भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय पन्नासावा

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय पन्नासावा

हनुमंत पर्वत पूर्वस्थळी ठेवतो

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

लक्ष्मणाचे श्रीरामांना आणि सर्वाना वंदन :

रामस्मरणें लक्ष्मण । सवेग उठोनियां जाण ।
नमियेला रघुनंदन । बिभीषण नमियेला ॥ १ ॥
नमस्कारिलें सुग्रीवासी । नमन केलें अंगदासी ।
नमन सकळ वानरांसी । सौ‍मित्रें सकळांसी नमियेलें ॥ २ ॥

साधु साध्विति सुप्रीतः सुषेणं प्रत्यपूजयत् ।
उत्थितं भ्रातरं दृष्टवा रामो हर्षसमन्वितः ॥१॥
परिष्वज्य च सौ‍मित्रिं सबाष्पस्वेदमब्रवीत् ॥२॥

श्रीरामानां आनंद :

उठिला देखोनि लक्ष्मण । उल्लासे रघुनंदन ।
आलिंगोन सुषेण । काय आपण बोलत ॥ ३ ॥
तुझिया उपकारा उत्तीर्ण । सर्वथा न होईजे गा आपण ।
सौ‍मित्रासी जीवदान । दाता तूं सुषेण झालासी ॥ ४ ॥
ऐसा विनवोनि सुषेण । आलिंगिला आपण ।
सवेंचि धरोनि लक्ष्मण । हृदयीं जाण आलिंगी ॥ ५ ॥
कुरवाळितां अमृतहस्तीं । अंगी घायवण न दिसती ।
अस्थि सांधल्या यथास्थितीं । श्रीरघुपति स्पर्शतां ॥ ६ ॥
करोनि ओषधींचें मिष । वांचविलें सौ‍मित्रास ।
स्वसामर्थ्य पूर्ण परेश । परी कोणास कळेना ॥ ७ ॥
घेवोनि मोहाची बुंथी । बोलतसे सौ‍मित्राप्रती ।
भेटलासी ऊर्मिलापती । त्रिजगतीं सभाग्य ॥ ८ ॥
तुझे आंगींचा घावो । देखतांचि महाबाहो ।
मज प्राणांत झाला पहाहो । आठवितां देहो पुरेना ॥ ९ ॥
निजरुप देखोनि लक्ष्मणा । अति सुख झालें रघुनंदना ।
पौर्णिमेचा चंद्र जाणा । जेंवी पूर्ण सोळा कळीं ॥ १० ॥

सुषेण व हनुमंताबद्दल श्रीरामांची कृतज्ञता :

सुषेणा तूं महाचतुर । आणि हनुमान वीर कपींद्र ।
झाला दोघांचा कृतोपकार । बंधु सौ‍मित्र मज दिधला ॥ १२ ॥
वांचविला लक्ष्मण । मी वांचलो रघुनंदन ।
वांचले भरतशत्रुघ्न । सीता चिद्रत्‍न वांचली ॥ १२ ॥
बिभीषण शरणागत । अंगद सुग्रीव वानरनाथ ।
तिघी माता निश्चित । जन समस्त अयोध्येचे ॥ १३ ॥
हनुमान आणि सुषेण । याचि रीती आपण ।
स्तविता झाला लक्ष्मण । जीवदान तुम्हीं दिधलें ॥ १४ ॥

एवमुक्त्वा तु सौ‍मित्रिं राघवस्तं महायशाः
परिष्वजत सौ‍मित्रिं सुग्रीवः पवनात्मजः॥३॥

हनुमंताचे रामांना उत्तर :

ऐसें बोलतां रघुनंदन । आणि बंधु लक्ष्मण ।
येरीं लागोनियां चरणां । दोघां जणां आलिंगिलें ॥ १५ ॥
ऐकें स्वामी रघुनाथा । झणें उपकार घेसी माथां ।
आम्हीं मशकें तत्वतां । महिमा सर्वथा तीर्थाचा ॥ १६ ॥
तुझें चरणतीर्थ न घेतां । प्रयत्‍नचि झाला वृथा ।
घेतां तुझ्या चरणतीर्था । सावधानता सौ‍मित्रासीं ॥ १७ ॥
सामर्थ्य आपुलें लोपविसी । आणि उपकार माथां घेसी ।
महत्व वानरां देसी । निजमानसी कृपाळु ॥ १८ ॥
लोपवोनि स्वसामर्थ्या । महत्व देणें निजभक्तां ।
हें साजे एका रघुनाथा । दीन अनाथा कळे केंवी ॥ १९ ॥
ऐसें करोनियां स्तवन । घालोनियां लोटांगण ।
तंव सुग्रीव राजा आपण । रघुनंदना विनवीत ॥ २० ॥

सुग्रीवाची पर्वत पाहाण्याची इच्छा व रामाची आज्ञा :

चरणीं ठेवोनिया माथां । विनवीतसे रघुनाथा ।
अपूर्व देखोनि पर्वता । वानरां समस्तां उल्लास ॥ २१ ॥

अपूर्व तं गिरीं दृष्ट्वा कौतुहलसमन्वितः ।
विज्ञापयति सुग्रीवो राघवं स च लक्ष्मणः ॥४॥
कौतुहलसमाविष्टाः पर्वतारोहणं प्रति ।
दत्तानुज्ञा राघवेण सुग्रीवेणांगदेन च ॥५॥

पहावया पर्वतेंद्र । वानरां आल्हाद थोर ।
आज्ञा देणें सत्वर । श्रीरामाचंद्रा कृपाळुवा ॥ २२ ॥
ऐकोनि सुग्रीवाचें वचन । राम झाला हास्यवदन ।
तुझें आज्ञाउल्लंघन । शके कोण करावया ॥ २३ ॥
पर्वतावरी सुखें जावें । शिखरें शिखर पहावें ।
फळ जळ स्वीकारावें । तृप्त करावें वानरां ॥ २४ ॥
ऐसें रामें आज्ञापिलें । तंव सुग्रीवें मागुती विनविलें ।
देवें तेथें पाहिजे आलें । वचन मानिलें श्रीरामें ॥ २५ ॥

तं समारुरुहः शैलं नानारत्‍नोपशेभितम् ॥६॥

श्रीरामचंद्रासमवेत । वानर वळंघले पर्वत ।
नाना रत्‍नीं शोभत । जैसा दिसत रत्‍नाकर ॥ २६ ॥
विचित्र धातु शोभत । विचित्र दिसे जाळस्त्रोत ।
विचित्र सरोवर तेथ । कमळें शोभत विचित्र ॥ २७ ॥
विचित्र द्रुमवल्ली तेथ । विचित्र ओषधी अनंत ।
देखतां सौ‍मित्र विस्मित । आश्चर्य मानित श्रीराम ॥२८ ॥

सुषेणाचे वनस्पतीच्या उत्पत्तींचे कथन :

शोभा देखोनि पर्वतीं । सुग्रीव पुसे सुषेणाप्रती ।
दिव्यौषधी पर्वतीं । काय निमित्तीं राहिल्या ॥ २९ ॥
साद्यंत हा वृत्तांत । सुषेणा सांगे इत्थंभूत ।
पुसता जाळा वानरनाथ । ऐकोनि सांगत सुषेण ॥ ३० ॥

सुषेणोऽभ्यवदत्तांस्तु पूर्ववृत्तानि सूचयन् ।
इह विष्णुश्च ब्रह्मा च शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः ॥७॥
लोकपालाश्च भगवान्कुबेरः सह राक्षसैः ।
एतद्रम्यं महास्थानं यत्र देवाः समागताः ॥८॥
संप्रीतैश्चप्सरोभिश्च ऋषिभिश्च महाव्रतैः ।
अत्र राहोःशिरश्छिन्नं विष्णुना प्रभाविष्णुना ॥९॥
जाता तत्रौषधिर्दिव्या विशल्यकरणी शुभा ।
इयं सा चेति दृष्ट्वा तां ददर्श परमौषधिम् ॥१०॥

ब्रह्मशाप इंद्रासी झाला । रत्‍नसमूह सागरीं पडला ।
म्हणोनि मंथनादर मांडिला । देवदैत्य मेळा मिळोनी ॥३१ ॥
लोकपाळ समस्त । यक्ष किन्नर समस्त ।
राक्षस पातले तेथ । ऋषि बहुत पाहूं आले ॥ ३२ ॥
देवांगना निजगजरीं । नृत्य करिती नानापरी ।
गंधर्व गाती सप्तस्वरीं । मंथन सागरीं पाहूं आले ॥ ३३ ॥
मंदर करोनियां रवी । वासुकी बीरडी वरवी ।
पुच्छ धरियेलें देवीं । मुख दैत्यीं धरियेलें ॥ ३४ ॥
मंदराद्रि जाईल रसातळा । म्हणोनि कूर्म तळीं राहिला ।
मंथनारंभ केला । अत्यादरेंकरोनि ॥ ३५ ॥
आरंभींच हालाहल । जाळीत जगतीतळ ।
उठिलें तत्काळ लोक । सकळ तळमळती ॥ ३६ ॥
जाळितां सकळ जनांसी । मग प्रार्थीलें शंकरासी ।
तेणें गिळिलें विषासी । जाळी त्यासी अनिवार ॥ ३७ ॥
शिव झाला कासाविसी । तो स्मरे भगवंतासी ।
येतां रामनाम मुखासीं । झाली विषाची उपशांती ॥ ३८ ॥
पुढें मंथन आरंभिलें । रत्‍नांचे संमूह निघाले ।
विभाग करुं आदरिलें । तेथें लागलें भांडण ॥ ३९ ॥
मद्य दिधलें दैत्यांसी । लक्ष्मीकौस्तुभ विष्णुसी ।
येर पाठवी स्वर्गासी । आला दैत्यांसीं अति क्रोध ॥ ४० ॥
मंथन करितां कष्टलों आम्ही । अमृत घेवोनि जाल तुम्ही ।
म्हणोनि उठिले संग्रामीं । रणभूमीं रणमारें ॥ ४१ ॥
सहज दैत्य बळवंत । वरी मद्यपानें उन्मत्त ।
युद्धा मिसळले अद्‍भुत । चेवांचा घात करतचि ॥ ४२ ॥
मंथन करितां श्रमले । देव क्षीणशक्ति झाले ।
दैत्य झोडीत उठिले । पळते झाले दश दिशा ॥ ४३ ॥
एक आरडती ओरडती । भेणें दश दिशा धांवती ।
धांव पाव गा श्रीपती । या आकांतीं संरक्षीं ॥ ४४ ॥
देखोनि देवांची करुणा । विष्णु कळवळिला ।
मना करिता झाला सूचना । दैत्य हननालागोनी ॥ ४५ ॥
रुपें जाहला तो मोहिनी । अति सुंदर त्रिभुवनीं ।
विश्व लाविलें ध्यनीं । दैत्य भुलवोनी मोहिले ॥ ४६ ॥
मिळोनि मोहिनीपासीं । वेढियेलें तियेसी ।
लागती वेळोवेळां पायांसी । तूं आम्हांसी अंगिकारीं ॥ ४७ ॥
ते न पाहे कोणाकडे । दैत्यसमूळ देखोनि रडे ।
फुंदफुंदो पायां पडे । आम्हांकडे पाहें पां ॥ ४८ ॥
अंगीकारीं आम्हांसी । करुं जें जें तूं सांगसी ।
नुल्लंघूं तुझिया वचनासी । घे भाकेसी आमुच्या ॥ ४९ ॥
ऐकोनि दैत्यांचे वचन । मोहिनी बोलिली आपण ।
परस्परें काय म्हणोन । तुम्हां भांडण लागलें ॥ ५० ॥
तो समूळ वृतांत । मज सांगावा साद्यंत ।
तुमचा कलह समस्ता । मी त्वरित छेदीन ॥ ५१ ॥
ऐकतां तें वचन । अवघे गेले भुलोन ।
सांगते झाले आपण । अपूर्व कथन युद्धाचें ॥ ५२ ॥
मंथनीं निघालें अमृत । अवघें देव नेवों पाहत ।
म्हणोनि आम्ही भांडत । हिरोन अमृत घ्यावया ॥ ५३ ॥
देखोनियां तुझी मूर्ती । अति उल्हास झाला चित्तीं ।
जें सांगसी ते निश्चितीं । आम्हीं चित्तीं मानिलें ॥ ५४ ॥
नुल्लंघूं तुझे वचन । घे आमुचें भाष्य प्रमाण ।
तुझ्या वचनालागीं जाण । जीव प्राण वेंचूं पैं ॥ ५५ ॥
अनुसरलेती वचनासीं । तरी बुझावीन दोघांसी ।
मद्यामृत समरसीं । उभय सेनेसी वाढीन ॥ ५६ ॥
वेगळालिया पंक्ती । उभयसेना बैसावी निगुती ।
गेलिया येरा पंक्तीं । दंड निश्चितीं मी करीन ॥ ५७ ॥
वचन मानलें सकळां । पंक्ती बैसल्या दोही पाळां ।
घट मायाकृत निर्मिला । लोकां सकळां अलक्ष ॥ ५८ ॥
भीतरीं केला पडदरा । उभय रस ओतिले सैरां ।
दैत्यां वाढिली सुरा । अमृतधारा देवांसी ॥ ५९ ॥
दैत्य सेविती कठरा वृत्ती । येर गोडिया मिटक्या देती ।
राहु धूर्त जाणे चित्तीं । आला गुप्तगतीं देवांमाजी ॥ ६० ॥
अमृत पडतां मुखांतरीं । चंद्रें दाविलें झडकरी ।
येरी सुदर्शन प्रेरी । कंठनाळ झडकरी छेदिलें ॥ ६१ ॥
चंद्रें दाखविले राहूसी । राहु झोंबला चंद्रासीं ।
अद्यापिवरी आकाशी । राहुपर्व पौर्णिमेसीं होत असे ॥ ६२ ॥
धड पडिले धरेवरी । वाढत निगालें धरित्रीं ।
मोहिनी बैसूनि उरावरी । वास करी नेवासीं ॥ ६३ ॥
धड पडोनियां तळीं । वाढियेलें महीतळीं ।
घनवट ऐसी आख्या झाली । तये काळीं तये देशीं ॥ ६४ ॥
शिर उसळलें गगना । तें ग्रहचक्रीं बैसोनि जाणा ।
लागे शशिसुभानां । करी ग्रहणा वेळोवेळां ॥ ६५ ॥
अमृतें देव तुष्ट पुष्ट झाले । दैत्य मद्यमदें मातले ।
निजयुद्धातें मिसळले । देवीं मारिले क्षणमात्रें ॥ ६६ ॥
पूर्वविभागाचे स्थितीं । रत्‍नें नेमिली शीघ्रगतीं ।
राहूचें अमृत क्षितीं । मारितां निश्चितीं सांडलें ॥ ६७ ॥
तेथें ओषधिसंभार । होवोनि व्यापिला डोंगर ।
ऐकतां विस्मित सौ‍मित्र । सुग्रीव वीर विस्मित ॥ ६८ ॥

श्रीरामांच्या अनुज्ञेने वानरांकडून फळे भक्षण :

वानरवीर समस्त । सुग्रीवासी प्रार्थित ।
अमृतसंजीवनी येथ । फळें त्वरित भक्षावीं ॥ ६९ ॥
प्रार्थोनियां हनुमंता । आज्ञा पुसावी रघुनाथा ।
वानर श्रमले युद्ध करितां । त्यांसी तृप्त्यर्था आज्ञापीं ॥ ७० ॥
सुग्रीवें प्रार्थिला हनुमंत । तेणें विनविला रघुनाथ ।
फळभोजनीं कपि समस्त । सोडी रघुनाथ सन्मानें ॥ ७१ ॥
पर्वताचें शिखर शिखर । वानर हिंडती सैर ।
वृक्ष आसुडिती सत्वर । फळसंभार भक्षिती ॥ ७२ ॥
सकाम हिवें पीडलीं एकें । क्रोधाग्नीनें जाळिलीं अनेकें ।
लोभवल्लीं गुंडाळलीं एकें । त्यांची वाढी देखे खुंटली ॥ ७३ ॥
सोहंसांदी एक पडलीं । एक तृष्णाजळीं बुडालीं ।
आशाघारीं जीं टोंचिलीं । तीं किवनली झाडींचि ॥ ७४ ॥
विकल्पपक्षीं खादलीं एकें । अंतरत्वचे कोरलीं देखें ।
अभाववातें उडालीं एकें । आकल्प एकें भ्रमताती ॥ ७५ ॥
विषयझाडें झाडिलीं । कामिनीकुचकर्दमीं पडली ।
त्यांची निर्गति नव्हे वहिली । अधोद्वारा गेलीं अधोगती ॥ ७६ ॥
एकीं कर्मकांडीं पडलीं । तीं स्वर्गीचे दरडीं गुंतलीं ।
एकीं संधीं निष्टलीं । सवेंचि पडलीं भगमुखीं ॥ ७७ ॥
ऐसिया फळांचिया जाती । वानर हातीं न शिवती ।
कृपा वोळला रघुपती । वानरपंक्ती विवेकी ॥ ७८ ॥
जीं स्नेहदेंठीचीं सुटलीं । वनिताहातींची निष्टलीं ।
जी शांतितेजें मुरालीं । जीं निराशे मघमघिलीं ॥ ७९ ॥
शांती दांती अरुवारलीं । सुखरुपें साकारलीं ।
फळें सेविलीं वानरीं ॥ ८० ॥
निजात्मबोधें मघमघित । नित्यनैराश्य रस गळत ।
जेतें हंसशुक झेंपावत । तीं फळें सेवित वानर ॥ ८१ ॥
अहंकोहंसोहंविहीन । ब्रह्मी ब्रह्मत्व जेथें लीन ।
जेथें नाहीं मीतूंपण । ऐसी स्थिती पूर्ण सेविती ॥ ८२ ॥
बहुत दिवस आवरिले । श्रीरामें पर्वतीं सोडिले ।
नाना रस सेविते झाले । विटावूं लागले सुरसिद्धां ॥ ८३ ॥
विचित्र फळें सेवित । विचित्र जळें प्राशित ।
श्रीरामप्रेमें डुल्लत । विसरत देहभाव ॥ ८४ ॥
हरिखें विटाविती देवांसी । वांकुल्या दाविती ऋषींसी ।
वेगीं भजा श्रीरामासी । अच्युतफळासी पावाल ॥ ८५ ॥
न भजतां श्रीरामचंद्रा । कदा न चुकती येराझारा ।
उकल नव्हे संसारा । दुःखसमुद्रामाजी पडे ॥ ८६ ॥
नाना ओषधींचे रस । कपींनीं सेविले बहुवस ।
तृप्ति पावोनि मानस । अवघे तळास उतरले ॥ ८७ ॥

अथोवाच हनूमंतं रामः सुग्रीवसन्निधौ ।
पर्वतो नीयतां वीर मर्यादा चार्णवस्य तु ॥११॥
एवमुक्तस्तु हनुमान्कृतवेगो महकपिः ।
दौर्भ्यां समुह्य तं शैलं प्रयातुमुपचक्रमे ॥१२॥

श्रीरामांच्या आज्ञेने हनुमंत पर्वत परत नेतो :

रामासमवेत सुग्रीव वीर । सकळ वानरांचा भार ।
उतरोनि पर्वतशिखर । काय रघुवीर बोलिला ॥ ८८ ॥
महावीरा हनुमंता । पर्वत नेई मागुता ।
स्थापोनियां स्वस्थता । अति शीघ्रतां परतावें ॥ ८९ ॥
येथें ठेवितां । शिष्टाचारा विरुद्ध होत ।
यालागीं नेवोनियां त्वरित । यथास्थित स्थापावा ॥ ९० ॥
ब्रह्मयानें सृष्टि निर्मिली जैसी । आपण संरक्षावी तैसी ।
करुं जाता अनारिसी । शिष्टाचारासीं मिळेना ॥ ९१ ॥
सागर नुल्लंघी । तेंवी आम्हीं ब्रह्मसृष्टीसी ।
प्रतिपाळावें अति यत्‍नेंसीं । मर्यादेसीं रक्षूनी ॥ ९२ ॥
ऐसें बोलतांचि रघुवीर । कपीनें केला नमस्कार ।
नामें करोनि भुभःकार । शैल सत्वर उचलिला ॥ ९३ ॥

दिशश्च विमलाः सर्वा जाताश्च हिमपाडुराः ।
हनुमंतं सविक्रांतमुत्पत्य गगने स्थितम् ॥१३॥

धरोनियां दोहीं बाहीं । उचलिला लवलाहीं ।
श्रीराम स्मरोनि हृदयीं । गगनीं पाहीं उसळला ॥ ९४ ॥
जैसा श्रीरामाचा बाण । धनुष्यींहूनि सुटतां गुण ।
गगनीं उसळेल संपूर्ण । रिपुदळण करिताचि ॥ ९५ ॥
मेळवोनि द्रव्य तीव्र । जेंवी सोडिजे अग्नियंत्र ।
तेंवी उडाला कपींद्र । दुष्टसंहार करितचि ॥ ९६ ॥
तेजें उजळलें उखामंडळ । झाला अरुणोदय तत्काळ ।
नयन झाले जी निर्मळ । गोळांगूळ देखिला ॥ ९७ ॥

राक्षसांचा आकांत व रावणाची तळमळ :

राक्षसां झाला आकांत । तळमळी लंकानाथ ।
अनावर हा कपि समर्थ । नाहीं भीत कळिकाळा ॥ ९८ ॥
आम्हीं काळनेमि पाठविला । तोही तेणें मारिला ।
पर्वत घेवोनि आला । येणें उठविला सौ‍मित्र ॥ ९९ ॥
सवेंचि पर्वत मागुता । घेवोनि जातो आतां ।
धरा मारा काय पाहतां । हिरोनि पर्वता घ्या वेगीं ॥ १०० ॥

अपश्यन्‍राक्षसाः सर्वे ब्रजंतं सागरोपरि ।
रावणस्त्वव्रवीद्‍दृष्ट्वा समीपस्थान्निशाचरान् ॥१४॥
हस्तिकर्णं शुंकुकर्णं मेघचित्रं च राक्षसम ।
एते चान्येऽपि बहव आज्ञाप्ता रावणेन तु ॥१५॥
स्थूलजंघं महानादं महावक्त्रं महोरसम् ।
उल्कामुखं महावीर्यं चतुर्वक्त्रं च राक्षसम् ॥१६॥
शीघ्रं मायाप्रभावेण हनूमान्गृह्यतामिति ।
यो निगृह्यानयेत्तूर्णं तस्य राज्यं ददाम्यहम् ॥१७॥

स्थूळजंघा सावधान । महानादा ऐकें वचन ।
महावक्त्रा तुवां आपर । कपिनंदन आणावा ॥ १ ॥
महारेसा उल्कामुखा । महावीर्या चतुर्मुखा ।
हस्तिकर्णा सुरेखा । कपिनायका आणा वेगीं ॥ २ ॥
शंकुकर्णा विचित्रा । महाविरा मेघचित्रा ।
सावधान माझिया उत्तरा । ऐका समग्र सुचित ॥ ३ ॥
पर्वतेंसहित कपींद्र । धरोनि आणील मजसमोर ।
त्यासी करीन राज्यधर । जैसा दशशिर तैसा तो ॥ ४ ॥
येथें आणिल्या पर्वत । राक्षस वांचती समस्त ।
घाय कोणाही न बाधित । औषधि अद्‍भुत तेथें असती ॥ ५ ॥
राज्यदानाचें उत्तर । ऐकतांचि सत्वर ।
उठावला राक्षसभार । वानरेंद्र धरावया ॥ ६ ॥
मरण देखतांही दृष्टीं । उठावले कोट्यनुकोटी ।
धनलोभाची ममता मोठी । मरणांत कष्टी सोडीना ॥ ७ ॥
उरीं आदळतां मरण । सर्वथा नव्हे उदासीन ।
मरेन कीं हें साधीन । प्रतिज्ञापण स्वयें करिती ॥ ८ ॥
जो मनोरथ करों बैसे । तो सावध असतांचि पिसें ।
देह विसरोनि आपैसें । नाचौं बैसे मनोरथीं ॥ ९ ॥
राज्य देईन ऐसी गोष्टी । ऐकतांचि उठाउठीं ।
उठल्या कोटींच्या कोटी । मरणसन्निष्टीं सन्नद्ध ॥ ११० ॥

श्रुत्वा तु राक्षसेन्द्रस्य वचस्ते त्वरयान्विताः ।
विचित्रकवचाः सर्वे नानाप्रहरणोद्यताः ॥१८॥

रावणाज्ञेने राक्षसांचा हनुमंताला प्रतिरोध :

रावणाज्ञा होतांचि पाहीं । वीर सिद्ध झाले ठायीं ।
कंगलटोप लवलाहीं । कवचें तिहीं बाणलीं ॥ ११ ॥
नाना परींचीं अंगत्राणें । विचित्रालंकार आभरणें ।
मायावेगें केलें धांवणें । कपिआंगवण लक्षूनी ॥ १२ ॥
सकळीं वेढिला कपींद्र । जेंवी मेघी दिवाकर ।
आच्छादिजे प्रकाशकर । तेंवी वानर कवळिला ॥ १३ ॥
कैंचा रे तूं कोण वानर । वेंगी कवळोनि डोंगर ।
गगनीं जासी सत्वर । परत निष्ठुर युद्धासीं ॥ १४ ॥
न भीसी तूं देवांसी । दानवांतें दृष्टी न आणिसी ।
राक्षसांतें न गणिसी । स्वस्थ जातोसी आकाशीं ॥ १५ ॥

न त्वं बिभेषि देवानां दैत्यानां च महात्मनाम् ।
एवं तैर्निगृहीतस्तु विचिंत्येदं वचो‍ब्रवीत् ॥१९॥
यदि प्राप्ताश्रया लोकाभवद्‌भिः सहिताः सुरा ।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा न साम्यं मम केनचित् ॥२०॥

कोणातेंही दृष्टीं नाणिसी । गगनीं जातोसी वेगेंसीं ।
सांडी सांडी पवर्तासी । नाहीं तरी मरसी वानरा ॥ १६ ॥
ऐकोनियां राक्षसोत्तर । खवळला तो वानर ।
आलियाही चरचर । तरी कपींद्र नाटोपे ॥ १७ ॥
त्रैलोक्यींचे वीर समग्र । आलियाही सुरासुर ।
दानव मानव समग्र । तरी मी कपींद्र नाटोपें ॥ १८ ॥
सृष्टिकर्ते समग्र । ब्रह्मा आणि हरिहर ।
येऊं न शकती मजसमोर । दूत साचार रामाचा ॥ १९ ॥
तेथें तुम्ही कायसीं बापुडीं । धांवतसां लवडसवडीं ।
वृथा मराल रोकडीं । अर्ध घडी न लागतां ॥ १२० ॥

राक्षसांचा संहार करुन हनुमंत पर्वत पूर्वस्थळी ठेवतो :

ऐसें बोलोनि कपिनाथ । पुच्छ वाढविलें अद्‍भुत ।
जैसा काळपाश अकस्मात । धांवे कवळित जीवांसी ॥ २१ ॥
हातीं कवळोनि पर्वत । पुच्छ युद्धासीं मोकलीक ।
तेणें कंदन केलें तेथ । राक्षसांत मांडिला ॥ २२ ॥
अरे हा वायुसुत महाबळी । यासीं न चले अहाच कळीच ।
सत्वर मिळोनियां सकळीं । हातफळी मेळवावी ॥ २३ ॥
वेगळालें जुंझ करितां । रणीं नाटोपे सर्वथा ।
सकळ मिळोनियां तत्वतां । मारुं आतां कपीसी ॥ २४ ॥
ऐसें विचारोनि मनीं । मिसळले युद्धालागोनी ।
तंव पुच्छ आलें जी ठाकोनी । ख्याती रणीं लावित ॥ २५ ॥
राक्षस करित झुंजारी । वर्षते झाले शस्त्रास्त्रीं ।
तितकीं निवटीत पुच्छाग्रीं । कपिकेसरी बळवंत ॥ २६ ॥
जैसें अलक्ष काळचक्र । करी जीवांचा संहार ।
तैसें पुच्छ वेगवत्तर । राक्षसभार निवटित ॥ २७ ॥
एक शिळा ताकित । एक शस्त्रें वर्षत ।
एक अस्त्रें प्रेरित । दारुण मंत्र मंत्रोनी ॥ २८ ॥
मंत्रोनियां महाशक्ती । हनुमंतावरी सोडिती ।
एक निधडा निश्चितीं । केली शांती सकळांची ॥ २९ ॥
शक्तीची निजशक्ती । श्रीराम स्वयें चिच्छक्ती ।
तो राम स्मरतां कपिपती । झाली प्रतिहती शक्तीची ॥ १३० ॥
मुखीं श्रीरामाचें नाम । हृदयीं श्रीरामाचें प्रेम ।
इंद्रियीं श्रीरामाचें कर्म । तया दुर्गम कोण अर्थ ॥ ३१ ॥
स्मरतां श्रीरघुनंदन । आलें सर्वांगीं स्फुरण ।
पुच्छें आदरिलें कंदन । राक्षसगण मारिले ॥ ३२ ॥
शक्ति केलिया प्रतिहत । पुच्छे शस्त्रें पीठ करित ।
शिळा स्वयेंचि चूर होत । लागतां क्षय होय शस्त्रांचा ॥ ३३ ॥

एकद्वित्रिचतुर्विशच्चत्वारिंशत्तथा शतम् ।
लांगूलाग्रेण तान्वेष्ट्य भ्रामयित्वा व्यचिक्षिपत् ॥२१॥
अन्यांस्तु बलिनः शूरान्‍राक्षसान्भीमविक्रमान् ।
बध्वा लांगूलपाशेन पद्‌भ्‍यां संप्राहरत्कपिः ॥२२॥

एक दोन तीन चारी । पांच सात शतवरी ।
मारिल्या राक्षसांच्या हारी । कपिकेसरिनिजपुच्छें ॥ ३४ ॥
महाभयानक क्रूर । रणयोद्धा महावीर ।
रामदूत महाशूर । केलें चरित्र तें ऐका ॥ ३५ ॥
एक बांधोनियां पुच्छांसीं । आदळिले गिरिपृष्ठेंसीं ।
पीठ करोनि अस्थींसीं । एक यमसदनासी पाठविले ॥ ३६ ॥
एक पायीं कवळिले । एक लातातळीं रगडिलें ।
एक धाकेंचि निमाले । वीर पडिले असंख्य ॥ ३७ ॥
एकां पाहतां क्रूरदृष्टीं । धाकें करिती मूत्रवृष्टी ।
विकळ हो‍उनियां उठाउठीं । प्राण शेवटीं सांडिती ॥ ३८ ॥
एक भुभुःकारें भ्यालीं । निःशेष देहातें विसरलीं ।
एक दिग्पुटीं लागलीं । एक मुकली सर्वस्वा ॥ ३९ ॥

एवं सकंदनं कुर्वन्‍रक्षसां मेघवर्चसाम् ।
दिवाकर इव व्योम्नि सो‍ऽगच्छद्वायुनंदनः ॥२३॥
अति देवकृतं कर्म दृष्ट्वा तस्य तु देवताः ।
साधु साध्विति भाषंतः पुष्पवर्षैरवाकिरन् ॥२४॥
हत्वा रक्षःसहस्त्राणि लांगूलचरणायुधैः ।
स्वस्थाने पर्वतं स्थाप्य रामस्याग्रे समागतः ॥२५॥
प्रणिपत्य ततो रामं सुग्रीवं सहलक्ष्‍मणम् ।
आचचक्षे तथा वृत्तं यावत्पूर्वं च सांप्रतम् ॥२६॥

जेंवी गगनीं रविमंडळ । मेघ आच्छदी सकळ ।
तेंवी येवोनि राक्षसदळ । गोळांगूळ आच्छादिला ॥ १४० ॥
तो रवि आपल्या निजकिरणीं । मेघांचें अंतर भेदूनी ।
स्वप्रकाशेंकरोनी । अवनी गगन प्रकाशी ॥ ४१ ॥
श्रीरामदळीं हनुमान वीर । जेंवी मूर्तिमंत दिवाकर ।
महामेघ राक्षसवीर । पाहती कपींद्र आच्छादूं ॥ ४२ ॥
बाप कपिकुळीं दिनमणी । पुच्छरुप निजकिरणीं ।
अंतरें सकळांची भेदूनीं । ठेला करोनी वाताहत ॥ ४३ ॥
जेंवी सरोवरीं गज रिघे । कमळिणी निवटी वेगें ।
तेंवी कपीनें लागवेगें । राक्षस रागें मर्दिले ॥ ४४ ॥
पर्वतेंसहित युद्ध करित । देखता देव समस्त ।
होवोनि सकळ विस्मित । स्तुति करीत कपीची ॥ ४५ ॥
मानवोनि सुरासुरीं । पुष्पवृष्टि कपिशिरीं ।
करिते झाले निजगजरीं । जयजयकारीं हर्षित ॥ ४६ ॥
सुर जयजयकार करित । विजयी झाला कपिनाथ ।
ठेवोनी स्वस्थानीं पर्वत । आला रघुनाथवंदना ॥ ४७ ॥
लोटांगण श्रीरामचरणां । नमन केलें लक्ष्मणा ।
सुग्रीवासी केलें नमना । अंगदही जाणा नमियेला ॥ ४८ ॥
बिभीषण शरणागत । त्यासीही नमी हनुमंत ।
येरें वानर समस्त । नमी कपिनाथ अति प्रितीं ॥ ४९ ॥
श्रीरामें दिधलें आलिंगन । हृदयीं धरिला कवळून ।
सौ‍मित्राचें जीवदान । तुवां जाण मज दिधलें ॥ १५० ॥

लक्ष्मणाची हनुमंताविषयी कृतज्ञता :

सौ‍मित्रें आलिंगिलें हनुमंता । तूं आमचा जीवदाता ।
सुखी केलें श्रीरघुनाथा । बहु आतां काय बोलूं ॥ ५१ ॥
आम्ही बंधु ते कुबंधु । तूं कांही नसोनि सुबंधु ।
आमचेनि रामा दुःखावबोधु । सुखावबोधु तुझेनि ॥ ५२ ॥
तुझ्या एक एक कर्मा । आठवितां प्लवंगमा ।
मन विसरें मनोधर्मा । वरोत्तमा हनुमंता ॥ ५३ ॥
सीताशुद्धीची मात । स्मरतां चित्त चकित ।
वधूं जातां इंद्रजित । जाहलों प्रतिहत आम्ही तेथें ॥ ५४ ॥
एकलेनि वीरें आपण । जुत्पती आणि वानरगण ।
शरणागत बिभीषण । तुवां आपण वांचविला ॥ ५५ ॥
जो अदट त्रैलोक्यासी । त्या मारविलें इंद्रजितासी ।
यश दिधलें मज सौ‍मित्रासीं । काय तुजपासीं तुझें सांगूं ॥ ५६ ॥
शोक करितां रामासीं । तुवां पावोनि वेगेंसीं ।
सावध करोनि स्वामीसी । स्वस्वरुपासी प्रबोधिलें ॥ ५७ ॥
राम सकळ स्वरुपस्थिती । तो राम प्रबोधिला मारुती ।
दास्य करिसी अहोरातीं । ख्याती त्रिजगतीं रामदूता ॥ ५६ ॥
श्रीरामसुख प्रकाशक । हनुमान झाला सत्य एक ।
सुखाचेही सोलींव सुख । कपिनायक मारुती ॥ ५९ ॥

लक्ष्मणाच्या स्तुतीला हनुमंताचे समर्पक उत्तर :

ऐसा स्तवोनियां हनुमंत । सौ‍मित्र चरणां लागत ।
येरें सुखावोनि त्वरित । चरण वंदित सौ‍मित्राचे ॥ १६० ॥
म्हणे सौ‍मित्रा ऐक विनंती । जितुकी कपीची शक्ती ।
तितुकी रामनामाची ख्याती । नामेंवीण मारुति कांहीं नेणे ॥ ६१ ॥
जेव्हां संकट कांही पडत । तेव्हांचि रामनाम स्मरत ।
नामें विघ्न भस्म होत । विजयी कपिनाथ लटिकाचि ॥ ६२ ॥
श्रीरामनाम स्मरतां । द्वंद्वें नुधविती माथा ।
विघ्नें हाणोनियां लाता । कपि तत्वतां निजविजयी ॥ ६३ ॥
जितुकें कपीचें बळ । तितुकें नामचि केवळ ।
हें तूं जाणसी सकळ । अति अविकळ रामभजनें ॥ ६४ ॥
ऐसें विनवोनि सौमित्रासी । आलिंगिलें सुग्रीवासी ।
बिभीषणादि अंगदासी । वानरांसी आलिंगी ॥ ६५ ॥
सांगितलें सकळ वृत्त । जाहली युद्धे बहुत ।
रामें निवारलीं समस्त । कपिनाथ रक्षिला ॥ ६६ ॥
पूर्वीं येथून जातेवेळां । रावणें राक्षस पाठविला ।
कपटाश्र्म निर्मिला । गोवूं लागला कपीसी ॥ ६७ ॥
श्रीराम स्मरतां चित्तीं । झाली कपटाची उपहती ।
राक्षस मारिला निश्चितीं । प्रतापशक्ती नामाची ॥ ६८ ॥
जळसरोवराभीतरीं । सापदग्ध निशाचरी ।
गिळावया कपिकेसरी । पायीं झडकरी झोंबली ॥ ६९ ॥
पायीं झोंबतां कपीसीं । राम स्मरोनि आवेशीं ।
मारूं आदरिलें राक्षसीसी । रामें तिसी उद्धरिलें ॥ १७० ॥
तिणें राक्षसाची मात । मज सांगितला वृत्तांत ।
कपटी म्हणोनियां घात । करितां मुक्त रामें केला ॥ ७१ ॥
ओषधींतें राखिते । चौदा सहस्र गंधर्व तेथें ।
रणीं मिसळले युद्धातें । ते श्रीरामें निवटिले ॥ ७२ ॥
पुढें भरताची भेटी । ते सांगितली सकळ गोष्टी ।
पर्वत नेतां संकटीं । राक्षस कोटी उठावले ॥ ७३ ॥
हातीं असतां गिरिवर । युद्ध झालें घोरांदर ।
नामें निवटिले समग्र । क्षणमात्र न लागतां ॥ ७४ ॥
स्वस्थ ठेवोनि पर्वत । परतोनि आलों येथ ।
ऐकतां कपीचा वृत्तांत । वानर समस्त सुखावले ॥ ७५ ॥
माथां वाहोनि पुच्छाटी । घालिती कोल्हाटें उफराटीं ।
हरिखल्या वानरकोटी । बाप जगजेठी हनुमंत ॥ ७६ ॥
एका जनार्दना शरण । राक्षस निर्दळूनि जाण ।
पर्वत स्वस्थानीं स्थापून । कपिनंदन निजविजयी ॥ १७७ ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे युद्धकांडे एकाकारटीकायां
हनुमग्दिरिस्थापनं नाम पंचाशत्तमो‍ऽध्यायः ॥ ५० ॥
ओंव्या ॥ १७७ ॥ श्लोक ॥ २६ ॥ एवं ॥ २०३ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय पन्नासावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय पन्नासावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय पन्नासावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय पन्नासावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय पन्नासावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय पन्नासावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय पन्नासावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय पन्नासावा

Leave a Comment

Your email address will not be published.