भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय पंधरावा

भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय पंधरावा

लक्ष्मणाचे सांत्वन

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

श्रीरामांची हाक ऐकून सीता घाबरते :

श्रीरामस्वरासमान । मारीचानें केलें आक्रंदन ।
ऐकोनि सीता करी रुदन । श्रीराम आपण सांपडला ॥ १ ॥
राम रणरंगधीर संपूर्ण । विकट योद्धा अति दारुण ।
तरी तो आक्रंदे दीनवदन । पाव लक्ष्मणा म्हणोनि ॥ २ ॥
श्रीरामाचें आक्रंदन । ऐकोनियां दीनवदन ।
उगाचि राहिला लक्ष्मण । याचें का मन द्रवेना ॥ ३ ॥

अतृस्वरं तु तुं भर्तुर्विज्ञाय सद्दशं वने ।
उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम् ॥ १ ॥
सखायं भ्रातरं ज्येष्ठं रामं पंथानमागतम् ।
काक्रंदमान तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि ॥ २ ॥
तं क्षिप्रमभिधावं त्वं भ्रातरं शरणैषिणम् ।
रक्षसां वशमापन्नं सिहानामिव गोवृषम् ॥ ३ ॥

परंतु लक्ष्मण मात्र स्वस्थचित्त असलेला पाहून सीतेला खेद व चिंता :

सीता म्हणे लक्ष्मणासी । आजि कां निष्ठुर झालासी ।
राक्षसीं रोधिलें रामासी । तूं कां न धांवसी धांवण्या ॥ ४ ॥
तूं जिवलग बंधु सखा । रणांगणींचा पाठिराखा ।
ऐकोनि श्रीरामाच्या हाक । धांवण्यां तूं कां न धांवसी ॥ ५ ॥
जैसा व्याधिग्रस्त केसरीं । वनीं वेढिजे वानरीं ।
श्रीराम तैसा वनांतरी । निशाचरीं वेढिला ॥ ६ ॥
श्रीराम रणरंगधीर पूर्ण । तोही आक्रंदें आला शरण ।
शरणागताचें रक्षण । केंवी आपण न करिसी ॥ ७ ॥
ऐसें बोलोनियां सीता । लक्ष्मणचरणीं ठेवी माथा ।
श्रीराम पावला अति आकांता । धांवणें तत्वता करीं वेगीं ॥ ८ ॥

श्रीरामांच्या सामर्थ्याचे महिमान :

ऐकोनि सीतेचें वचन । सौमित्र घाली लोटांगण ।
ऐक माते सावधान । रघुनंदननिजमहिमा ॥ ९ ॥

देवि देवमनुष्येषु गंधर्वेषु पततत्रिषु ।
राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च ।
अशक्यस्तव वैदेहि भर्ता जेतुं न संशयः ॥ ४ ॥

सुरासुर नर किन्नर । दानव मानव निशाचर ।
यक्ष राक्षस विद्याधर । पळती सत्वर श्रीरामबाणें ॥ १० ॥
पिशाच गुह्यक गंधर्ववीर । त्रैलोक्यींचे निधडे शूर ।
पक्षी पन्नग विखार । पळती सत्वर श्रीरामबाणें ॥ ११ ॥
विरिंच्यादि सुरेश्वर । कांपती देखोनि श्रीरामशर ।
पिनाकपाणि श्रीशंकर । तोही श्रीरामासमोर होऊं न शके ॥ १२ ॥
देखोनि श्रीरामाचा बाण । शंकर घाली लोटांगण ।
त्या श्रीरामासी मारील कोण । व्यर्थ रुदन कां करिसी ॥ १३ ॥
तुज देखतां त्रिशिरा खर । मारिलें चवदा सहस्र निशाचर ।
त्या श्रीरामासी मृग किंकर । केंवी साचार मारवे ॥ १४ ॥
श्रीरामबाणाच्या निजनेटें । मेरुमांदारपर्वतफुटें ।
कळिकाळाचें पोट फाटे । घायें उतटे ब्रह्मांड ॥ १५ ॥

सीतेला लक्ष्मणाचे आश्वासन :

ऐसिया श्रीरामासी देख । मृग बापुडें एकलें एक ।
केंवी मारुं शकेल रंक । वृथा दुःख तूं कां करिसी ॥ १६ ॥
श्रीराम वध्य नव्हे कोणासी । श्रीराम वधील सर्वांसी ।
तूं कां रडसी आक्रंदेसी । मृत्यु श्रीरामासी असेना ॥ १७ ॥
वसिष्ठें सांगितलें निजवर्म । अजरामर श्रीराम परब्रह्म ।
हें नाठविसी तूं मूर्ख परम । रुदनधर्म तो मिथ्या ॥ १८ ॥
लक्ष्मणा धांव धांव सत्वर । हां तंव नव्हे श्रीरामस्वर ।
राक्षस वदती मावकर । ते तूं साचार मानिसी ॥ १९ ॥
ऐक आतां माझें उत्तर । मृग मारोनियां सत्वर ।
आतांचि येईल तुझा भर्तार । धरीं धीर जानकिये ॥ २० ॥

श्रीरामांनी जातेवेळी दिलेल्या आज्ञेचे लक्ष्मण स्मरण देतो :

राक्षसांचिये छळणवचनीं । तुज एकलें सांडोनि वनीं ।
न वचें श्रीरामाच्या धांवणीं । सत्य वाणी हे माझी ॥ २१ ॥
श्रीराम सांगे वारंवार । जीवावरी आलिया दुर्धर ।
तरी न सांडावी सीता सुंदर । तुजसमोर नेमिलें ॥ २२ ॥
माझेंविशींची कांही चिंता । लक्ष्मणा तुम्ही न करावी सर्वथा ।
श्रीराम बोलिला तुजदेखतां । अति सावध सीता रक्षावी ॥ २३ ॥
पुनःपुनः सांगे कानीं । राक्षस मायावी ये वनीं ।
सीता नेतील छळोनी । सावधानीं राखावी ॥ २४ ॥
छळावया वनांतरी । जाली शूर्पणखा अति सुंदरी ।
राक्षस येतील तैसियेपरी । सीता तिळभरी न विसंबें ॥ २५ ॥
श्रीरामाची शिकवण ऐसी । आणिक मी केंवी करुं तुझ्या बोलासी ।
तुज सांडोनि वनवासीं । रामापासीं न वचें मी ॥ २६ ॥
उल्लंघोनि श्रीरामवचन । तुझेनि बोलें जाता आपण ।
राक्षसीं केलिया तुझे हरण । रोकडें मरण मज आलें ॥ २७ ॥

आत्मबुद्धिर्हितार्थाय गुरबुद्धिर्विशेषतः ।
परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुद्धिः प्रलयं गतः ॥ ५ ॥

सर्व अनर्थाचे मूळ कारण स्त्रीबुद्धी :

निजात्मबुद्धि ते हितासी । सद्गुरुबुद्धि सुखैकराशी ।
परबुद्धि ते विनासासी । मूळ प्रळयासी स्त्रीबुद्धि ॥ २८ ॥
ऐकतां स्त्रीवचन जमद्ग्नी । तो निमाला तत्क्षणीं ।
रेणका घायवटें पडे धरणीं । क्षत्रियां रणीं निर्दाळिलें ॥ २९ ॥
तीन सप्तकें वधिले क्षत्री । रुधिरपूर वाहे धरित्रीं ।
स्त्रीवाक्याची हे थोरी । जे चराचरीं आकांत ॥ ३० ॥
ऐसी स्त्रीवाक्याची परी । हितोपदेशीं अनर्थ करी ।
तुज साडोनि गुंफेमाझारी । तळभरी दुरी मी न वचें ॥ ३१ ॥
अति कठिण माझा भावो । मज नाहीं श्रीरामस्नेहो ।
तुज एकलें सांडोनि पहा हो । शोधूं श्रीरामरावो न वचें मी ॥ ३२ ॥
मज काढावया गुंफेबाहेरी । धांव धांव म्हणिजे निशाचरी ।
ऐसी मायिक हाक मारी । तुजहूनि दूरी मी न वचे ॥ ३३ ॥

सीतेचा संताप व लक्ष्मणाला अभिशापः

ऐसें बोलतां लक्ष्मणा । सीतेसी कोप आला चौगुणा ।
सांडोनि मर्यादेची गणना । कठिण वचना अनुवादे ॥ ३४ ॥

नैव चित्रं सपत्‍नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत् ।
त्वव्दिधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिशु ॥ ६ ॥

प्रत्यक्ष श्रीरामाची हांक । तें म्हणसी तूं नायिक ।
माझे ठायीं तुझा अभिलाष । पापी निष्टंक तूं एक ॥ ३५ ॥
माझा अभिलाष धरोनि मनीं । वनासी आलासी सेवक होऊनि ।
श्रीराम राक्षसी वधिल्या वनीं । मज निजपत्‍नीं करु पाहसी ॥ ३६ ॥
सापत्‍नांची हेचि बुद्धी । बंधूंसी बंधु छळोनि वधी ।
त्याची भोगावीं भोगसमृद्धीं । हे दृष्टबुद्धि तुजपासीं ॥ ३७ ॥
संवचोराचें सांजणें । तैसी सेवा केली लक्ष्मणें ।
नाना युक्तीं श्रीराम मारवणें । मज आपण भोगावया ॥ ३८ ॥
श्रीरामसेवा केली प्रबळ । त्या सेवेचें हेंचि फळ ।
पत्‍नी करावी जनकबाळ । सेवा सफळ येणें तुझी ॥ ३९ ॥
परदारकामिक दुष्ट । सेवा करोनि अति शठ ।
आजि कळला भाव स्पष्ट । महानष्ट तूं पापी ॥ ४० ॥
श्रीराम सन्नि देखोनी । म्हणसी जानकी माझी जननी ।
श्रीरम राक्षसीं वधिलिया वनीं । सीता पत्‍नी करुं पाहसी ॥ ४१ ॥
मी तंव श्रीरामाचें रंक । परपुरुषाचें न शिवें अंक ।
जळो तुझें काळें मुख । माझा अभिलाष करुं पाहसी ॥ ४२ ॥
तूं तंव माझा अभिलाषी । मजपासोनि दुरी न वचसी ।
मीच जाईन श्रीरामापासीं । काय त्यासी वर्तलें ॥ ४३ ॥

अश्रुपूर्णमुखी सीता तथोक्त्वा पुनरब्रवित् ।
गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि हीना रमेण लक्ष्मण ॥ ७ ॥
पिबामि वा विषं तीक्ष्ण प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
न त्वहं राघवादन्यं कदापि पुरुषं स्पृशे ॥ ८ ॥

आत्मघात करण्याची सीतेची धमकी :

लक्ष्मणा ऐकें सावधान । श्रीरामवेगळीं मी आपण ।
होईन गंगेमाजी मग्न । कीं हुताशन प्रवेशें ॥ ४४ ॥
किंवा करीन विषभक्षण । अथवा पर्वतपतन ।
अथवा वृक्षाग्रीं वेंघोन । देईन प्राण अधःपतनें ।
अथवा वृक्षाग्रीं वेंघोन । देईन प्राण अधःपतनें ॥ ४५ ॥
परी तुजसीं अंगसंग । नाहीं करणें विषयभोग ।
बोलणें हेंचि माझें निर्व्यंग । तूं निःसंग विषयार्थी ॥ ४६ ॥
श्रीरामावेगळें आणिकातें । नाहीं स्पर्शणें जीतें ।
ऐसे जाणोनि निश्चितें । भजें भावार्थे श्रीरामा ॥ ४७ ॥
ऐकोनि सीतेची दुष्ट वाणी । सौमित्र बोटे घाली कानीं ।
श्रीरामनाम स्वयें स्मरोनी । अति उद्विग्न संतप्त ॥ ४८ ॥

लक्ष्मणाचा मनःक्षोभ, सीतेला रामाज्ञेची स्पष्ट जाणीव :

जानकीचे वर्मी वाग्बाण । साहों न शकेचि लक्ष्मण ।
दृढ खोचलें अंतःकरण । वचनें प्राण सोडूं पाहें ॥ ४९ ॥
ऐसें बोलोनि अति कठिण । सीता आक्रोशें करी रुदन ।
तें देखोनि लक्ष्मण । बोलें दारुण क्षोभोनी ॥ ५० ॥

स्वभावोऽयं हि नारीणां त्रिपु लोकेषु कथ्यते ।
विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराःस्त्रियः ॥ ९ ॥
उपशृण्वंतु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः ।
न्यायवादी यथावाक्यमुक्तोऽहं प्रुरुषं त्वया ॥ १० ॥
स्त्रीस्वभावेन दुष्टेन दुरुक्तेन न्यवस्थितम् ।
यास्यामि यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु वरानने ॥ ११ ॥

स्त्रीस्वभाव दुष्ट अदभुत । जे नवमास वाहे उदरांत ।
जे सोसी सदा नरक मूत । त्या मातेसी सुत पारखा करी ॥ ५१ ॥
बंधुबंधुंसीं वैराकार । वाढवावया मुख्य साचार ।
स्त्रीसंगाचा बडिवार । वेगळाचार सुहृदांसीं ॥ ५२ ॥
मी बोलें नित्य नित्य निष्पाप । तो त्वां छळोनि श्रीरामप्रताप ।
मजवरी घालिसी अभिशाप । हें महापाप जानकिये ॥ ५३ ॥
सांडोनि मर्यादा धर्मार्गळा । स्त्रिया होती उत्सृंखळा ।
तें म्यां आजी देखिलें डोळां । जनकबाळा अभिशापें ॥ ५४ ॥
मज तुज साक्ष येथें । ऐकताती समस्त भुतें ।
उल्लंघावया श्रीरामाज्ञेतें । अभिशापोक्तें भज छळिलें ॥ ५५ ॥
तुज सांडोनि वनांतरी । तिळभरी म्यां न व्हावे दूरी ।
हे श्रीरामाज्ञा वंदितां शिरीं । नानापरीं त्वां छळिलें मातें ॥ ५६ ॥
त्वां मज घातला अभिशाप । तुझें तुज फळेल पाप ।
श्रीराम न भेटे सद्रुप । भोगिसी संताप षण्मास ॥ ५७ ॥
तूं जननी मी अपत्य । हा तंव माझा दृढ भावार्थ ।
तुझा तुज फळेल वचनार्थ । अति अनर्थ पावसी ॥ ५८ ॥

लक्ष्मणाच्या शपथा व निरुपायानें जाणें :

मी अपत्य तूं जननी । हा सद्भाव माझे मनीं ।
तरी राम भेटे मृग वधोनी । द्वंद्वबंधनीं निर्मुक्त ॥ ५९ ॥
श्रीरामाज्ञेचें रक्षण । तुजपासीं होतो जाण ।
म्या केलिया वनाभिगमन । राक्षस हरण तुज करिती ॥ ६० ॥
पुढें श्रीरामाची दृष्टादृष्टी । सहसा तुजसी न होईल भेटी ।
सोशिल्या विघ्नांचिया कोटी । श्रीराम दृष्टीं देखसी तूं ॥ ६१ ॥
तुज सांडोनि निर्बधन । माझेनि न करवेची गमन ।
माझें निजसत्व संपूर्ण । संरक्षण तुज असो ॥ ६२ ॥

आश्रमातून जाताना रेषाबंधन व ती रेषा न ओलांडण्याचा सीतेला दंडक :

तूं न मानसी माझा भावो । मज पुसेल श्रीरामरावो ।
त्यालागीं रक्षणनिर्वाहो । करोनि पाहो मी जातों ॥ ६३ ॥
श्रीरामाचा निजसखा । निर्विकल्प शुद्ध नेटका ।
तरी हे माझी मर्यादा देखा । ब्रह्मादिकां अनुल्लंघ्य ॥ ६४ ॥
माझे मर्यादेची रेखा । कळिकाळासी अटक देखा ।
तेथें राक्षसां पै रंका । केंवी आवांका करवेल ॥ ६५ ॥
राक्षसां न करवे हरण । ऐसें ठेविलें निजरक्षण ।
तुवां पाळावें येगढें वचन । रेखाउल्लंघन न करावें ॥ ६६ ॥
योगी संन्यासी तापसवेषी । भिक्षेसी येतील आश्रमासी ।
तूं विश्वासूं नको तयांसीं । मर्यादेसी नुल्लंघीं ॥ ६७ ॥
उल्लंघोनियां रेखेसी । जरी तूं भिक्षा देऊं जासी ।
तरी तूं राक्षसीं हरिजेसी । दुःखी होसी जानकिये ॥ ६७ ॥
ऐसें सांगोनि लक्ष्मण । करावया श्रीरामगवेषण ।
सवेग निघाला आपण । धनुष्यबाण सज्जोनी ॥ ६९ ॥

त्यक्त्वा सदुस्त्यजसुरेप्सितराजलक्ष्मीं
धर्मिष्ठ आर्यवचसा सदगादरण्यम् ।
मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधाव
व्दंदे महापुरुष ते चरणारविंदम् ॥ १२ ॥

श्रीराम व लक्ष्मण यांची भेटः

देव वांछिती राज्यवैभव । पितृवाक्यें त्यजोनि सर्व ।
चरणचालीं श्रीराघव । आला स्वयमेव वनवासा ॥ ७० ॥
सीताप्रियेचें पियवचन । ऐकोनियां श्रीरघुनंदन ।
मायामृगीं करी धांवन । ते श्रीरामचरण वंदी सौमित्र ॥ ७१ ॥
ध्वजवज्रांकुशरेखा । श्रीरामपदें पाहत देखा ।
चालिला लक्ष्मण निजसखा । स्वानंदें देखा डुल्लत ॥ ७२ ॥
श्रीरामपदीं प्रेमपूर्ण । पद दों लोटांगण ।
श्रीरामचरण लागल्या जाण । धन्य प्राण पैं माझा ॥ ७३ ॥
श्रीरामचरण लागल्या जाण । तृण पर्ण मुक्तिका पाषाण ।
मस्तकीं वंदी तो रजःकण । धन्य चरण रामाचे ॥ ७४ ॥
श्रीरामपदें देखतं दृष्टीं । सौमित्रासी आनंदकोटी ।
गातां नाचत चालतां दृष्टीं । तंव श्रीराम जगजेठी देखिला ॥ ७५ ॥
मृग मारोनि गंगातटीं । अश्वत्थतरुच्या तळवटीं ।
स्वस्थ बैसला श्रीराम जगजेठी । तंव देखिला दृष्टीं सौमित्रें ॥ ७६ ॥
कुमित्रा गेल्या कल्पकोटी । श्रीरामासीं नव्हेचि भेटी ।
तो सौमित्रें देखिला दृष्टीं । स्वानंदपुष्टी सदोदित ॥ ७७ ॥
नाहीं श्रीरामीं युद्धकंदन । नाही राक्षस ना बंधन ।
नित्यमुक्त श्रीरघुनंदन । सुखसंपन्न देखिला ॥ ७८ ॥
लक्ष्मणा धांव धांव सत्वर । हें तंव मायिक उत्तर ।
सौमित्रें जाणोनि सत्वर । श्रीरघुवीर वंदिला ॥ ७९ ॥
दोघां जाली दृष्टादृष्टी । आनदें ओसंडली सृष्टी चरण ।
वंदोनियां उल्लाटीं । पडली मिठी आलिंगनीं ॥ ८० ॥
दोनी दीपक एक होती । दोहींची मिळोनि एक दीप्ती ।
श्रीरामसौमित्र तैसिया रीतीं । क्षेम देती एकत्वें ॥ ८१ ॥
समुद्री रिघतांचि लवण । स्वयें समुद्र होय आपण ।
तेंवी श्रीरामलक्ष्मण । जालें परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ८२ ॥
श्रीरामा नाठवे रामपण । येरा नाठवे भक्तपण ।
खुंटले बोल तुटलें मौन । आनंदीं निमग्न सदोदित ॥ ८३ ॥
सीतें छळिलें अभिशाप-वृष्टीं । ते नाठवे लक्ष्मणा गोष्टी ।
आणि ठाकोनि जावें पंचवटी । हेंही श्रीरामपोटी नाठवे ॥ ८४ ॥
ऐसे स्वानंदाचे पोटीं । दोघां पडली एक मिठी ।
संरक्षावया सृष्टी । सुटली मिठी प्रेमाची ॥ ८५ ॥
श्रीराम म्हणे लक्ष्मणासी । एकले सांडोनि सीतेसी ।
तूं कां येथें धांवलासी । तें मजपाशीं सांग वेगें ॥ ८६ ॥

ततो लक्ष्मणमायातं ददर्श विगतप्रभम् ।
विषण्णः सविषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना ॥ १३ ॥

सीतेच्या रक्षणाविषयी विचारल्यावर लक्ष्मण गहिवरतो :

पुसतां सीतेचें रक्षण । निवांत जाला लक्ष्मण ।
दुःखे दुःखी अति दारुण । अश्रुपूर्ण मुख दिसे ॥ ८७ ॥
पुसों जातां सीतेची गोष्टी । लक्ष्मणासी दुःखकोटी ।
देखोनियां मुखसान्निष्टीं । श्रीराम पोटीं धाकिन्नला ॥ ८८ ॥
स्वयें सीतेनें सौमित्रासी । दृष्ट दुरुक्तीं अति संत्रासीं ।
धांवण्या धाडिला मजपासीं । अति दुःखेंसी दुःखित ॥ ८९ ॥
सौमित्र नुल्लंघी माझे वचना । परी वर्मस्पर्शाची संज्ञा ।
सीतेनें करविली आज्ञा । श्रीरामें सर्वज्ञा कळों सरलें ॥ ९० ॥

स्त्रीवाक्याच्या कठोरपणामुळे सीतेला एकाकी सोडणे भाग पडले :

स्त्रीवाक्याचे दारुण बाण । हृदयीं खोचलें संपूर्ण ।
तेणें अति दुःखी लक्ष्मण । आला धांवोन मजपासीं ॥ ९१ ॥
सीता सांडोनि कां आलासी । ऐसें पुसतां लक्ष्मणासी ।
लक्ष्मण लागला पायांसी । उकसाबुकसीं स्फुंदत ॥ ९२ ॥
आलिया विघ्नांच्या कोटी । परी मी न सांडितों पंचवटी ।
परि सीताभिशापगोष्टी । ऐकून उठाउठीं मी पळालों ॥ ९३ ॥
ऐसें बोलली दारुण । जेणें तत्काळ ये मरण ।
करितां तुझें नामस्मरण । माझे प्राण वांचले ॥ ९४ ॥
जरी न करितों तुझें नामस्मरण । तरी तात्काळ मज येते मरण ।
देखोनियां तुझे चरण । सावधान पावलों ॥ ९५ ॥

सीतेच्या मर्मभेदक बोलण्याचा परिणाम :

जानकी अनुवादकथक । ऐकें स्वामी सावधान ।
जे जे विंधले वाग्बाण । तें ते प्रकरण अवधारीं ॥ ९६ ॥
लक्ष्मणा धांव धांव ऐसे गर्जन । मायामारीचाक्रंदन ।
ऐकोनि सीता करी रुदन । युद्धबंधन श्रीरामा ॥ ९७ ॥
जानकी म्हणे धावं सत्वर । राक्षसीं वेढिला रघुवीर ।
त्याचा करीं रणोद्धार । तूं सहोदर पाठिराखा ॥ ९८ ॥
म्यां दिधलें प्रतिवचन । राक्षस बापुडें मशक कोण ।
त्यासी नाटोपे रघुनंदन । ऐकें महिमान रामाचें ॥ ९९ ॥
मिळाल्या दैत्यदानवांच्या थाटी । आलिया राक्षस कोट्यनुकोटी ।
श्रीराम नाटोपे जगजेठी । नळी निवटी बाणें एकें ॥ १०० ॥
सीता न मानी तुझा प्रताप । अति आक्रंदें करी संताप ।
धांवण्या धांव सकृप । राम सद्रूप पाहत दृष्टीं ॥ १ ॥
श्रीरामाज्ञा माझे शिरीं । तुजपासोनि तिळभरी ।
परता नव्हें धांवण्या बाहेरी । निजनिर्धारी बोलिलों ॥ २ ॥
तुज सांडोनि एकली नारी । मज जातां धांवण्यावारी।
तुज हरिल्या निशाचरीं । तिघांचें शिरीं दुर्नाम ॥ ३ ॥
श्रीराम सांगे आळवूनी । सीता राखावी सावधानीं ।
तो मी धांवण्या न धावें वनीं । तुजपासोनी दुरी न वचें ॥ ४ ॥
ऐसा ऐकोनि माझी वाणी । सीता क्षोभली शतगुणीं ।
पूर्वमर्यादा सांडोनी । वर्मी खोंचोनी अनुवादे ॥ ५ ॥
श्रीराम धांवण्या न धांवोनी । दुरी नव्हेसी मजपासोनी ।
राम राक्षसीं वधिल्या वनीं । मज निजपत्‍नी करुं पाहसी ॥ ६ ॥
माझा अभिलाष धरोनि मनीं । सेवा करिसी संवचोरपणीं ।
श्रीराम राक्षसीं वधिल्या वनीं । मज निजपत्‍नी करु पाहसी ॥ ७ ॥
परदारिया अति लंपटा । सेवकवर्गामाजी महानष्टा ।
मुख न दावीं मज पापिष्ठा । दुष्टा भ्रष्टा चांडाळा ॥ ८ ॥
होवोनि श्रीरामाचा सवता । वना आलासी मजभोवतां ।
येणें वाक्यें सांडोनि सीता । आलों रघुनाथा तुजपासीं ॥ ९ ॥
महामारक जें कां विख । तें मज घेतां निजपीयूख ।
परी सीतावाक्याचें असुख । परम दुःख श्रीराम ॥ ११० ॥
पित्यानें गांजिल्या शांतवी माता । मातेनें गांजिल्या शांतवी पिता ।
येणेंचि भावें श्रीरघुनाथा । आलों तत्वतां मी तुजपासीं ॥ ११ ॥

श्रीरामाचे लक्ष्मणाला अलिंगन :

ऐकोनि सौमित्राचें वचन । श्रीरामें दिधलें अलिंगन ।
तेणें जाले समाधान । सुखसंपन्न तेणें दोघे ॥ १२ ॥
साकर विरोनि होय जीवन । जिवना आलें गोडपण ।
तेंवी दोघे राकलक्ष्मण । सुखसंपन्न येरयेर ॥ १३ ॥
लोह परिसासीं पडतां गाठी । तत्काळ काळिमेसी होय तुटी ।
तेंवी सौमित्रेंसीं श्रीरामभेटी । दुःखकोटी निमाल्या ॥ १४ ॥

श्रीरामांना खर्‍या रहस्याची कल्पना असल्यामुळे सीतेच्या वर्तनाची त्यांना जाणीव होती :

ऐकोनि सीतेचें वचन । विस्मित श्रीरामाचें मन ।
मायामृगाचें विंदान । जाणे संपूर्ण श्रीराम ॥ १५ ॥
मायामृगें आक्रंदोन । धांवण्या आणिला लक्ष्मण ।
मागें येवोनि रावण । सीताहरण करील ॥ १६ ॥
ऐसा जाला कृतकार्यार्थ । जाणोनियां श्रीरघुनाथ ।
सुख मानिलें पोटांत । राक्षस अंत करावया ॥ १७ ॥
जाणोनि मायामृगाची गोष्टी । बाइलेचिया बोलासाठीं ।
राम कां धांवला मृगापाठीं । श्रोतीं पोटी न मानावें ॥ १८ ॥
स्त्रीकामाच्या अति प्रीतीं । मायामृगीं श्रीरघुपती ।
नाहीं धांवला कामासक्तीं । गूढ ग्रंथोक्तीं अवधारा ॥ १९ ॥
सीता केवळ नव्हे पत्‍नी । परमभक्तशिरोमणी ।
चरणचालीं आली वनीं । सेवेलागोनी श्रीरामा ॥ १२० ॥
राज्यीं असतां श्रीरामासीं । सेवा वांटली सेवकांसी ।
स्वयें करावया सेवेसी । उल्हासेसी वना आली ॥ २१ ॥
सीता निर्विकार भक्त । श्रीराम जाणे मनोगत ।
तिचा पुरवावया भावार्थ । स्वयें धांवत मृगामागें ॥ २२ ॥
भक्ताचिया वचनासाठीं । प्रकटला कोरडे काष्ठीं ।
तो श्रीराम धावें मृगापाठीं । सुखसंतुष्टी सीतेच्या ॥ २३ ॥
भक्ताचें भावें वचन । कदा नुल्लंघी श्रीरघुनंदन ।
सीतासद्भावें आपण । करी धांवणें मृगापाठीं ॥ २४ ॥
जैसा भाव तैसा देव । यदर्थीं नाहीं संदेह ।
देखोनि सीतेचा निजसद्भाव । धांवे श्रीरामराव मृगापाठीं ॥ २५ ॥
मायामृगीं करी धांवन । समूळ सांगितलें आपण ।
सीता निर्भत्सीं लक्ष्मण । तेंही निरुपण अवधारा ॥ २६ ॥
त्रैलोक्यपावन श्रीरामख्याती । वाढवावया अगाध कीर्ती ।
लक्ष्मणा दवडी सीता सतीं । नाना वक्रोक्तीं छळोनी ॥ २७ ॥
मुख्य सीतेचें मनोगत । श्रीरामें वधावा लंकानाथ ।
तेची साधावया कार्यार्थ । केला छळणार्थ सौमित्रा ॥ २८ ॥
श्रीराम सीता सौमित्र । तिन्हीं मूर्ती अति पवित्र ।
प्रकटावया श्रीरामचरित्र । कथाविचित्रानुवादु ॥ २९ ॥
अवताराचें नटनाट्य । प्रगट करावया सष्ट ।
कथानुवाद दिसे बिकत । तोचि निर्दिष्ट परमार्थ ॥ १३० ॥
सीता सती स्वयें सद्रूप । ते लक्ष्मणा लावी अभिशाप ।
हे मूर्खांचे मूर्ख जल्प । कथानुरुप अति गूढ ॥ ३१ ॥
येरयेरांचें मनोगत । जाणोनियां स्वये वर्तत ।
अगाधकीर्ति श्रीरघुनाथ । जग पुनीत श्रीरामनामें ॥ ३२ ॥
श्रीरामकथेचें अक्षर । क्षराक्षरातीत पर ।
श्रोते वक्ते अति पवित्र । कथाचरित्र अनुवादू ॥ ३३ ॥
केवळ जपतां श्रीरामनाम । नामें वक्ता होय परब्रह्म ।
त्याचा चरित्रसंभ्रम । आनंद परम परमार्थी ॥ ३४ ॥
एकाजनार्दना शरण । भेटेल श्रीराम लक्ष्मण ।
येरीकडे सीताहरण । स्वयें रावण करुं पाहे ॥ ३५ ॥
सीता साधावया पंचवटीं । रावण येवोनियां कपटी ।
त्या दोघांच्यां धर्मगोष्टी । कथाकसवटी अनुपम्य ॥ १३६ ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे अरण्यकांडे एकाकारटीकायां
श्रीरामलक्ष्मणानुवादो नाम पंचदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
॥ ओंव्या १३६ ॥ श्लोक १३ ॥ एवं १४९ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय पंधरावा  भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय पंधरावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय पंधरावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय पंधरावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय पंधरावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय पंधरावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय पंधरावा भावार्थरामायण अरण्यकाण्ड अध्याय पंधरावा

Leave a Comment

Your email address will not be published.