
भरत श्रीरामाचा भिजभक्त । कपि सप्रेम राम स्मरत ।
माझा न चले पुरुषार्थ । बाण विस्मित विचारी ॥ ३३ ॥
भरताची आज्ञा ऐसी । जे दंडावें अति दुष्टासी ।
दुष्ट म्हणों न ये कपीसी । रामस्मरणेंसीं डुल्लात ॥ ३४ ॥
स्वामीच्या आज्ञेचें उल्लंघन न घडे । साधुअवज्ञा शिरीं न चढे ।
ऐसें विचारोनि वाडेंकोडें । चरणांकडे चालिला ॥ ३५ ॥
धरिलिया सज्जनांचे पाय । अपजय कधींच न होय ।
स्वामिकार्य सिद्धीस जाय । विजयी होय त्रैलोक्यीं ॥ ३६ ॥

रामनामांकित बाणामुळे हनुमंताला चिंता :

ऐसा निश्चय करोनि पूर्ण । पायीं मिठी घाली बाण ।
स्वयें विस्मित कपिनंदन । बाण कोण कोणाच ॥ ३७ ॥
ऐसें विचारिता मनीं । बाण अवलोकित नयनीं ।
देखतां श्रीरामनामांकित चिन्हीं । वायुनंदना अति विस्मयो ॥ ३८ ॥
श्रीरामाचा बाण होय । अतिक्रम याचा करुं नये ।
साष्टांगें नमन करिता होये । रामस्नेहें भावार्थे ॥ ३९ ॥
कपि कांक्षी बाणाचें वचन । तंव तो बोलेना संपूर्ण ।
पाहूं आदरिलें त्याचें चिन्ह । तंव तळीं बाण ओढित ॥ १४० ॥
उदया येईल दिवाकर । म्हणोनि सौ‍मित्रासी रघुवीर ।
घेवोनि आला मजसमोर । बाण सत्वर तेथें ओढीं ॥ ४१ ॥
कीं उठवोनि सौ‍मित्र । वधोनियां दशशिर ।
करोनि बिभीषण राज्यधर । स्वयें सत्वर येथें आला ॥ ४२ ॥
मी नपुंसक सर्वथा । न पवेंचि स्वामिकार्यार्था ।
धिक माझें जीवित्व वृथा । कोण अर्था जात असें ॥ ४३ ॥
ऐसा झाला अति दुःखी । सवेचि बाणातें अवलोकी ।
तंव तो ओढी अधोमुखीं । एकाएकीं सत्वर ॥ ४४ ॥
कार्य न साधेच माझेन । वेगें करीन देहपतन ।
म्हणोनि कृपाळु रघुनंदन । सत्वर बाण पाठविला ॥ ४५ ॥
आतां असो कांही भलतें । आज्ञा करणें निश्चितें ।
स्वयें अनुसरला बाणातें । विलंब येथें नये करूं ॥ ४६ ॥

हनुमंताचे बाणाच्या मागोमाग जाणे :

हनुमान आज्ञेचा किंकर । आज्ञा नुल्लंघी अणुमात्र ।
टाकिलें बाणावरी शरीर । निघाला सत्वर बाणवेगें ॥ ४७ ॥
पातला अयोध्येचा आराम । पुढें देखिला नंदिग्राम ।
रचना अति मनोरम । भक्तोत्तम भरत जेथें ॥ ४८ ॥
एका जनार्दना शराण । दोघांची भेटी अति गहन ।
दोघे प्रेमळ संपूर्ण । दोघे दोनिपण विसरती ॥ ४९ ॥
एका जनार्दन कृपाळु जननी । गोड न खाय बाळावांचूनी ।
मूखींचा घांस काढोनि । माझ्या वदनीं घालित ॥ १५० ॥
जें अत्यंत खावों नेणे। त्याचे मुखीं घांस देणें ।
न खातां पायांवरी बळें पाडणें । घांस कोंदणें मुखामाजी ॥ ५१ ॥
वांझेसी हेंन कळे चिन्ह । व्याली जाणे वेदन ।
क्रुपाळु एका जनार्दन । जिये अभिधान विश्वमाता ॥ ५२ ॥
ब्रह्मादिक पुत्र व्याली । जियें ब्रह्मांडें सृजिलीं ।
निजकर्में तृणें मानिलीं । मज ते चाली लक्षेना ॥ ५३ ॥
तान्हेल्या उदक द्यावें । की भुकेल्या जेऊं घालावें ।
मज हें सर्वथा न संभवे । तेणें ओल्हावे माउली ॥ ५४ ॥
यासीं काय करुं आतां । जन्मोनि झाला अकर्ता ।
किती याची करुं चिंता । कांही सर्वथा जाणेना ॥ ५५ ॥
घांस तोही घेवों नेणे । म्हणवूनि निजमुखींचें काढणें ।
माझ्या मुखीं कोंदणें । बाळाकारणें कृपाळु ॥ ५६ ॥
अति सुरस रामकाथा । माउलीसी घांस गोड घेतां ।
आड मी आलों अवचितां । काही सर्वथा जाणेना ॥ ५७ ॥
तेही कृपाळु कैसी । तोंडींचें काढोनि वेगेंसीं ।
ओपितां माझिये मुखासीं । निजमानसीं सुखावे ॥ ५८ ॥
बाळकाच्या धणीं धाईजे । कां शिष्याचेनि झालेपणें होइजे ।
आणिका हें न कळे सहजें । सद्‍गुरुनें जाणिजे कीं प्रसवतिया ॥ ५९ ॥
एका जनार्दना शरण । कपि राजाज्ञा धरून ।
बाणें आणिला आपण । गोड कथन पुढें असें ॥ १६० ॥
श्रोते कोपती झणें । सैराट भरला रानें ।
ओढिला एका जनार्दनें । कांही मनें स्मरेना ॥ १६१ ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे युद्धकांडे एकाकारटीकायां
हनुमंत नंदिग्रामगमनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥
ओव्या ॥ १६१ ॥ श्रोक ॥ २० ॥ एवं ॥ १८१ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सेहेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सेहेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सेहेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सेहेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सेहेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सेहेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सेहेचाळिसावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय सेहेचाळिसावा

Leave a Comment

Your email address will not be published.