भावार्थरामायण अध्याय

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय तेरावा

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय तेरावा

श्रीरामांची शरबंधनातून मुक्तता

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

सीता अशोकवनात परत्ल्यावर श्रीराम शरबंधानातून शुद्धीवर
आले व लक्ष्मणाची अचेतन स्थिती पाहून विलाप करु लागले :

सीता नेलिया अशोकवना । मागें शरबंधीं रघुनंदना ।
पावोनि लब्धचेतना । आपअपणा अवलोकी ॥ १ ॥

अथ दीर्घेण कालेन संज्ञां लेभे नरोत्तमः ।
प्रत्यवेक्षत मात्मानं शोणितेन परिप्लुतम् ॥१॥
अदीनो दीनया वाचा रामः परमसत्ववान् ।
अभ्यभाषत दीनात्मा हरिभिः परिवारितः ॥२॥
लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा दुःखशोकसमान्वितः ।
विललाप ततो रामो मंदभश्रूण्यवर्जयन् ॥३॥
किं नु मे सीतया कार्यं लब्धया जीवितेन वा।
शयानं योऽद्य पश्यामि लक्ष्मणं शुभलक्षणम्॥४॥
यत्र क्वचिल्लभेद्‌भार्यां पुत्रान्मित्रांश्च बांधवान् ।
न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः सांपरायिकः ॥५॥

शरबंधनीं रघुनंदन । स्वयें होवोनि सावधान ।
निजांगीं खडतरले बाण । रुधिरें क्लिन्न भूमिशायी ॥ २ ॥
सवेंचि पाहे लक्ष्मण । तंव यासीं न देखे प्राण ।
सज्ञान घेवोनि अज्ञान । मिथ्या रुदन स्वयें दावी ॥ ३ ॥
नाहीं लक्ष्मणा जीवघात । ऐसें जाणोनि श्रीरघुनाथ ।
पहावया वानरवृत्तांत । आक्रंदत अति दुःखें ॥ ४ ॥
वाचा विकळ भ्रष्टस्वर । ऐकतां देखती वानर ।
रणीं पडला सखा सौ‍मित्र । तेणें रघुवीर विलपत ॥ ५ ॥
रावण इंद्रजित कुंभकर्ण । मारिल्या मज सुख कोण ।
सखा न भेटे लक्ष्मण । सांडिन प्राण यालागीं ॥ ६ ॥

कितीही विजय मिळविले तरी लक्ष्मणाची सर नाहीः

करुनि राक्षसकंदन । घेतलिया लंकाभुवन ।
सखा न भेटे लक्ष्मण । सांडीन प्राण त्यालागीं ॥ ७ ॥
स्त्रिया सीतेऐशा जाण । असंख्य मिळती संपूर्ण ।
तैसा न मिळे सखा लक्ष्मण । सांडीन प्राण त्यालागीं ॥ ८ ॥
स्त्रिया मेळविल्या मिळती । पुत्र पौत्र होय संतती ।
सख्या लक्ष्मणाची प्राप्ती । त्रिजगतीं दुर्लभ ॥ ९ ॥
प्रवेशल्या अयोध्येसी । भरतशत्रुघ्नकौसल्येसी ।
केंवी मुख दाखवूं सुमित्रेसी । त्यजीन प्राणांसी यालागीं ॥ १० ॥
वना आलों दोघे जण । पुसती केउता तो लक्ष्मण ।
तेव्हा माझें काळें वदन । त्यजीन प्राण यालागीं ॥ ११ ॥
लक्ष्मणावांचून आपण । सर्वथा न करीं फळभक्षण ।
त्यावीण न घें मी जीवन । त्यजीन प्राण यालागी ॥१२ ॥
लक्ष्मणावांचून आपण । पदमात्र न करीं गमन ।
त्यालागीं त्यजीन मी प्राण । सत्य भाषण हें माझें ॥ १३ ॥
दुःख आठवलें दारुण । नयनीं आले अश्रु पूर्ण ।
आपल्या कर्माचें दुषण । स्वयें आपण अनुवादे ॥ १४ ॥

अयंमिथ्या प्रलापो मे हत्वा युद्धे दशाननम् ।
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां बिभिषणः ॥६॥

बिभीषणाचा विलाप :

रणीं मारोनि रावण । राक्षसराजा बिभीषण ।
माझेनि न करवेचि जाण । शेकलें ऋण मज त्याचें ॥ १५ ॥
परम माझें मज दूषण । लंका बिभीषणा दिधली दान ।
तें मी नव्हेंचि उत्तीर्ण । शेकलें ऋण मज त्याचें ॥ १६ ॥
भरतासीं पत्र देतां जाण । तेणें रणीं विंधोनि रावण ।
राजा करील बिभीषण । ऋण उत्तीर्ण त्याचेनि ॥ १७ ॥
आमची ऐकून मरणावस्था । भरत शत्रुघ्न तिघीं माता ।
प्राण देतील तत्वतां । उत्तीर्णता नव्हे तेणें ॥ १८ ॥
अंतकाळींचें जें ऋण । वंदून बिभीषणाचे चरण ।
त्यासी देवोनि धनुष्यबाण । ऋण‍उत्तीर्ण मी होईन ॥ १९ ॥
दिव्यास्त्रेंसीं धनुष्यबाण । माझे पावल्या बिभीषण ।
त्रैलोक्यीं पूज्य होईल पूर्ण । निजवरदान हें माझें ॥ २० ॥
ऐकोनि श्रीरामवचन । बिभीषण मूर्च्छापत्र ।
स्वयें दीर्घ करी रुदन । अभाग्य पूर्ण मज माझें ॥ २१ ॥
बुद्धि सांगे रघुनंदन । आम्हा दोघांचा गेल्या प्राण ।
गजरें येवोनि रावण । करील कंदन वानरां ॥ २२ ॥
मजसंमुख करोनि रण । वानर मारतील रक्षोगण ।
मागें तुम्हांसी न यावें मरण । शिघ्र गमन तुम्ही करा ॥ २३ ॥
जुत्पती वीर वानरगण । त्यांसी माझें लोटांगण ।
सवेग न येतां रावण । शीघ्र गमन तुम्ही करा ॥ २४ ॥
मजपुढें करोनि रण । वीर मारिले रक्षोगण ।
जालेती सर्वस्वें उत्तीणें । शीघ्र गमन करावें ॥ २५ ॥

अस्मिन्महूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमिहार्हसि ।
सत्वहीनं हि मां राजा रावणोऽभिद्रविष्यति ॥७॥
अंगदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यं ससुहद्रणम् ।
सागरं तर सुग्रीवा पुनस्तेनैव सेतुना ॥८॥

श्रीरामांचा सुग्रीवास ससैन्य परतण्याचा आदेश :

सुग्रीवा बुद्धि ऐक पां खरी । येचि समयींचे अवसरीं ।
जंव पडली आहे अंधारी । सहपरिवारीं निघावें ॥ २६ ॥
वानरवीर सुहृज्जन । सैन्य सेनानी कपिगण ।
एकवटोनि आपण । करावें गमन किष्किंधे ॥ २७ ॥
वानरवीरांसमवेत । सुग्रीवराजा जीवें जीत ।
ऐकोनि येऊनि लंकानाथ । करावया घात वानरां ॥ २८ ॥
वानरराजा तूं कपिपती । तुजवीण वानर न चालती ।
तुवां निघावें शिघ्रगतीं । किष्किंधेप्रति नेमस्त ॥ २९ ॥
अंगदें आणिलें मुकुटासी । तो राग पोटीं रावणासी ।
पुढें घालोनियां त्यासी । सकळ सैन्येंसीं निघावें ॥ ३० ॥
करोनि आलों सेतुबंधन । तेणें मार्गे गा आपण ।
शीघ्र करावें गमन । किष्किंधाभुवन ठाकोनी ॥ ३१ ॥
ऐकोनि श्रीरामवचन । सुग्रीव न ढळे अणुप्रमाण ।
पुढती बोले रघुनंदन । शीघ्र गमन करीं बापा ॥ ३२ ॥

यत्तु कार्यंवयस्येन सुहृदा वा परं मम ।
कृतं सुग्रीव सत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा ॥९॥
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्‌भिर्वानरर्षभाः ।
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्ट गंतुमहर्थ ॥१०॥
शुश्रुवुस्तस्य ये सर्वे वानराःपरिदेवितम् ।
ते सर्वे चक्रुरश्रुणि नेत्रैः कृषेतरेक्षणाः ॥११॥

आमचें तुमचें सख्यत्व परम । त्या सख्यत्वाचें कृतकर्म ।
तुवां संपादिलें सुगम । आत्माराम मी जाणें ॥ ३३ ॥
मित्रकार्यी तूं विख्यात । संपादिला मित्रकार्यार्थ ।
सुखी केला हा रघुनाथ । परम आप्त तुम्ही मज ॥ ३४ ॥
असंख्य मेळवोनियां दळ । महावीर कपि प्रबळ ।
सेतु बांधोनि तत्काळ । आलेत सकळ मत्कार्या ॥ ३५ ॥
सखया सुग्रीवा परियेसीं । वानर कष्टलें परदेशीं ।
यांसी नेवोनि स्वगृहांसी । स्त्रीपुत्रांसीं भेटवीं ॥ ३६ ॥
तुवांही किष्किंधाभुवनीं । तारा रुमा दोन्ही पत्‍नी ।
सुक भोगावें अनुदिनीं । सिंहासनीं स्वानंदें ॥ ३७ ॥
अंगद युवराजा जाण । वीर शूर सुभट पूर्ण ।
त्याचेही लळे पाळून । सुखी संपूर्ण करावें ॥ ३८ ॥
माझिया कार्यालागीं जाण । वानरीं वेंचिले प्राण ।
समस्तां माझें लोटांगण । शीघ्र गमन करावें ॥ ३९ ॥
तुम्ही शीघ्र न करितां गमन । येथें येवोनि दशानन ।
करील वानरां रणकंदन । दुःख दारुण तें मज ॥ ४० ॥
मज न बाधी दुःखावस्था । परी सुग्रीवाची परम चिंता ।
दुःख न होतां कपी समस्तां । शिघ्रगमनता निघावें ॥ ४१ ॥
लक्ष्मणाच्या दुःखावस्था । मी प्राण त्यागीन आतां ।
प्राण त्यागील स्वयें सीता । यालागीं शीघ्रता तुम्ही जावें ॥ ४२ ॥
ऐसें श्रीरामाचें विलपन । ऐकोनियां वानरगण ।
अश्रुपूर्ण जाले नयन । रुदन स्फुंदोन ते करीती ॥ ४३ ॥

रामांच्या आदेशावर सुग्रीवाची प्रतिक्रिया :

ऐकोनि श्रीरामवचन । सुग्रीव बोलिला गर्जोन ।
सांडोनियां रामचरण । मागें आपण सरुंना ॥ ४४ ॥
निकट आल्या प्राणांत । ओढवलिया कल्पांत ।
नाही सांडणें रघुनाथ । निश्चितार्थ हा माझा ॥ ४५ ॥
कैंचें राज्य कैचें छत्र । कैचें कलत्र कैंचें पुत्र ।
सखा सांडोनि श्रीरामचंद्र । अणुमात्र ढळूंना ॥ ४६ ॥
सांडोनियां रघुनंदन । आठवी स्त्रियादि भोग भवन ।
तेव्हांचि त्याचें काळें वदन । आकल्प पतन तयासी ॥ ४७ ॥

बिभीषणस्तु रामस्य दृष्टा गात्रं शरैश्चितम् ।
लक्ष्मणस्यच धर्मात्मा बभूव व्यथितस्तदा ॥१२॥
जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे विमृज्य च ।
शोकसंपीडितमना रुरोद विललाप ह ॥१३॥

बिभीषणाच्या जलसिंचनाने राकलक्ष्मणांना सुद्धी :

सर्वांगी खोचिनियां बाण । रणीं पडले राम लक्ष्मण ।
तें देखोनियां बिभीषण । करी रुदन अति दुःख ॥ ४८ ॥
बैसोनियां सुग्रीवापासीं । बिभीषण रडे आक्रोशीं ।
कपटें छळोनि राक्षसीं । रणीं रामासी पाडिलें ॥ ४९ ॥
खोंचले देखोनियां बाण । जळहस्तें बिभीषण ।
श्रीराम आणि लक्ष्मण । करी स्पर्शन सर्वांगीं ॥ ५० ॥
बिभीषणहस्तींचें उदक । तेणें निवारेल देहदुःख ।
श्रीरामलक्ष्मण नावेक । पावले सुख शरबंधीं ॥ ५१ ॥
बिभीषणहस्तोदकगुण । दोघे झाले सावधान ।
परी सर्वांगीं विकळपण । अर्ध क्षण बैसवेना ॥ ५२ ॥
सुग्रीव आणि बिभीषण । दोघे देखोनि अति उद्विग्न ।
ते काळीं अंगद आपण । बोले गर्जोन तें ऐका ॥ ५३ ॥
श्रीराम आणि लक्ष्मण । सुग्रीवादि वानरगण ।
सुख पावती संपूर्ण । तें मी करीन अवधारा ॥ ५४ ॥

अथाब्रवीद्वानरेंद्रः सुग्रीवः पुत्रमंगदम् ।
सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे समाहूयेदमब्रवीत् ॥१४॥
सहशूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावविक्लवौ ।
उभौ प्राययतः क्षिप्रं किष्किंधां रामलक्ष्मणौ ॥१५॥

अंगदास सुग्रीवाचा आदेश :

सुग्रीव सांगे अंगदासी । पाचारोनि सुषेण शुरासी ।
सकळसैन्य समुदायेंसीं । न्यावे किष्किंधेसीं राम सौ‍मित्र ॥ ५५ ॥
ऐकोनि सुग्रीवाची युक्ती । अंगदें अति विनयवृत्तीं ।
सुग्रीवादि सकळ जुत्पती । केली विनती अभिवंद्य ॥ ५६ ॥
सुग्रीव राजा कपिपती । घेवोनि सौ‍मित्र सीतापती ।
न वचतां किष्किंधेप्रती । वानर न ढळती ससैन्य ॥ ५७ ॥
स्वामी तुज सुग्रीवेंवीण । वेगळे न होती वानरगण ।
घेवोनि राम लक्ष्मण । जावें आपण किष्किंधेसीं ॥ ५८ ॥

अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबांधवम् ।
मैथिलीमानयिष्यामि सक्रो नष्टमिव श्रियम् ॥१६॥
सर्वे गच्छंतु विश्वासाद्वज्‍रांगो मारुतात्मजः ।
अनेनाहं सहायेन हानिष्ये राक्षसाधिपम् ॥१७॥

अंगदाचे पतिवचन :

सुग्रीव सुषेण गुप्तती समस्त । नळनीळादि जांबवंत ।
अंगद लोटांगणें विनवीत । निजपुरुषार्थ लक्षोनी ॥ ५९ ॥
लब्धसंज्ञ राम लक्ष्मण । दोघे जाले सावधान ।
येथोनि यांसी नाहीं मरण । विकळ पूर्ण सर्वांगीं ॥ ६० ॥
जंव विकळ राम लक्ष्मण । तंव सुग्रीवादि वानरगण ।
समस्तांहीं होवोनि सावधान न्यावे । दोघे जण किष्किंधे ॥ ६१ ॥
मागें मी एकला आपण । मारीन इंद्रजित कुंभकर्ण ।
रणीं निर्दाळीन रावण । सपुत्रप्रधानसैन्यासीं ॥ ६२ ॥
माझेनि विश्वासें समस्त । सुखीं जावें सुनिश्चित ।
एक ठेवावा हनुमंत । रणसाह्यार्थ मजलागीं ॥ ६३ ॥
याचेनि रणसाह्यपणीं । करीन रावणाची धूळधाणी ।
मारीन राक्षसांच्या श्रेणी । सीता जननी सोडवीन ॥ ६४ ॥
करोनियां समुद्रमथन । इंद्रे श्री काढिली शोधून ।
तेंवी राक्षस दमून । सीता चिद्रत्‍न आणीन ॥ ६५ ॥
लंका बिभीषणा दिधली दान । जें कां श्रीरामवाचाऋण ।
तें मी होईन उत्तीर्ण । बिभीषण येथें ठेवा ॥ ६६ ॥
रणीं मारोनि रावणासी । स्वयें सोडवीन सीतेसी ।
राज्य देईन बिभीषणासी । रामऋणासीं उतराई ॥ ६७ ॥

अंगदाचे वचन ऐकून सुग्रीवास आनंद व प्रतिक्रिया :

इतुकें करोनि । सीता घालोनि शिबिकेसीं ।
गर्जत येईल किष्किंधेसीं । सत्य वचनासी मानावें ॥ ६८ ॥
ऐकोनि अंगद अनुवादन । सूखावला सुग्रीव आपण ।
हरिखें चुंबोनियां वदन । संतोषोन स्वयें डोले ॥ ६९ ॥
धन्य अंगदां तुझी वचनावळी । धन्य अंगदा तुझी शैली ।
वीर शूर आतुर्बळी । वानरकुळीं अंगद ॥ ७० ॥
जैसा बोलिलासी तैशी शक्ती । तैसी करुं शकसी ख्य़ाती ।
निधडा वीर तूं त्रिजगतीं । वानूं किती गुण तुझे ॥ ७१ ॥
तूं एकला करिसी रण । आम्ही घेवोनि राम लक्ष्मण ।
किष्किंधे जातां पैं पळोन । अतिजघन्य पैं आम्हां ॥ ७२ ॥
नगरी हांसिजे वानरीं । स्वर्गीं हांसिजे सुरवरीं ।
हांसिजेल ऋषीश्वरीं । चराचरी अतिनिंद्य ॥ ७३ ॥
इंद्रजित आलिया कुंभकर्ण । ससैन्य आलिया रावण ।
मागें सरणें नाहीं जाण । केलें निर्वाण सुग्रीवें ॥ ७४ ॥

हनुमंताला हर्ष :

ऐकोनि अंगदाची मात । हरिखला हनुमंत ।
आला स्वानंदें गर्जत । राक्षसांतकृतकारी ॥ ७५ ॥
अंगद माझा निजसखा । मी अंगदाचा पाठीराखा ।
मारावया दशमुखा । विचार इतुका कायसा ॥ ७६ ॥
जांबवंत सुग्रीव बिभीषण । नळनीळादी वानरगण ।
श्रीरामाचें शरणबंधन । निर्बंधन केंवी होय ॥ ७७ ॥

नारदमुमींचे आगमन व श्रीरामांस वंदन :

ऐसा करितां विचार । तंव तपस्तेजाचा डोंगर ।
आला नारद मुनीश्वर । करीत गजर नामाचा ॥ ७८ ॥
नारदाची निजाअवडी । श्रीराम मारील राक्षसकोडी ।
डोळेभरी पाहीन गोडी । कडोविकडीं नाचत ॥ ७९ ॥
शस्त्रास्त्रीं वीर वानरगणीं । श्रीराम भिडेल झोंटढराणीं ।
त्याही युद्धाची घेईन धणी । शेंडी थरकोनी थडथडित ॥ ८० ॥
पाताळीं युद्ध न पडे दृष्टी । नारद पायें पृथ्वी पिटी ।
नसतां मृत्युलोकीं रणगोष्टीं । तै त्या उठी पोटशूळ ॥ ८१ ॥
स्वर्गीं नाहीं रक्षकल्लोळ । नारदा कपाळशूळ ।
लंकाभुवनीं रणगोंधळ । केला सुकाळ श्रीरामें ॥ ८२ ॥
संग्रामपीक आलें प्रबळ । पाडिले शरबंधनाचे टोळ ।
नारद उडवील तत्काळ । रणसुकाळ पहावया ॥ ८३ ॥
पहावया श्रीरामरणगोडी । नारदासीं परम आवडी ।
फेडावया शरबंधसांकडी । अति तांतडी तो आला ॥ ८४ ॥
श्रीरामाचा निजबाण । ज्या लागे तो ब्रह्म पूर्ण ।
ऐसें पहावया निर्वाणरण । आवडी गहन नारदासीं ॥ ८५ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु महायोगबलन्वितः ।
आजगाम महातेजा देवर्षिर्नारदस्तथा ॥१८॥
राघवस्य समीपे तु निपपात सखीकृतः ।
कृत्वा प्रदक्षिणं रामंतेषां मध्ये वनौकसाम् ॥१९॥
अभितुष्टाव काकुत्स्थं स्मारयन्पूर्वजन्म च ।
राम राम महाबाहो शृणुष्व वदतां वर ॥२०॥
दिव्यं लक्ष्मणसंयोगं किमात्मानं न बुध्यसे ।
भवान्नारायणः श्रीमान्सर्वलोकनमस्कृतः ॥२१॥

नारदाचे श्रीरामपराक्रमवर्णन व विनंती :

श्रीराम देखोनि शरबंधनीं । नारद येवोनि तेच क्षणीं ।
प्रदक्षिणा लोटांगणीं । लागला चरणीं रामाच्या ॥ ८६ ॥
अगाध नारदाचें महिमान । तपस्तेजें देदीप्यमान ।
मानूनि श्रीरामभक्त पूर्ण । वानरगण स्वयें वंदिले म॥ ८७ ॥
मी एक श्रेष्ठ महामुनी । वानर वनचर हीन भजनीं ।
ऐसें नारद कदा न मानी । घाली लोटांगण समसाम्य ॥ ८८ ॥
जोचि भाव श्रीरामचंद्रीं । तोचि भाव वानरांवरी ।
प्रदक्षिणा नमस्कार करी । भिन्नत्व न धरी अणुमात्र ॥ ८९ ॥
ऐसी साधूंची शुद्ध शैली । नारदीं नांदे सुखसमेळी ।
तो येवोनि श्रीरामाजवळी । सांगे समूळीं मूळकथा ॥ ९० ॥
तुझे स्वरुप द्वंद्वविहीन । मिथ्या मानिसी शरबंधन ।
होवोनियां सावधान । करीं कंदन राक्षसां ॥ ९१ ॥
तुझें होताहे निर्वाणरण । पाहूं आलों मी आपण ।
घेवोनियां धनुष्यबाण । करीं कंदन राक्षसां ॥ ९२ ॥
ऐसें सांगतां नारदमुनी । श्रीराम नुठी शरबंधनीं ।
मुख्य स्वरुप प्रबोधोनी । अनुवादे वाणी ते ऐका ॥ ९३ ॥
तूं तंव सर्वभूतीं सबाह्य पूर्ण । पूर्णपणें निजनिर्गुण ।
निर्गुणत्वें तूंचि सगुण । निजलक्ष्मण निधारीं ॥ ९४ ॥
मत्स्यरुपें अवसरोन । शंखासुरातें सर्दून ।
स्वयें केलें वेदोद्धरण । तूं आदिकारण श्रीरामा ॥ ९५ ॥
कृर्मरुपें तूं आपण । पृष्ठभागीं धरा धरोन ।
करोनिया समुद्रमंथन । काढिलीं पूर्ण चौदा रत्‍नें ॥ ९६ ॥
वराहरुपें तूचि जाण । निमन्न धरा उद्धरोन ।
हिरण्याक्ष निर्दाळून । जालासी आपण स्वयें वराह ॥ ९७ ॥
प्रल्हादकैवारालागीं जाण । अचेतन खांब फोडून ।
हिरण्यकशिपा विदारुन । जालासी आपण नृसिंह रामा ॥ ९८ ॥
कां उपेंद्ररुपें आपण । दानप्रसगें बळीचें छळण ।
शेखीं जालासी बळीचे अधीन । म्हणती वामन द्वारपाळ ॥ ९९ ॥
परशुराम तूं ब्रह्मक्षत्रीं । गो ब्राह्मणांचा कैवारी ।
सहस्रार्जुनासी करिसी बोहरी । धरा निःक्षत्री त्रिसप्तकें ॥ १०० ॥
तो तूं सातवा अवतार । प्रत्यक्षाकारें श्रीरामचंद्र ।
मिथ्या शरबंध शरपंजर । उठीं सत्वर रिपुदळणीं ॥ १ ॥
ऐसे नारदें सांगतां आपण । शिववरदाचे वरदबाण ।
मिथ्या न करी श्रीरघुनंदन । ऋषि पूर्ण जाणों सरला ॥ २ ॥
तूं तंव साक्षात नारायण । शेषशायी श्रीजनार्दन ।
तूं तंव जगाचा जीवन । गरुडवाहन श्रीरामा ॥ ३ ॥
गरुड तुझा निजसेवक । हाथ जोडोनि उभा संमुख ।
शरबंध छेदावया देख । त्यासी आवश्यक स्मरावें ॥ ४ ॥

श्रीरामाचे नारदास उत्तर :

श्रीराम म्हणे नारदाप्रती । गरुडस्वामी मी रघुपती ।
शरबंधाचे निवृत्ती । सेवका काकुळती केंवी करुं ॥ ५ ॥
माझा स्वामी श्रीशंकर । निवारील शरपंजर ।
ऐसें ऐकतां उत्तर । शिव सत्वर धांविन्नला ॥ ६ ॥

शंकराच्या आज्ञेने गरुडाचे आगमन :

शिव सांगे गरुडासी । तूं तंव महा मूर्ख होसी ।
शरबंध लागला श्रीरामासीं । शीघ्र त्यापासीं तूं जाय ॥ ७ ॥
माझ्या वरदाचे वरद बाण । स्वयें छेदीना रघुनंदन ।
तुंवा जावोनि आपण । शरबंधन छेदावे ॥ ८ ॥
माझ्या वरदाचे सर्पशर । तिहीं बाधिला श्रीरामचंद्र ।
तुवां जाणोनि सत्वर । नागशर छेदावें ॥ ९ ॥
ऐकोनि शिवाचें उत्तर । गरुडासीं उल्लास थोर ।
वंदावया श्रीरामचंद्र । अति सत्वर चालिला ॥ ११० ॥

एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघाश्चासन्सविद्युतः ।
पर्यस्तं सागरे तोयं कंपंतश्च महीधराः ॥२२॥
महता पक्षवातेन सर्वे तीररुहा द्रुमाः ।
बहवः पातिता भग्नाः समूला लवणांभसि ॥२३॥
ततो मुहूर्ताद्ररुडं वैनतेयं महाबलम् ।
वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलंतमिव पावकम् ॥२४॥
तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुदुवुः ।
यैस्तु तौ पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलैः ॥२५॥
ततःसुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्‍वा प्रत्यभिवाद्य च ।
विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चंद्र्समप्रभे ॥२६॥

गरुडाच्या पक्षघाताच्या आवाजाने सर्पांचे पलायन :

गरुडें करितां उड्डाण । उभयपक्षांचा पवन ।
पर्वतवृक्ष उन्मळोन । पडतीं आण अमुद्रीं ॥ ११ ॥
खचोनि पडती गिरिकडे । पक्षी किलकिलती बापुडे ।
समुद्रजळ गगना उडे । अति झडाडें पक्षांच्या ॥ १२ ॥
पक्षवात तो मेघ निर्वाहे । उसळलें जळ वर्षताहे ।
सुवर्णपक्ष विद्युत्प्राये । झळकताहे आकाशीं ॥ १३ ॥
तेजोराशि दैदीप्यमान । कपि देखती गरुडागमन ।
न लागतां अर्धक्षण । आलें उड्डाण शरबंधा ॥ १४ ॥
येतां गरुडाचें उड्डाण । सर्पोद्‌भुत शरबंधन ।
पळोनि जाले शिवभुषण । गरुडाभेणें अतिधाकें ॥ १५ ॥

गरुडभयाने सर्पांचे शंकराच्या शरीरावर आरोहण :

वेगळें पाहतां आपण । गरुड करील पैं विदारण ।
सर्प जाले शिवभूषण । निजमरण चुकवावया ॥ १६ ॥
शिवाचिया अंगावरी । बाहुभूषणें उरीं शिरीं ।
लपती सर्पांचिया हारी । देखोनि सर्पारी अति धाकें ॥ १७ ॥

रामलक्ष्मण संपूर्ण सावध, गरुडाचे रामांना वंदन व क्षमायाचना :

शरबंधनी सर्पबंधन । ते सर्प जातांचि पळोन ।
श्रीराम आणि लक्ष्मण । सावधान स्वयें जाले ॥ १८ ॥
सावध होता रघुनंदन । गरुड घाली लोटांगण ।
मी तंव अपराधी दारुण । क्षमा संपूर्ण मज कीजे ॥ १९ ॥
पुढती नमन लोटांगण । पुढती करी प्रदक्षिण ।
मी तंव अपराधी दारुण । क्षमा संपूर्ण मज कीजे ॥ १२० ॥
मज लगल्या शरबंधन । तुवां सांडिलें उपेक्षून ।
ऐसे श्रीरामा तूं न म्हण । शठ पूर्ण मज न मानीं ॥ २१ ॥
शरबंधाचिये संकटीं । म्यां नाहीं ऐकिले जगजेठी ।
शिवें सांगताचिं गोष्टी । उठाउठीं मी आलों ॥ २२ ॥
मज येतांचि पैं जाण । फिटलें सर्प शरबंधन ।
माझेनि दोघां मुक्तपण । सेवा संपूर्ण हे माझी ॥ २३ ॥
मी तंव घरगुती आप्त । दोघांही केलें शरनिर्मुक्त ।
हेचि सेवा सुनिश्चित । श्रीरघुनाथसुखार्थीं ॥ २४ ॥

सर्पबंधनाचा प्रताप :

सर्पशरबंध दारुण । आल्या सुरासुरगण ।
मिळालिया सिद्ध चारण । शरबंधन सुटेना ॥ २५ ॥
ब्रह्म शक्र कुबेर वरुण । आल्या कोतिकोटि सुरगण ।
सर्पोद्‍भुत शरबंधन । सर्वथा जाण सुटेना ॥ २६ ॥
अठ्यायशीं सहस्र ऋषिपंक्ती । आल्या तपस्वी तेजोमूर्ती ।
सर्पशरबंधनिवृत्ती । त्यांच्या निजशक्तीं न करवे ॥ २७ ॥
सर्पशरबंध अति कठिण । ब्रह्मादिकां अगम्य जाण ।
त्यांचें केलें म्यां निवारण । सेवा संपूर्ण श्रीरामीं ॥ २८ ॥
असतां दिव्यास्त्रें संपूर्ण । दोघां दुर्गम शरबंन ।
तें म्या निवारिलें जाण । सेवा संपूर्ण हे माझी ॥ २९ ॥
तुमच्या अंगीं रुतले बाण । त्यांचे बुजवावे वण ।
करितां गरुडें परिमार्जन । लज्जायमान स्वयें जाला ॥ १३० ॥

सर्पबंधनाचा रामलक्ष्मणावर काहीच परिणाम नाही :

श्रीराम आणि लक्ष्मण । अंगी रुपले नाहींत बाण ।
अंगसीं पडला नाहीं वण । परिमार्जन तें काय ॥ ३१ ॥
शरबंधी सर्प शिवभूषण । करिती श्रीरामस्तवन ।
शरबंधीं रघुनंदन । सुखसंपन्न स्वानंदें ॥ ३२ ॥
शरबंधीं सर्प सतत । शोधितसत्व समस्त ।
भाग्यें उठिला रघुनाथ । नित्यमुक्त श्रीराम ॥ ३३ ॥
शरबंधीं सुखसंपन्न । सर्प करिती मधुर स्तवन ।
लक्ष्मण तोचि शेष शयन । रघुनंदन सुखशायी ॥ ३४ ॥
गरुडें सोडविलें सर्पबंधन । हें तों माझें मिथ्या वचन ।
श्रीराम नित्यमुक्त चिद्‍धन । लज्जायमान वैनतेय ॥ ३५ ॥
शरबंधीं राम सुखसंपन्न । सरसर्प करिती रामस्तवन ।
अगाध श्रीराममहिमान । मी केंवी दीन आकळीं ॥ ३६ ॥
श्रीरामप्रताप निजजिवाडें । सेवा कीजे चंद्रचूडें ।
तेथें मी काय बापुडें । श्रीरामापुढें सामर्थ्यें ॥ ३७ ॥
शरबंध करावया निर्मुक । अतिशयेंसीं मी समर्थ ।
ऐसा गर्वें होता फुंजत । तोही गर्वहत श्रीरामें ॥ ३८ ॥
श्रीरामसामर्थ्य चोखडें । कळिकाळ न पाहे तयाकडे ।
येथें मी कायसें बापुडें । पायां पडे अनुतापें ॥ ३९ ॥

रावणं च रणे हत्वा सीतां त्वमुपलप्स्यसे ।
इत्येवमुक्त्वा वचनं संपूर्णः शीघ्रविक्रमः ॥२७॥
रामंच निरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम् ।
प्रदक्षिणं तुतं कृत्वा परिष्वज्याभिवाद्य च ॥२८॥
जगामाकाशमाविश्य गरुडः पवनो यथा ।
नीरुजौ राघवो दृष्ट्वा ते तु वानरयूथपाः ॥२९॥
प्रहृष्टाः ससृजुर्नादान्सक्षसानां भयावहान् ।
ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदंगांश्चाप्यवादयन् ॥३०॥
दध्मुः शंखान्संप्रहृष्टाः क्ष्वेलंत्यपि यथापुरम् ॥३१॥

गरुडाचे रामास वंदन व प्रयाण :

ते काळीं गरुडें आपण । प्रदक्षिणा लोटांगण ।
हरिखें वंदोनि वानरगण । प्रेमसंपूर्ण श्रीरामीं ॥ १४० ॥
वानर पूर्ण श्रीरामभक्त । गरुडें जाणोनि निश्चित ।
कपिकुळासमवेत । श्रीरघुनाथ अभिवंदी ॥ ४१ ॥
पुढती पुढती प्रदक्षिणा । पुढती पुढती लोटांगणा ।
हर्षे वंदी वानरगणा । करावया गमना पूसत ॥ ४२ ॥
देखोनि गरुडाचें प्रेम पूर्ण । श्रीराम झाला सुप्रसन्न ।
देवोनि आलिंगन समाधान । करवी गमन स्वानंदें ॥ ४३ ॥

गरुडाचें आशीर्वचन, रामाच्या अस्त्रामध्ये प्रवेश :

गरुडें करितांचि गमन । श्रीरामासीं आशीर्वचन ।
अनुवादला संतोषोन । गिरागर्जन तें ऐका ॥ ४४ ॥
रणीं मर्दूनि रावणासी । राज्य देवोनि बिभीषणासी ।
सीता आणोनि स्वानंदेसीं । सुखी होसी श्रीरामा ॥ ४५ ॥
गरुडें नमूनि श्रीरामासी । वेगें उसळला नभासीं ।
पवन प्रवेशें आकाशीं । तेणें वेगेसीं निघाला ॥ ४६ ॥
रामरावण झुंजारी । पहावया उल्लास गरुडा भारी ।
श्रीरामभात्याभीतरीं । गरुड गरुडास्त्रीं प्रवेशें ॥ ४७ ॥
अस्त्रदैवतें अत्यद्‍भुतें । यश पावावया श्रीरामहस्तें ।
भातां दाटलीं समस्तें । रणसाह्यार्थे श्रीरामा ॥ ४८ ॥
राम शस्त्रांची निजगती । राम अस्त्रदेवतां निजशक्ती ।
राम जगदात्मा त्रिजगतीं । राम निश्चितीं परब्रह्म ॥ ४९ ॥
गरुडें केलिया गमन । श्रीराम देखोनि सावधान ।
वानरां आलें स्फुरण । करिती गर्जन हरिनामें ॥ १५० ॥
हरिखाच्या निजगजरीं । निशाणें त्राहाटिल्या भेरी ।
ताल घोळ मृदंग मोहरी । शंख वानरीं आस्फुरिले ॥ ५१ ॥

श्रीराम शुद्धीवर आल्यामुळे सर्वत्र आनंद :

श्रीमाम नित्य सावधान । वर्म जाणोनि वानरगण ।
रणीं मर्दावया रावण । गुढिया उभवोनि नाचती ॥ ५२ ॥
वाजंत्र्यांचा ध्वनि गंभीर । वानरीं केला भुभुःकार ।
त्यामाजी रामनामाचा गजर । नामीं अंबर कोंदलें ॥ ५३ ॥
नाम कोंदले गगनीं । आनंद झाला त्रिभुवनीं ।
दचकल्या राक्षसश्रेणी । ऐकतां ध्वनी सुटला कंप ॥ ५४ ॥
ऐकतांचि ते नादध्वनी । रावण दचकला सिंहासनीं ।
इंद्रजित दचकला मनीं । राम शरबंधनी सुटला ॥ ५५ ॥
सुटोनिया शरबंधन । श्रीराम जाला सावधान ।
सुमनें वर्षती सुरगण । उल्लास संपूर्ण सर्वासी ॥ ५६ ॥
एका जनार्दना शरण । श्रीराम नित्य सावधान ।
पुढील कथा अति पावन । मोक्षोपपादन श्रोतयां ॥ ५७ ॥
नर वानर निशाचर । युद्ध करिती घोरांदर ।
तें मोक्षाचें निजमाहेर । कथा पवित्र श्रीरामें ॥ ५८ ॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे युद्धकांडे एकाकारटिकायां
रामशरबंधननिर्मुक्तिर्नामत्रयो दशोमोऽध्यायः ॥ १३ ॥
ओंव्या ॥ १५८ ॥ श्लोक ॥ ३१ ॥ एवं ॥ १८९ ॥

हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती


तुमच्या शेतमालाची मोफत जाहिरात करण्या साठी कृषी क्रांती ला अवश्य भेट द्या 
ref:satsangdhara

भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय तेरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय तेरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय तेरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय तेरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय तेरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय तेरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय तेरावा भावार्थरामायण युद्धकांड अध्याय तेरावा

Leave a Comment

Your email address will not be published.